Фин поэзиясының тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Финн әдебиеті саласы

Финн поэзиясы – Финляндиядан шыққан поэзия. Ол көбінесе фин немесе швед тілінде жазылады, бірақ солтүстік саам немесе басқа саам тілдерінде жазылған өлеңдерді де қамти алады. Оның бастаулары аймақтың ежелгі халық музыкасына тіреледі және бүгінге дейін жандануда. 19 ғасырда осы ескі халық әндерін қайта табу елдің поэтикалық өзін-өзі тану сезімін жақсартып, кейінгі ақындарға әсер етті. Финн поэзиясының ең белгілі туындысы – Элиас Лённрот жинақтаған мифтік эпос «Калевала». «Калевала» Финляндияны ұлттық тіл ретінде Швециямен тең дәрежеге көтерді деуге болады. Поэзия бүгінде де Финляндияда танымал және оның ақындары дәстүрлі мектептерге немесе идеологияларға шектелмейтін жеке бағыттармен ерекшеленеді. Билік өкілдері әдебиеттің басылуын фин поэзиясын оқитын жұмысшы табын «дінсіз және пайдасыз» ықпалдардан қорғау үшін жасалғанын мәлімдеді, бұл оларды жұмыстан алдыртар еді. Бұған дейін, 1766 және 1788 жылдар арасында халық поэзиясы көбінесе швед тілінде сөйлейтін жоғарғы топ арасында қайта жанданды. 1864-1870 жылдары жазушы және ақын Алексис Киви алғаш рет өзінің шығармаларын фин тілінде жариялады. Содан бері фин поэзиясына деген ұлттық қызығушылық артып, фин университеттері ұлттық өзін-өзі тануға бағытталған саналы және ұжымдық қозғалыста көне мәтіндерге қызығушылық танытты. 19 ғасырдың екінші жартысында Август Ахлквист, Оксанен псевдонимімен танымал, фин поэзиясына айтарлықтай әсер етті, басқа еуропалық тілдердің әдеби өнерімен бәсекелесу үшін тілдік өрнек формалары туралы қатаң ережелерді ұсынды. Бұл – ескі халықтық өлшемнің «сұлулығынан» бас тартып, Еуропаға танымал «әдемі және нақты» өлшемге көшу әрекеті болды. Алайда, кейінгі жылдары, 1920-1930 жылдары Ахлквисттің эксперименталды поэзиясы көптеген сыншылар мен жазушылар тарапынан шабуылға ұшырады, өйткені ол ұйқас пен тұрақты метрикалық үлгілері үшін сынға ұшырады, Ахлквисттің ескі халықтық өлшемде поэзия жазу тәжірибесіне қарамастан. Алхквист ескі халықтық өлшемді тастауды ұсынған себебі фин жазуының анахронизмге ұқсауынан қорқыды. Ол сондай-ақ фин поэзиясындағы стрестің маңыздылығын болжады. Бұл өлеңдер бастапқыда орта ғасырдағы фин ақсүйектері үшін жазылған және олар әлемнің жұмыртқадан жаратылуы, Күн жолының алып ағаш ретінде бейнеленуі және батырлардың ерліктері сияқты әмбебап мифтерді көрсетеді. «Сампо» – жауынгер Лемминкайненнің және трагикалық батыр Куллервоның оқиғалары туралы ертедегі жаратылыс туралы әңгіме. Бұл оқиғалар «Калевала» эпосының бір бөлігі болып табылады және тарихи және мистикалық тақырыптармен араластырылған, бұл оқиғаның кейіпкерлерінің ойдан шығарылғандығы туралы болжамдарға әкелді. Көптеген өлеңдер – Финляндияның ауылдық пейзаждарына лирикалық сезімдермен толыған махаббат әндері, олардың орман, көлдер және кейде ауылдық өмірінен суреттерді алады. 1582 жылғы Якобус Финноның ән жинағының кіріспесінде шіркеудің ескі халық поэзиясына деген наразылығын ақтауы «Халыққа қасиетті әндер болмағандықтан, олар пұтқа табынушылық рәсімдерін орындауға және ұятты, арсыз және ақымақ әндерді айтуға көшті» дегенге саяды. Бұл процеске ескі фольклор тарихымен байланысты христиандық бейнелерді және адамдар мен жерлердің аттарын алып тастау кірді. Эпикалық поэзия жинағы барлық нәрседен жоғары тұрды, өйткені олар «жетістікке жетуге болатын кең ауызша баяндаудың» бөлігі деп саналды. Бұл табылғандардың шынайылығы үнемі талқыланып келеді, өйткені ұлттық романтиктер жиі тапқан фрагменттердің орнын толтыру үшін шығармашылықпен жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бұл экспедициялардан алынған материал қазіргі ғалымдар тарапынан «ортақ тәжірибе диалогтары» ретінде құжатталған, олар өлеңдер, мақал-мәтелдер және жырларды қамтиды, бұл Финляндия поэзиясының тарихында руна әншілері, жинақтаушылар және қазіргі заманғы бақылаушылар арасындағы кең ауқымды «дискуссияға» сілтеме жасайды.

