Кіріспе

Оңтүстік Киву провинциясындағы этникалық топ, Конго Демократиялық Республикасы

Баниамуленге – Конго Демократиялық Республикасының Оңтүстік Киву провинциясынан шыққан қауымдастық. Баниамуленгелер Солтүстік Кивудағы тутсилерден мәдени және әлеуметтік тұрғыдан ерекшеленеді, көпшілігі кинямуленге тілінде сөйлейді, ол киньяруанда (Руанданың ресми тілі) және кирунди (негізінен Бурундиде қолданылады) тілдерінің қосындысы. Жерар Прунье шамамен 60 000 – 80 000 адамды атап көрсетеді, бұл провинцияның жалпы халқының шамамен 3–4 пайызын құрайды. Лемаршанд бұл топтың "этногенездің өте ерекше жағдайына" жататынын айтады.

Этимология

Муленге – Конго Демократиялық Республикасының шығыс аймағындағы, Бурунди, Конго және Руанда шекарасына жақын Оңтүстік Кивудың жоғары таулы аймағында орналасқан тауларға қатысты тарихи термин. Бұл термин сөзбе-сөз «Муленге халқы» деп аударылады, ол Итомбве платосындағы бірлестік. Атау 1970 жылдардың басында «Баняруанда» деп аталудан және сол кездегі Заирде шетелдіктер ретінде қарастырылмау үшін таңдалды. Басқа деректерде Баниамуленгелердің 18 ғасырда Руандадағы Рвабугири билігінен қашып осы аймаққа келгені айтылады. Баняруанданың Оңтүстік Кивуға қоныс аударуының тағы бір маңызды дерегі 1880 жылдарға тіркелген. Олардың көшіп кетуінің екі себебі көрсетілген: көшіп келгендер Руанда Корольдігінің Мвами Рвабугири салған үлкен салықтардан қашуға тырысқан тутсилерден құралған. Екіншіден, бұл топ 1895 жылы Рвабугири қайтыс болғаннан кейін басталған мұрагерлік соғыстан қашып келді. Бұл топ көбінесе тутсилер мен олардың хуту абагарагуларынан (қызметшілер) тұрды, олар этникалық шиеленісті жойған ичихутуре (тутсиге айналған) еді. Олар Рузизи жазығының үстіндегі Итомбве платосында қоныстанды. 3000 метр биіктікке жеткен плато кең ауқымды егін шаруашылығына жарамсыз болды, бірақ мал жаюға мүмкіндік берді. 1924 жылы малшылар оңтүстікке қарайғы жоғары платоны иеленуге отаршылдық биліктен рұқсат алды. Баниамуленгелердің көпшілігі бастапқыда 1964-1965 жылдардағы Симба көтерілісіне қосылды, бірақ Жан Шраммның жалдамалы әскерлері мен үкімет әскерлерінен қашып келген көтерілісшілер платоға кіріп, бануарлардың малын азық үшін өлтіре бастағанда тарап ауыстырды. Тутсилер көтеріліп, Мобуту жақтастарынан қару алып, қалған көтерілісшілерді жеңуге көмектесті. Көтерілісшілердің көпшілігі көршілес бембе халқынан болғандықтан, бұл оқиға топ ішіндегі шиеленісті тудырды. Малшылар үш аймақта орналасқан: Мвенга, онда Лега халқы тұрады; Физі, онда Бембе, Бабвари және Баниндю халқы тұрады; және Увира, онда Вира, Бафулиро және Барунди халқы тұрады. Колониялық кезең аяқталғаннан кейін, сондай-ақ Бурундидегі 1972 жылғы хутулардың жаппай қырғыны кезінде тутсилерге қарсы этникалық шиеленістер күшейді. Жауап ретінде тутсилер өздерін руандалықтар ретінде көрсетуден алыстауға тырысқан сияқты және Муленге тұрғындары ретінде аумақтық сәйкестікке ие болуға талап етті. Олар қозғалыста жүргенде осы тәжірибені жалғастырды. Оңтүстік Кивудағы кейбір тутси баняруандалары өздерін Баня туламбо және Баня минембве деп атайды, олар орналасқан жерлерінің аттарымен. Баниамуленгелердің өсіп келе жатқан ықпалына жауап ретінде басым этникалық топтар, әсіресе Солтүстік Кивудағы Нанде және Хунде, 1977 жылғы заң шығару сайлауында үстемдік етуге баса назар аударды. Олар бұл мақсатқа жеткеннен кейін 1981 жылғы Азаматтық туралы заң жобасын қабылдады, онда 1885 жылы Конгода тұрған адамның ұрпағы екенін дәлелдей алатындар ғана азаматтыққа ие болатыны айтылды. «Түпкілікті этникалық топтар» деп аталатын Бабембе, Бафулиро сияқтылар үшін «Баниамуленге» атауы Муленгедегі түпкіліктілікке деген талап болды. Алайда, 1985 жылғы провинциялық жиналыс сайлауына дейін заң жобасын жүзеге асыру қиын болды, сондықтан «туған жерлестердің көпшілігі» арнайы шара ұсынды: Баняруанда (оның ішінде Баниамуленге және Солтүстік Кивудан келген тутсилер) сайлауда дауыс беруге рұқсат етілді, бірақ саяси лауазымға орналасуға рұқсат етілмеді. Бұл жағдайды нашарлатты, өйткені 1981 жылғы заң бойынша азамат ретінде танылған Баняруандалардың саяси құқықтары әлі де шектеліп отырды. Кейбір Баняруандалар, әсіресе Баниамуленгелер, наразылық білдіру үшін сайлау бюллетендерін қиратты. Басқалары Umoja ұйымын құрды, ол барлық конголық Баняруандалардың ұйымы болды. Алайда 1988 жылы Солтүстік Кивудағы Баняруанда қауымдастығы арасындағы шиеленістердің күшеюі Руандада хутулар билікте болғандықтан ұйымның Солтүстік Кивудағы тутси және хуту топтарына бөлінуіне әкелді. Бұл конголық Баняруандалардың шиеленіскен кезеңінде болды. 1990 жылы Руандада азаматтық соғыс басталғаннан кейін Кивудегі көптеген жас тутсилер руандалық патриоттық майданға (РПМ) қосылу үшін шекарадан өтті. Жауап ретінде Мобуту үкіметі Берлин конференциясының аяқталуын бөлу нүктесі ретінде пайдаланып, Заирдегі Баняруанда еместерді анықтау үшін «Заирдегі Баняруандаларды анықтау миссиясын» жүзеге асырды. Отбасылары отарлаушы жұмысшылар ретінде келген көптеген Баняруандалар шетелдіктер ретінде саналды, нәтижесінде тағы да көп жастар РПМ-ға қосылды. CNS-тің жалпы әсері «түпкілікті» конголықтардың тутсилерді хутулардан ажыратуға және барлық тутси Баняруандаларын «Баниамуленге» деп біріктіруге ықпал етті. Сондай-ақ ол Баниамуленгелердің саяси жағдайының тұрақсыздығын көрсетті. Кивудағы Баняруандалардың арасында хутулар тутсилерге қарағанда өзін «түпкілікті» деп санады, ал тутсилердің адалдығы шетелдік топтарға қаратылған деп есептелді.

