Кіріспе

1890 жылғы Брам Стокердің романы

«Жыланның асуы» – Брам Стокердің 1890 жылғы романы. Оның оқиғасы Ирландиядағы жыландар патшасын жеңген Әулие Патрик туралы аңызға және басты кейіпкер мен жергілікті шаруа қызы арасындағы құлқыас махаббатқа ортақтасқан. «Жыланның асуы» Стокердің империялық тақырыбындағы екінші романы және алғаш рет 1890 жылы Ұлыбританияда жарық көрді. Бұл роман Стокердің «Дракула» романына көріккел болды.

Жарияланым

"Жыланның асуы" кітабы шығар алдынан бір жыл бұрын Стокер "The People" газетінде "Гомбен адамы" деген үшінші тарауын әңгіме түрінде жариялаған. Бұл әңгіме кейіннен романға енгізілді.

Тарихи негіздер

1847 жылы 8 қарашада Абрахам (Брам) Стокер Ирландияның Дублин қаласында дүниеге келді. Оның әкесі мемлекеттік қызметкер болса, анасы қайырымдылықпен айналысып, жазушылықпен шұғылданды. Стокер бала кезінде түрлі ауруларға шалдығып, көп күндерін төсекке жатып өткізді. Төсекте жатқанда анасы оған қорқынышты оқиғалар айтқан, бұл оның романдары мен жазбаларына әсер еткен болуы мүмкін. 1864 жылы Стокер Дублин қаласындағы Тринити колледжінде оқуға түсті. Университетте білім алған кезінде ол жартылай уақытты журналист және драма сыншысы болып жұмыс істеді. 1878 жылы Стокер Генри Ирвингпен танысып, олар дос болды. Екі жыл өткен соң Стокер Лондонда Ирвингтің жеке көмекшісі қызметін атқаруға келісті. Стокердің алғашқы кітабы – «Ирландиядағы шағын сот отырыстары хатшыларының міндеттері» Дублинде жазылып, 1879 жылы жарық көрді. Оның алғашқы көркем туындысы «Күн батудың астында» 1881 жылы басылды. Ол көптеген романдар мен әңгімелер жазды, бірақ ең танымал туындысы – «Дракула». Стокер 18 кітап жазғаннан кейін 64 жасында шектен шыққан шаршаңқылықтан көз жұмды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның басты кейіпкері Артур Северн, достарына бару үшін Клэр еліне сапар шегеді. Ол ирланд тіліндегі білімін жетілдіргісі келеді, сондықтан Батыс Ирландияға жол аударады. Жүргізуші Эндимен бірге келе жатқанда, қатты дауыл басталады. Энди екеуіне түнгі сапарды тоқтатып, Карнаклиф деген шағын қалада қалғанын ұсынады. Энди оларды жергілікті барға апарады, онда Джерри Сканлан есімді адам Шлеенанахердің аңыз әңгімесін айтады. Әңгіме Ирландиядан барлық жыландарды қуған Әулие Патрикпен басталады. Алайда, Жыландар патшасы Шлеенанахердегі көлде қалады, және ол тәжін жоғалтса ғана кетеді; сондықтан ол тәжін төбелердің тауларына жасырады. Патша Патрикке өзінің басқа бір түрінде келетінін айтады, сонда ол тәжін жақыннан қадағалай алады. Қалаға жақындап келетін тұман, сондай-ақ жақын маңдағы батпақ немесе сортаң, Патшаның тәжін күзету үшін қайтып келген түрі екендігі айтылады. Джерри әңгімесін аяқтағаннан кейін, ескі, мас адам, мырза Мойнахан, төбелерде жасырылған қазына туралы әңгімелейді. Артур Мойнаханның әкесінің француздықтар қазынаны жасырып жатқанда болған қақтығыста болғанын біледі. Бардағы қала тұрғындары Артурға қаланың зұлым қарақшысы, Қара Мёрдок туралы айта бастайды. Олар оны ақшаға мұқтаж болғанда көмектесетін адам ретінде сипаттайды, бірақ егер оған қайтара алмаса, өмір