Finnish poetry is the poetry from Finland. It is usually written in the Finnish language or Swedish language, but can also include poetry written in Northern Sámi or other Sámi languages. It has its roots in the early folk music of the area, and still has a thriving presence today. The retrieval of these old folk songs in the 19th century reinvigorated the countries sense of poetic identity and influenced later poets. The best known opus of Finnish poetry is the mythical epic Kalevala, compiled by Elias Lönnrot. Arguably the Kalevala established Finland in equal status with Sweden as a national language. Poetry continues to be popular in Finland today and is marked by the individual directions its poets take not limited to traditional schools or ideologies. Authorities claimed this repression of literature was said to be in the protection of the working classes, the only readers of Finnish poetry, against 'nonreligious and nonutilitarian' motives which would dissuade them from work. Prior to this between 1766 and 1788 folk poetry saw a revival among upper classes who mostly spoke Swedish. Between 1864 and 1870 Aleksis Kivi, a writer and poet, was the first to publish his work in the Finnish language. Since then, national interest in Finnish poetry has only increased as Finnish Universities became increasingly interested in ancient texts in a conscious and collective movement towards national identity. In the second half of the 19th century August Ahlqvist, known by his pseudonym Oksanen, also had a considerable influence on Finnish poetry providing strict rules about the forms of linguistic expression in an attempt to match if not rival the literary art of other European languages. These were attempts to abandon the 'beauties' of the old folk meter in favour of a more 'elegant and precise' form of meter well known to Europe. However, in subsequent years, during the 1920s and 30's, Ahlqvist's experimental form of poetry was attacked by many critics and writers because of its rhyme and fixed metric patterns despite Ahlqvist's experience writing poetry in the old folk meter. Alhqvist's reasoning for advocating the abandonment of the old folk meter came from a pre emptive fear of Finnish writing sounding anachronistic. He also predicted the importance of stress in future Finnish poetry. These poems were originally written for Finnish Nobility of the Middle Ages and they reflect universal myths such as the creation of the world from an egg, the Milky Way as being depicted by a humungous tree, and deeds of heroes. Sampo is an early creation story about the adventures of the warrior Lemminkäinen, and the tragic hero Kullervo. These stories, belonging to the larger folk epic Kalevala, are mixed with historical as well as mystical themes which has caused speculation on fictionality of the tales' characters. Many of the lyrics are love songs emotive of Finland's rural landscapes pulling imagery from its forests, lakes and occasionally village life. In the preface to Jacobus Finno's hymn book of 1582 the Church's justification for its disdain towards old folk poetry seemed to be 'Because there were no sacred songs for the people to learn, they began to practise pagan rites and to sing shameful, lewd and foolish songs'. This process included the removal of unnecessary Christian imagery and the names of people and places in relation to the history of old folklore. The collection of epic poetry was favoured above everything else as they were deemed part of an 'expansive oral narrative which one could still access'. The authenticity of these findings has continuously been debated as often national romantics had to creatively fill in the gaps left by the fragments they had found. The material retrieved from these expeditions have since been documented by modern scholars as 'shared experience dialogues' consisting of lyrics, proverbs and laments that refer to a broader 'discussion' between rune singers, collectors, and modern observers over the course of Finland's poetic history.