Даулас (1993-1998)

1993 жылы Киву аймағындағы жер және жергілікті тұрғындардың талаптары қақтығысқа ұласты. Хуту және бірқатар тутси жер иелері Масисидегі Ваньяни билеушісінің кедей хуту және бахунде халқынан жер сатып ала бастады. Жер аударылған мыңдай адам Валикалеге барып, өз этникалық көшбасшыларын сайлау құқығын талап етті. Баньянга тайпасы тек "туған жердің иелері" ғана осы дәстүрлі құқыққа ие бола алатынын мәлімдеп, хутулармен қарулы қақтығысқа түсті. Мың адам Масисиге қайтып оралды, онда хуту жер иелері және жалпы руандалықтар руандалықтардың "туған жердің иелері" екенін жариялауын қолдады. Үкімет тәртіпті қалпына келтіру үшін Арнайы Президенттік дивизияны (АПД) және Азаматтық гвардияны жіберді. Жақсы жабдықталмаған қауіпсіздік күштері жергілікті халықтан күнкөріс табуға мәжбүр болды: АПД бай хутулардан, ал Азаматтық гвардия бахунделер мен қарапайым хутулардан азық-түлік алды. АПД "туған емес" (көбінесе хуту) халықтың құқықтарын "туған" (көбінесе бахунде) халыққа қарсы қорғап тұрғандай көрінді, бұл ашу-ызаны тудырып, қақтығыстың ауқымын кеңейтті. Бір бағалау бойынша, 10 000-нан 20 000-ға дейін адам қаза тапты, ал тағы 200 000 адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. 1993 жылдың соңында Бурундидегі азаматтық соғыстан қашқан 50 000-ға жуық босқын, негізінен Оңтүстік Кивуға ағыла бастады. Келесі жылы олардың ізінен Руандадағы геноцидтен қашқан миллионға жуық хуту босқыны келді, бұл Үлкен көлдер аймағындағы босқын дағдарысын тудырды. Геноцидке жауапты хуту үкіметі босқындармен бірге келді және лагерьлерді Руандадағы жаңадан жеңіске жеткен РПФ үкіметіне қарсы шабуылдар жасау үшін қарулы базаларға айналдырды. Босқындардың көптеп келуі банямуленгелердің жағдайын түбегейлі өзгертті. Солтүстік Кивудағы конголық тутсилерге жаңа қаруланған хуту лагерлерінен қауіп төнді, ал Руандадағы жаңадан құрылған тутси үкіметі оларға қауіпсіз баспана берді. Олардың қауіп-қатерін Мэмбвени Вангу басқарған комиссия атап өтті, ол барлық банджаруларды босқын деп жариялады және Руандаға қайта оралуын талап етті. 1995 жылдың сәуір айында Конго Парламентінің төрағасы Анзулуни Мбембе барлық банямуленгелердің соңғы босқындар екенін (Конгода қанша уақыт тұрғанына қарамастан) және елден қуылған банямуленгелердің тізімін ұсынған резолюцияға қол қойды. 1996 жылдың наурыз және мамыр айлары аралығында Масиси мен Рутшурудағы қалған тутсилер анықталып, Жисеньидегі босқын лагеріне қуылды. Хутулардың күшпен қууы салдарынан Бахунделер де сол жерге паналады. Оңтүстік Кивудегі жағдайдың қалыптасуы ұзаққа созылды. 