бойы қарғыс айтады. Әңгіме аяқталып бара жатқанда, Мёрдок барға кіріп, Фелим Джойсті сұрайды. Мёрдок барға Джойстің жерін өзіне беруге шешім қабылдағанын жариялайды, өйткені Джойс ұлының білімі үшін берген ақшаны уақтылы төлемеген. Джойс барға жүгіріп келіп, Мёрдоктан ақшаны төлеуге рұхсат сұрайды. Джойс Мёрдокқа ақшаны тапқанын, бірақ барға келе жатқанда тесікке түсіп, қолын жарақаттағаны үшін кешіккенін айтады. Мёрдок бас тартады және Джойске енді оның жеріне ие болатынын, ал Джойс Мёрдоктың бұрынғы жеріне ие болатынын айтады. Мёрдок кеткеннен кейін Артур мен Энди Джойсті үйіне апарып салады. Олар Джойстің үйіне жеткенде қараңғы, Артур оның қызының оны күймеден шығаруға көмектесетін әдемі даусын естиді. Артур сол әдемі дауысқа тиесілі бетті ешқашан көре алмайды, бірақ Энди оның есімінің Нора екенін айтады. Артур қалада бірнеше күн қалуға және таңертең осы жылжымалы батпақты көруге шешім қабылдайды. Келесі күні таңертең қонақүй иесі Артурға тауға дейін бір көлікте басқа бір адаммен бірге баруын сұрайды. Сол адам Артурдың бұрынғы сыныптасы Дик Сазерленд екенін біледі. Артур, Дик және Энди тауға көтеріліп, әдемі көрініс пен батпақты көруге барады. Дик Мёрдоктың жерінде зерттеулер жүргізу үшін оны ғалым және геолог ретінде жалдағанын түсіндіреді. Роман дамыған сайын Дик, Артур және Энди Нокнакар төбелері бойындағы жұмыстарында алға жылжысады, Артур өзінің көрген ең әдемі шаруа қызы деп сипаттаған нәрсеге тап болады. Екеуі бірнеше рет кездеседі, бірақ Артур оның атын ешқашан білмейді. Ол оны "көрікті шаруа қызы, үлкен таланты, алтын жүрегі, тәтті, таза мінезі және сирек кездесетін ақыл-парасаты" деп сипаттайды. Бір күні Артур кездесу орнына келгенде, ол оны таппайды. Күн сайын Артур олардың кездесу орнына барады, бірақ таныс қызын таба алмайды. Бір күні кешкі ас ішкенде Дик Артурға Нора Джойске деген махаббатын айтады, бірақ ол Мёрдоктың жерінде жұмыс істегендіктен, оның әкесі оны жек көреді деп қорқады. Артур Дикке өзінің танымайтын қызға деген махаббатын айтады. Келесі күні Энди Артурды шаруа қызын күтіп тұрғанын көріп, Артурдың болашақ әйелінен не тілейтінін сұрайды. Артур оны сипаттауға кіріскенде, ол өзінің таныс емес қызын сипаттап жатқанын түсінеді. Энди Артурға Нораның оған өте сәйкес келетінін айтады, бірақ Артур бұған қарай әрекет ете алмайды, өйткені Дик оған деген сезімдері бар. Кейіннен олар оның монастырға кеткенін біледі. Келесі күні Артур Мёрдокқа барып, одан жерін сатып алуға тырысады, сонда ол оны Дикке Нора мен Джойске көмектесу үшін береді. Мёрдок келіседі, бірақ ол өзінің тергеуін аяқтағаннан кейін ғана, ол оған шамамен бір ай уақыт кететінін айтады. Артур Дикке Мёрдоктың жерін сатып алғанын айтып қуанады, бірақ олар сөйлесіп жатқанда, Дик Артурға Мёрдоктың аймағында батпақ қауіпті бола бастағанын айтады, өйткені егер батпақ тағы да қозғалса, оның үйі орналасқан жерде терең су қоймасы болады. Артур Мёрдокқа осы мәселе туралы айтты ма деп сұрайды, ал Дик "иә, кеше" дейді. Артур Дикке өзінің сатып алғанын айтпауға шешім қабылдайды. Артур жерді сатып алуға қажетті құжаттарын