Кіріспе

Ацтектердің су, өзендер, теңіздер, ағыстар, дауылдар және крещение құдайы Chalchiuhtlicue (chālchihuitl "жаде" және cuēitl "белдемше") (сондай-ақ Chalciuhtlicue, Chalchiuhcueye, немесе Chalcihuitlicue деп жазылады) ("Жаде белдемшелі") – ацтектердің су, өзендер, теңіздер, ағыстар, дауылдар және крещение құдайы. Chalchiuhtlicue құнарлылықпен байланысты, және ол бала тудырудың қамқоршысы. Chalchiuhtlicue испан жаулап алу кезінде ацтек мәдениетінде өте құрметтелген, және ол Орталық Мексикадағы постклассикалық ацтектер мемлекетінде маңызды құдай болған. Chalchiuhtlicue ацтектердің жаңбыр құдайларының үлкен тобына жатады, және ол тағы бір ацтек су құдайы Chalchiuhtlatonalмен тығыз байланысты.

Діни мәні

Chalchiuitlicue тікелей "Жаде киімінің иесі" деп аударылады; алайда, оның есімі көбінесе "жаде киімі бар әйел" деп түсіндіріледі. Chalchiuitlicue – мәтінге байланысты, ацтектердің жаңбыр құдайы Тлалоктың әйелі немесе қарындасы. Тлалок пен Chalchiuitlicue екеуі де су құдайлары болғандықтан ұқсас қасиеттерге ие; алайда, Chalchiuitlicue көбінесе Тлалоктан өзгеше, жер асты суларымен байланысты болған. Ацтек дінінде Chalchiuitlicue Тлалокқа Тлалоканның жұмақтық патшалығын басқаруға көмектеседі. Ол егінге құнарлылық сыйлайды және әйелдер мен балаларды қорғап, қауіпсіздікте сақтайды деп есептеледі. Мифтерге сәйкес, Chalchiuitlicue бір кезде күн мен айды жеген. Ацтектердің су құдайларының көпшілігі сияқты, ол көбінесе жыландармен байланысты. Ацтектердің бес күн туралы мифінде Chalchiuitlicue төртінші күннің, яғни әлемнің төртінші жаратылысының иесі болған. Chalchiuitlicue Тлалоктың өзіне жасаған зұлымдығына кек ретінде 52 жыл бойы жаңбыр жаудырып, үлкен су тасқынына себеп болды, осының салдарынан төртінші күн жойылды. Ол көк пен жерді байланыстыратын көпір салды, және Chalchiuitlicue-ге адал болғандарға одан өтуге рұқсат берілді, ал қалғандары балыққа айналды. Су тасқынынан кейін бесінші күн пайда болды. Бесінші күн – қазір біз тұрып жатқан әлем. Оның билігі тұсында ацтектер алғаш рет жүгеріні қолдана бастады, ол олардың тамақтану және экономикасында маңызды рөл атқарды.

Көрнекі бейнелеу

Халхиуитликудің ерекше бас киімі бірнеше кең, мақтадан жасалған жолақтардан тұрады, олар амарант тұқымдарымен әшекейленген. Бас киімнің екі жағынан үлкен, дөңгелек шашақтар төгілген. Халхиуитлику әдетте шашақтармен безендірілген шаль және юбка киеді. Ол көбінесе су ағынының артынан немесе юбкасынан ағып жатқан сумен бейнеленеді. Кодекс Борбоникуста (5-бет) Халхиуитлику әсем көк және ақ бас киім киген. Ол қызыл төсекке отырған, ал төсегінің астынан су ағып шығады. Суда жүзіп жүргендей бейнеленген ұл және қыз балалар судың ішінде көтеріліп келеді. Борджия кодексінде (65-бет) Халхиуитлику қызыл таққа отырған, ал оның денесінің артынан өзен ағып жатыр. Суда екі адам тұр, ал Халхиуитлику оларға қарай қолмен ишара жасайды. Ол әсем сары бас киім киген.

Әдет-ғұрыптар

Ацтектердің күнтізбесіндегі 20 үлкен мерекелердің бесеуі Халхиутликуе мен оның күйеуі (немесе інісі) Тлалокқа арналған. Осы мерекелерде дін қызметкерлері жаңбыр жауады деп үміттене отырып, көлге секіріп, бақалардың қимыл-қозғалысын және дауысын еліктеді. Халхиутликуе 5-ші Жылан күні мен 1-ші Қамыс күнін билейді. Оның мерекесі Эцалькуалистли айында тойланады. Ол адамдар мен жердің құнарлылығымен байланысты, сондықтан ацтектер Халхиутликуеден мол өнімді дән сұрады. Халхиутликуе мен басқа да бала тудыру/су қасиеттері бар Атлкахуало сияқты құдайларға арналған бірқатар рәсімдік амалдар орындалды. Бұл рәсімдер ақпан айы бойына созылды. Ол сондай-ақ бала туу процесінде орталық рөл атқарды. Аналар мен нәрестелер көбінесе босану кезінде қайтыс болатын, сондықтан босандырушының (акушер) рөлі де өте маңызды болды. Босану кезінде босандырушы жаңа туған баламен сөйлесіп, құдайлардан баланың дүниеге келуі олардың арасында жоғары мәртебеге ие болуын тіледі. Көбелек тілін кесіп тастағаннан кейін, босандырушы жаңа туған сәбиді дәстүрлі түрде Халхиутликуеге құрмет көрсетіп жуатын.