1994 жылы босқындар келгеннен кейін жергілікті билік Мбембенің қолдауымен банямуленгелерге тиесілі жерлерді аңғарда иеленуге кірісті. Солтүстікте қарулы хутулар мен конголық армияның мүлікті және жерді иеленуінен қорқынышпен Оңтүстік Кивудағы банямуленгелер РПФ-тен шекарадан тыс оқу және қару-жарақ алуға тырысты. Қауіп-қатерлер көбейген сайын, әрбір жергілікті билік өз ополчениесін құрды. Ақырында, 1996 жылдың қараша айында РПФ қолдауымен Конгоны азат ету үшін Демократиялық күштер одағы (АДФК) құрылды, оған банямуленге ополчениелері қосылды. Олар шекарадан өтіп, лагерьлерді таратып, содан кейін Киншасаға қарай жол тартты және Мобутуды құлатты. АДФК қатарында көбінесе банямуленгелер болды, олар Букаву құлағаннан кейін Оңтүстік Кивудағы әкімшілік лауазымдардың көпшілігін иеленді. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесі жасаған Конгоны карталау жөніндегі есепте баяндалғандай, басып алудың табысты болуы тутси банджаруандықтарының қарсыластарына қарсы кек алуға әкелді. АФДЛ қалаға басып алғаннан кейінгі аптада шамамен алты мың хуту тазаланды.

Екінші Конго соғысы (1998-2003)

1998 жылы Екінші Конго соғысы басталғаннан кейін жағдай одан әрі шиеленісті. Хутуларды жаппай қырғынға ұшыратқандар Кивудағы үкіметтік әскери күштердің құрамына кірді. Сонымен қатар, Конгоның Лоран Кабила үкіметі «туған» халқына тек қана Руандалық Патриоттық Армиясының (РПА) басқыншылығына ғана емес, сонымен қатар конголық тутси азаматтарына, олардың ішінде банямуленгелерге қарсы күресуге шақырды. Сөзіне сәйкес іс-қимыл жасаған Кабила «түпкілікті» Май-Май және конголық хуту жасақтарын, сондай-ақ геноцид жасаушыларды (1994 жылғы Руанда геноциді кезінде және одан кейін миллионға жуық руандалық, негізінен тутсилерді хуту көршілері жаппай өлтіргендер) РПФ-тың банямуленгелерге қару-жарақ жеткізуіне жауап ретінде қаруландырды. Банямуленгелерге қарсы ең белсенді екі Май-Май тобы – Бабембе және Балега жасақтары болды. Банямуленге жасақтары мен Руанда үкіметтік күштері РДК Гома құрылғаннан кейін көтерілістің себептеріне байланысты келіспеушіліктер туындағаннан кейін ажыратылды. 2002 жылдың басында Оңтүстік Кивудың жотасында кең ауқымды шайқастар болды, сол кезде Руанда қолдауымен құрылған «Конго демократиясы үшін конголықтардың жиналысы» (РДК Гома) көтерілісші қозғалысының тутси офицері, командир Патрик Масунзу банямуленгелердің қолдауын жинап, РДК Гома басшылығына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. 2000 жылға қарай банямуленгелер конголық Май-Май, Бурундидің Демократияны қорғау күштері және Руандалық хуту Армиясы Либерация Руанда (АЛiР) арқылы қоршалды. Олар РДК Гома қамтамасыз еткен қауіпсіздіксіз негізгі экономикалық қызметтерін жүзеге асыра алмады. Көптеген отбасылар Бурундидің астанасы Бужумбураға қашып кетті. Дегенмен, банямуленгелер РДК әскери қанаты – Конго Ұлттық Армиясының (КҰА) көп бөлігін құрады және Физи, Увира және Минембве қалаларын бақылады, ол 2018 жылы көптеген басқа қалалармен бірге «коммуна» деп жарияланды. 2004 жылдың тамызында Бурундидегі Гатумба босқындар лагерінде 166 банямуленге босқыны Ұлттық Азаттық Майданының көтерілісшілерінен құралған күштер тарапынан жаппай қырғынға ұшырады. Вице-президент Азариас Руберва, мунимуленге, Оңтүстік Африканың қысымымен Киншасаға оралғанға дейін наразылық ретінде бір аптаға дейін үкіметке қатысуын тоқтатты.