реттегеннен кейін, оның сұлулығын көру үшін тауға көтеріледі. Ол күтпеген жерден өзінің таныс емес әйелін табады. Екеуі де қайтадан кездескендеріне қуанып, Артур оның атын біледі: Нора Джойс. Ол оған деген махаббатын білдіреді және оны әйелі болғысы келеді, бірақ ол Артурға ойлануға уақыт керек екенін айтады. Үйге қайтар жолда Артур жақын досы Дик туралы ойлайды және ол Нораға да ұсыныс жасады ма деп сұрақ қояды. Келесі күні Нора Артурға оның әкесімен сөйлескеннен кейін оған үйлене алмайтынын айтады, бірақ ол Артурға ғашық екенін мойындайды. Артур соңында Дикпен кездеседі және Дик одан оның таныс емес махаббаты туралы сұрайды. Артур оның Нора екенін мойындайды және Дик өте ренжіп кетеді. Дик одан Мёрдоктың жерін сатып алуы туралы да сұрақ қояды, өйткені Дик Артурдан кем ақшалы болғандықтан, Артур Дикті Нораның көзінде жалған жағдайға түсіруге тырысқан ба? Артур Мёрдоктың жерін сатып алу жоспарын түсіндіреді, тіпті Дикке өзінің адвокатынан алған келісімшартты оқуға рұхсат береді және Дик оны кешіреді. Артур Джойске оның қызының қолына сұраныс білдіреді және Джойс Артурға оның ойлануға уақыт керек екенін айтады. Джойс Артурға Нокнакар қазынасы табылғанда ғана үйлене алатындарын айтады. Артур Нораның нағыз қазына екеніне және оның әкесі оны ешқашан жібермейтініне сенеді. Нора әкесімен жеке сөйлескеннен кейін, Джойс Нораны Артурға беруге шешім қабылдайды. Осы уақытта Дик батпақта темір бар екенін анықтады және Мёрдоктың батпақта не бар екенін білуге тырысуының себебі осы болуы мүмкін. Мёрдок Артур мен Нораның никесі туралы білгеннен кейін, Нораның қолын сұрайды, және ол бас тартқанда Мёрдок өте ашуланып, Артур мен Нораның әлеуметтік жағдайы туралы ұятсыз сөздер айтады. Дау-жанжал болады және Мёрдок Дикті жұмыстан шығарады. Мёрдок кеткеннен кейін Артур мен Нора оның Парижде екі жыл оқуын қалайтынына келіседі. Артур Джойстен жерді сатып алып, Нокнакардың барлығына және төбелер мен жартастарға ие болғысы келеді. Джойс келіседі және Артур Дикті ол қайтып келгенге дейін жердің жалғыз қорғаушысы етіп тағайындайды, ол Нораның оқуын ұйымдастыру үшін Лондонға барады. Артур Лондонға қайтқаннан кейін жерді сатып алу бойынша қаржылық мәселелерін аяқтайды. Артур Ирландияға қайтқанда Мёрдоктың ескі Мойнаханды алғанын және оны мас күйде ұстап, қазынаның орнын білуге тырысқанын біледі. Мойнахан Мёрдокты француздың соңғы рет көрілген жеріне, әкесінің мылтық көлігімен бірге алып кетеді. Олар енді Джойстің жерінде және батпаққа жақын жерде. Мёрдок Мойнаханға көбірек арақ беріп, оны батпаққа тікелей жүруге итермелейді. Мёрдок кетіп кетеді және Дик Мойнаханды құтқарып, көмек алу үшін Джойстің үйіне барады. Мёрдок енді Джойстің үйінде, Мойнаханды іздеп таппағанын және оның батпаққа түсіп кеткенін ойлап қорқатынын түсіндіреді. Мёрдок кетіп кетеді және Дик оның не болғанын түсіндіреді. Үшеуі Мойнаханды Джойстің үйіне аман-сау жеткізеді және оған көмектеседі, бірақ ол ертесіне ешнәрсе есіне алмайды. Джойс Мёрдокқа оларды тау беткейінде ұйықтаған күйде тапқанын айтады. Дик Мёрдок белгілеген жерге қайта оралып, стратегиялық...