1960 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Финляндияда қалалану процесі жүрді, ол ақындардың мәдениет пен табиғат, әсіресе орманмен қарым-қатынасын өзгертті. Еуропаның және батыс әлемінің көп бөлігі сияқты, 1960 жылдары Финляндияда да ескі тыйымдарға қарсы тұрып, өлеңдері саясиландырылған көркемдік кезең болды. Бұл ақындардың эстетикасы тәжірибе арқылы қалыптасты, Вейвоның айтуынша, "мәтіннің кеңістігін шетелдік дауыстар мен материалдарға ашу және күнделікті өмірмен, саясатпен және әлеуметтік дискурстардың кең ауқымымен байланыстыру" үшін коллаж және монтаж сияқты әдістерді пайдаланды. Бұл поэтикалық форманы тілдің креолизациясына ашты және лингвистикалық, сондай-ақ әлеуметтік және саяси элементтердің тәртіпке қарамастан поэзиямен араласып, бірігуіне мүмкіндік берді. Осы кезеңдегі кейбір өлеңдер экономика, саясаттан бастап алкоголь тұтыну статистикасына дейінгі түрлі тақырыптардағы танымал мақалалармен бірге жарияланды. 60-шы жылдардың "жаңа поэзиясы" бұрынғы онжылдықтардың поэзиясынан түбегейлі өзгеше болды. Қашықтықтан қарастыру және "бейтарап аймақ" деген соғыс тақырыбынан бас тартып, 60-шы жылдардағы фин поэзиясы басқа елдердегі гуманитарлық қозғалыстармен үндесуге тырысты. Олар битниктердің богемиялық өмір салтын қабылдады және эксперименттің авангардтық формаларын жақтады. Ақын мен оның ортасы арасындағы қарым-қатынас, үйлесімді немесе қарама-қайшы болсын, 60-шы жылдар бойы көрінеді. Қала маңындағы тұрғын үй кешендері қалалардың шетінде де, орманның тереңдігінде де салынып жатқандықтан, адамдар мен олардың ортасы арасындағы қарым-қатынас қазіргі заманғы инфрақұрылыммен шектелді. Тұрақтар, тас жолдар, пәтерлер және заманауи нысандар бір кездері тыныш болған шаруа қоғамдарының көрінісін бұзды. Көптеген ақындар осы жылдам өзгеріске бейімделмесе, ал кейбіреулері оны қабылдады. Бұл талқылаудың көп бөлігі Финляндияның астанасы Хельсинкиде өтті, онда көптеген ақындар өлеңдерін жазды. Мatti Паавилайненнің "Kaupunki enemmän kuin kohtalo" ("Тағдырдан гөрі қала", 1972) еңбегінде ол: "Сіз көретін әр нәрсе - сіз сұрамаған сұраққа жауап" деп жазады, ақындардың ортамен байланысын көрсетіп, оның дамуына қанағаттанбаушылығын білдіреді. Пенти Саарикоскидің "Minä asun Helsingissä" ("Мен Хельсинкиде тұрамын", 1962) атты өлеңінде де осыған ұқсас мәнерде: "Хельсинки, менің қалам, ойымда жақсы тәртіппен сақталады / мен кетсем де, ол әлі де ағаш сияқты қозғалады" делінеді. Фин ақындары осындай параллелизмдерді жаңа заманауи мемлекетте өздерінің жеке басын анықтау процесінде пайдаланды.