M23 Соғыс және қазіргі заман (20122019)

Көптеген банямуленгелер М23 көтерілісші қозғалысына қарсы болды. Банямуленгелердің көпшілігі Солтүстік Киву провинциясынан шыққан тутсилер басқарған М23 көтерілісшілеріне Руанданың қолдауына қарсы шықты. Руандада босқындар немесе руандалық азаматтар ретінде тұратын көптеген банямуленгелер Руанда үкіметінен пайда көрді. Олардың кейбіреулері тіпті мемлекеттік лауазымдарды иеленді, ал басқалары табысты жеке секторларда жұмыс істейді, ал тағы бір бөлігі босқындар мәртебесін сақтап, АҚШ үкіметінің қоныс аудару бағдарламасы арқылы Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті (онда банямуленге диаспорасы өркендеп дамып жатыр). Конго Демократиялық Республикасында банямуленгелер саяси және әскери элитаның құрамына кірді, тіпті Кабиланың өзінен де пайда көрді, оны оның жақын шеңберінің кейбір мүшелері жек көреді. Бұл елдің барлық аймақтарындағы жергілікті қауымдастықтармен араздасуға әкелді, олар мемлекеттік жеңілдіктерді оларға лайық емес деп санайды. Бұл пікірді Оңтүстік Кивудегі басқа тайпалар да қолдайды, олар өзінің конголық емес, руандалық екенін жиі айтады. Феликс Чисекеди үкіметі олармен қалай қарым-қатынас жасайтыны әлі де күмәнді, өйткені олар Жозеф Кабила басшылығымен әділ қаралып, қорғалды. Конголықтар өздерін аумақтары арқылы анықтайды. Мысалы, Бембе немесе Лега тайпалары Итомве, Луленге, Нганджа, Танганьика және М'тамбала сияқты аумақтарға байланысты өзін анықтайды. Әрбір аумақта жерді пайдаланушылар оның тұрғындарына қарамастан жақсы танымал. Оңтүстік Кивудың кейбір бөліктерінде адамдар тұрса да, жердің иелері өз аумақтарын және қай тайпаға тиесілі екенін біледі. Соңғы жылдары банямуленгелердің кімдігі және олардың жаңадан құрылған ауданға/"коммунаға" (Минембве) қойған талаптары аймақтық саяси және әскери келіспеушіліктердің жаңа циклын тудырды, бұл этникалық қақтығыстарға және шетелдік қарулы топтардың араласуына әкелді. 2019 жылдың соңында Оңтүстік Кивудегі ұлтаралық шиеленістердің күшеюіне байланысты бірнеше жоғары лауазымды ұлттық саяси және әскери басшылар аймақтағы жағдайды басу мақсатымен Минембвеге сапар шекті. Диаспорада, әсіресе Солтүстік Америка мен Еуропалық Одақта, банямуленгелерге қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы наразылықты білдіретін қозғалыс әлеуметтік желілер арқылы құрылды. Халықаралық телеарналар АҚШ және Канадада өткен бірнеше демонстрация туралы хабарлады. Осы зорлық-зомбылыққа қарамастан, банямуленгелер осы мәселелерді бейбіт жолмен шешуге тырысты. 6 қаңтарда банямуленге қауымы Минембведе жасалған қылмыстарға жауаптыларды анықтау және сотқа беру үшін сот тергеуін/миссиясын қолдады. 2020 жылы Дүниежүзілік жастар альянсы Конго Демократиялық Республикасының банямуленге (туци) халқы "адамгершіліксіз эмоционалдық және психологиялық террордың тағы бір толқынына тап болып, геноцидтік зорлық-зомбылыққа ұшырап отыр" деп ескертті. Жергілікті әскери топтардың коалициясы банямуленгелерді бірнеше жылдан бері Орталық Африка аймағындағы қиын гуманитарлық жағдайға түсірді. Сонымен қатар, провинцияларда және астанада, Киншасадағы танымал саясаткерлер тутилерді, әсіресе банямуленге қауымын, олардың өздеріне тиесілі құқықтарын жоққа шығарып, 1990 жылдардан бері елдегі барлық проблемалардың кінәсін оларға жапқан науқандарды бастады.