Жанр мен стиль

Стоккер өзінің романдарында готикалық стильді қолдануымен әйгілі. "Жыланның асуы" Ирландияның шөлейтті батысындағы романтикалық триллер ретінде жіктеледі. Стоккер кейіпкерлердің баяндаулары арқылы демалыссыздық (күдіс) атмосферасын да жасайды. Северн сюжеттің баяндалуын өзінің пайдасына ойнатып, осы арқылы демалыссыздық тудырады. "Жыланның асуы" - құрамындағы оқиғалар ойдан шығарылған болса да, Стоккер нақты өмірден алынған тақырыптар мен идеяларды, мысалы, батпақтың сипаттамасын, романды шынайырақ ету үшін пайдаланады.

Кейіпкерлер

Артур Северн: Романның басты кейіпкері. Артур Англияның батысында дін қызметкері мен оның әйелінің тыныш үйінде тәрбиеленеді. Артурдың жақын достары жоқ, себебі оның анасы мен әкесі теңіздегі қауіпті батпақта қаза болған. Оның өте бай әпкесі Артурды өзіне алып, ата-анасы оған үлкен сома ақша қалдырғанын айтады. Артур сол ақшаны саяхатқа жұмсауды шешеді. Артурдың мінезі өте жайлы, ал Стокер оны тіпті өз отбасында да сырттан қараушы сезінетінін айтады. Энди: Бұл ерекше ирландиялық жігіт роман бойы Артурдың жүргізушісі болып табылады, бірақ көп ұзамай оның тапқыр серігіне айналады. Энди роман барысында көңіл көтеруші, күлкілі кейіпкер ретінде көрінеді. Ол Артурдан көп сұрақтар қояды, бірақ Артур оларға жауап бергісі келмейді, өйткені өз жауабынан қорқады. Энди Артурға өмірінің махаббаты Норамен танысуға көмектеседі. Қара Мёрдок: Карнаклифтің жаман кейіпкері. Ол ақшаға мұқтаж адамдарға көмектеседі, бірақ олардың барлық ақшасын алғанша, оларды қуалай береді. Карнаклиф тұрғындары Мёрдоктың заңға бағынбайтынын айтады. Мёрдоктың құмарлығы – «Жылан патшасының» алтынын табу. Қала тұрғындары оны «Гомбен адамы» деп атайды, ол көлеңкелі, алаяк іскер адам ретінде сипатталады. Ричард "Дик" Сазерленд: Дик Мёрдокпен дөңгелерде ғылыми жұмыс істеу және жылжымалы батпақты зерттеу үшін жалданады, бірақ жұмыс берушісінің бұйрығымен, ол атқарып жатқан жұмысы туралы ешкімге айтуға рұқсат етілмейді. Дик пен Артур Англияда бірге оқыған. Стокер оны денелі, күшті адам ретінде сипаттайды. Фелим Джойс: Мёрдок тұратын дөңгелердің жартысы Джойсқа тиесілі. Ақша мәселесіне байланысты Джойс Мёрдокпен жерін ауыстыруға мәжбүр болады, сонда Мёрдок жаңа жерді зерттеу үшін пайдалана алады. Джойс жақында әйелін жоғалтқан, ал ұлы оқуға кеткендіктен, ол қызы Нораның көмегіне сенеді. Нора Джойс: Нора – Джойс қызы, ол әкесіне оның жерінде көмектесу үшін оралған. Ол жіңішке, қара терілі, қара шашты және қара көзді. Ол ең сұлу қыз ғана емес, сонымен қатар керемет әнші. Артурдың оны тауып алуының себебі – оның әдемі дауысы. Дик пен Артур екеуі де шаруа қызына ғашық, бірақ оның сезімі Артурға жатады.

Ауа райы

Роман қараңғы дауылмен басталады, ол басты кейіпкердің саяхатын тоқтатуға мәжбүр етеді. Роман бойында алдағы ауа райы екі ғашықтың бақытына көлеңке түсіреді. Сонымен қатар, ауа райы нашарлаған сайын, қала үстіндегі бұлттар қауіптің белгісі болып көрінеді. Романның барлық жерінде жылжымалы батпақ – үнемі кездесетін және қауіпті тақырып. Карнаклиф тұрғындары оны "өлімнің кілемшесі" деп сипаттайды. Бұл батпақ жолындағы кез келген нәрсені жұтып жіберуге беделді. Барда отырғанда, қала тұрғындары Артурға батпақ пайда болғанда бақытсыздыққа ұшырағандар туралы айтады. Көптеген адамдар осыдан кейін жоғалып кеткен. Оқырман романның басында Артурдың ата-анасы теңізде батпаққа тап болып қаза тапқанын біледі. Артурдың таңертеңге дейін Карнаклифте қалуға шешім қабылдауының басты себебі – осы батпақ. Дик батпақты зерттеген кезде оның шынымен де өте қауіпті екенін анықтайды. Дик Мердокты батпақтан сақтандырып тұрады, бірақ ақырында Мердок ескертпегендіктен, батпақ оны және оның үйін жұтады. Артур да батпаққа ілінуге шамасы келмейді, бірақ Нора оны құтқарады.