Post WWII Finland underwent an urbanisation which changed poets' relationships with culture and nature, specifically the forest. Like much of Europe and the western world, 1960's Finland saw an artistic period of challenging old taboo's where its poetry become heavily politicised. The aesthetic of these poets was shaped using experimentation, introducing techniques such as collage and montage in order to what Veivo says, 'open the space of the text to foreign voices and materials and to connect with everyday life, politics and a wide range of social discourses'. This opened the poetic form to the creolization of language and allowing for elements, linguistic as well as social and political, to contaminate and merge with the poetry regardless of order. Some of the poetry from this time was also written to be published alongside popular articles of varying topics from economy, politics to community statistics on alcohol consumption. The 'new poetry' of the 60s was radically different to the poetry of earlier decades. Abandoning the viewpoint that contemplation should be made from a distance and the old war themed trope of a 'no man's land', 60s Finnish poetry sought to align itself with the humanitarian movements happening in other countries. They embraced the bohemian lifestyle of the beatniks and advocated avant garde forms of experimentation. The relationship between the poet and their environment whether discorded or harmonious is visible throughout the 60s. With suburban housing complexes being both built on the edge of cities and deep within the forest, the relationship between people and their environment became framed and blocked by modern infrastructure. Parking lots, highways, flats and random objects of modernity littered the scenes of once quiet agrarian communities. Many poets felt displaced by this rapid change of scenery whilst others embraced it. Much of the discussion took place in Finland's capitol Helsinki where a number of poets based their poems. In Matti Paavilainen's Kaupunki enemmän kuin kohtalo (City more than destiny, 1972), he writes: 'Everything you see is an answer to the question you didn't have to make', identifying the poets connection to the environment while noticing his discordance in terms of its development. Pentti Saarikoski's "Minä asun Helsingissä" ("I live in Helsinki", 1962) similarly states: "Helsinki my City remains in my mind, in good order / and when I am gone, it still moves like a tree". Finnish poets used Parallelisms such as these in a step by step processes of recognizing their own identity within a new modern state.

Жақында болған тарих

Британдық ақын және аудармашы Герберт Ломас фин әдебиеті туралы көп жазды. Бинхам Ломастың "Қазіргі фин поэзиясы" атты рецензиясында Ломастың "поэзияның фин халқы үшін маңызы" туралы ойларын атап өтеді, олар "оған күңкею, шабыт алу, өзі туралы ойлауға жетелейтін күш, тәжірибені кеңейту және рухани қалыптасу үшін жүгінеді". Қазіргі поэзия көбінесе қазіргі қоғамдағы теңсіздіктерге байланысты түрлі тақырыптарды қамтиды. Ақындар поэзияларында ұқсас әлемдерді бейнелесе де, қазіргі заманғы ақындар ешқашан ата-бабаларын үлгі еткен емес. Олар тек ескі өлшемдер сияқты фрагменттерді ғана өздерінің туындыларында пайдаланған. Ежелгі халықтық өлшемдердің кейбір модернистік қолданыстары уақытқа сай келмейтін болып көрінсе де, Эйно Лейно оны дұрыс қолданған санаулы ақындардың бірі болды, өлеңдері тарихи және мифологиялық элементтердің үйлесімінен тұрады. Бұл жетістік Лейноның өзінің алдыңғылары сияқты еуропалық өлшемдердің формасын жетілдіргенімен байланысты болуы мүмкін. Сырқа Туркканың поэзиясы тілінің құрылымы арқылы өмірдің екі жақтылығын көрсетеді. Эева Килпи де талантты ақын, ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі өмірбаяндық романдары үшін мақталады. 19 ғасырда ескі халықтық жырларды іздеу кезінде әйелдерге көңіл бөлмегендіктен, Финляндияда әйел ақындарды тану артып келеді. Осы әйелдердің көптеген лирикалық шығармалары күнделікті "қайғы мен қуаныштарға" арналған, көбінесе ақынды көлдер мен ағаштармен толы ауылдық жерде жалғыз жандар ретінде бейнелейді (Британ). Бүгінгі заманғы ақындар тұрмыстық және әлеуметтік өмір сияқты тақырыптармен қатар, отбасылардағы осы ортаның бұзылуы туралы мәселелерді де көтеріп, бүгінгі ақындарды бұрынғы халықтық ата-бабаларымен байланыстырады.