Әлеуметтік сынып

"Жыланның асуы" романындағы маңызды тақырыптардың бірі – әлеуметтік жіктер мәселесі. Стоккер Артурдың романдағы басқа кейіпкерлерге қарағанда әлдеқайда жоғары әлеуметтік топқа жататынын көрсетеді. Артурдың ата-анасының қайтысынан қалған мүліктен ақша алғаны айтылады. Карнаклиф қаласы шаруаларға жақын, Артур Англиядағы өмірінен мүлдем өзгеше. Артур төбеде Норамен кездескенде, оны қарапайым киім киген шаруа қызы деп сипаттайды, бірақ оның сырт келбеті өте әдемі. Энди Артурмен өзінің арман серігі туралы сөйлескенде, Артур оның қоңыр терілі болғанын қалайтынын айтады. Энди өзінің қара ирландты іздеп жүргенін түсіндіреді. Нора мен Артур бір-біріне сезімдерін білдіргеннен кейін, ол олардың әлеуметтік жағдайларының бірдей еместігін айтады және Артурдың достарымен үйленгеннен кейін әңгімелесе алмайтынынан қорқады. Тіпті зұлым Мёрдок та Нораны оның төмен әлеуметтік жағдайы үшін мазалайды. Олардың Нораның екі жыл бойы Париж мектебінде оқуы дұрыс екеніне келіседі, сонда ол мектептегі барлық ең жақсы пәндерді толық меңгере алады. Романның соңында, үйленуге дайындалып жатқанда, Нора Артурдан оның өзіне риза екенін сұрайды. Дик пен Артурдың әлеуметтік жағдайлары да әртүрлі, олар бір мектепте оқыса да. Дик Артурды Мёрдоктың жерін сатып алу кезінде оны жалған жағдайда көрсетуге тырысқаны үшін айыптайды, осылайша ол Джойс пен Нораның көзінде Артурға қарағанда нашар көрінеді.

Ғылым

Романның негізгі тақырыбы – Әулие Патрик және Жыландар патшасы туралы аңыз. Бірақ, аңызға байланысты маңызды мәселе – қорқынышты батпақ. Дик батпақтың жауын-шашынның бір түрі екенін, демек, оған ғылыми түсіндірме болуы керек екенін түсіндіреді. Кейін ол жаңбыр мен әктас батпақтың пайда болуына себеп екенін анықтайды. Диктің зерттеулері технология прогреске әкелуге мүмкіндік береді деген қорытындыға жетеді. Кранаклиф Ирландияның ауылдық қаласы болғандықтан, олардың ғылыми зерттеулері өте шектеулі. Осы ғасырдың осы кезеңінде ирландтар енді жерден күнкөріс табуға шамасы келмеді және табыс табудың басқа жолдарын іздеуге мәжбүр болды. Бұл кезең Солтүстік Ирландияның инженерлік саласының аймақтың экономикасына үлес қосуымен ерекшеленді. Романның соңында Стокер адамның махаббат сезімін ғылыммен бақылауға болмайтынын, ал кейіпкерлер ғылым арқылы ауа райын өзгерте алмайтынын айтады.

Сыни қабылдау

Николас Дейлидің "Модернизм, романтика және ғасыр соңы: танымал көркем әдебиет және британдық мәдениет" кітабында ол 19 ғасырдағы оқиғалық романдардағы империялық кеңістік тақырыбын талқылайды. Ол "егер империялық романның кейіпкерлері көп шақырым жерге аттанбаса, егер олар экзотикалық емес, жай ғана кеңістікте болса не болар еді?" деген сұрақ қояды. Бұл "Жыланның жолында" отаршылдық орта ретінде көрінеді. Дейли романның империялық билік туралы қиял ретінде сәтсіздікке ұшырағанын айтады. Автор сондай-ақ Стокердің романындағы романтика тақырыбының туындауы мен қабылдануына сілтеме жасайды. Стокер осы романды Лондонда тұрғанда жазғандықтан, кеңістіктік метафора мәселесі туындайды. Дейли Стокердің "романның пайда болған және жұмыс істеген өлшемдерінің мәнін ашып көрсетуге тырыспағанын" айтады.