Кіріспе

Ацтектердің от және молния құдайы

Мифтер мен функциялар

Ксолотл – спиральді бұрмаланған жел әшекейін және Кетцалькоатльдің құлағына тағылатын зергерлік бұйымдарды киетін, құбыжықтардың зұлым құдайы еді. Оның міндеті – күнді жер асты әлемінің қауіп-қатерлерінен қорғау. Кетцалькоатльдің көшірмесі ретінде ол ehecailacacozcatl немесе жел әшекейі сияқты, өзінің сорабын алып жүреді. Ксолотл Кетцалькоатльмен бірге Миктланға, өлгендер мекендейтін әлемге, немесе жер астына, бұрынғы әлемде (Нахуи Атл) өмір сүргендердің сүйектерін алып, қазіргі әлемге, Нахуи Оллинге – қозғалыс күніне жаңа өмір беру үшін барды. Бұл өмірді қайта жарату, белгілі бір мағынада, әр түн сайын қайталанады, ол кезде Ксолотл күнді жер асты әлемі арқылы жетелейді. Тоналпохуаллиде Ксолотл Оллин (қозғалыс) күнін және трецена 1 Коцкакуаухтли (құс) күнін басқарады. Оның көз соқпандары Теотиуакан жырларында түсіндіріледі, онда құдайлар жаңадан жаратылған күн үшін өздерін құрбан етуге келіседі. Ксолотл бұл құрбандықтан бас тартып, қатты жылағаннан көздері ойықтарынан шығып кетті. Флоренция кодексінде баяндалған жаратылыс бойынша, Бесінші Күн жаратылғаннан кейін қозғалмады. Сондықтан Ехекатл ("Жел құдайы") жаңадан жаратылған Күнді қозғалысқа итермелеу үшін басқа барлық құдайларды өлтіре бастады. Бірақ Ксолотл жаңа Күнді қозғалту үшін өлуге дайын болған жоқ. Ол екі сабақты жас жүгеріге (ксолотл), екі еселенген магуэйге (мексолотл) және қосмекенді жануарға (аксолотл) айналды. Осылайша, Ксолотл – түрлендірудің шебері. Ақырында, Ехекатл Ксолотлды тауып, өлтіре алды. Психопомп ретінде Ксолотл өлгендерді Миктланға, мифтердегі өлімнен кейінгі өмірге жол сілтейді. Оның екі рухани жануары – Ксолоитцкуинтли иті және аксолотл деп аталатын су саламандрасы. Ксолостар ацтектерге осы өмірде де, содан кейін де серік болды, себебі ацтектердің қабірлерінде көптеген ит сүйектері мен ит мүсіндері табылды, оның ішінде Теночтитланның басты ғибадатханасындағылар да. Иттерге құрбандық шалу рәсімдері жиі өткізілді, себебі олар Миктлан, жер асты әлемі арқылы сапарға шыққан иелеріне еріп жүретін. Олардың басты міндеті – иелеріне терең өзеннен өтуге көмектесу еді. Қабірлерден табылған ит мүсіндері де осы сапарға шыққан адамдарға көмектесу үшін жасалған болуы мүмкін. Xoloitzcuintli – мексикалық түксіз иттің ресми аты (мексикалық испан тілінде perro pelón mexicano деп те аталады), бұл 3500 жылдан астам уақыттан бері Мезоамерикадан шыққан Колумбияға дейінгі ит тұқымы. Бұл Америкадағы көптеген жергілікті ит тұқымдарының бірі және оны көбінесе Перудің түксіз итімен шатастырады. "Xoloitzcuintli" аты Ксолотлға сілтеме жасайды, себебі осы иттің миссиясы – өлгендердің жандарын мәңгілікке жолдау. "Аксолотл" аты ацтек тілінен, науатл тілінен шыққан. Бір аудармада Аксолотль мен Ксолотл байланыстырылған. Ең көп таралған аударма – "су иті", "Атл" – су үшін, ал "Ксолотл" – ит үшін. Ацтектердің күнтізбесінде Ицкуинтли ("Ит") күнінің билеушісі – Миклантекухтли, өлім құдайы және Микланның, яғни өлімнен кейінгі өмірдің иесі.

Шығу тегі

Кейде Холотл майяның сақталған кодекстерінде отын алып жүрген күйінде бейнеленеді, бұл майя дәстүрінде иттің адамзатқа от әкелгені туралы айтылады. Майя кодекстерінде ит өлім, дауыл және молния құдайымен ерекше байланысты. Холотлдың сапотек және майя молния итімен байланысы бар, ол молния бұлтынан түсетін молнияны, жарқырауды бейнелейді, оның шағылысы молнияның «екі есе» екендігіне қате түсінік тудырады және оларды молния мен егіздер арасында байланыс бар деп ойлауға итермелейді. Холотл оңтүстік аймақтарда пайда болған, ол аспаннан құлайтын отты немесе аспанда тұтанған жарықты бейнелейді. Холотл бастапқыда майя тайпасының молниямен байланысты жануарының аты болған, көбінесе ит түрінде көрінетін. Холотл тікелей ит ретінде бейнеленеді және Кетцалькоатльдің кеуде әшекейі арқылы ауа мен желдің төрт бағытының құдайы ретінде ерекшеленеді. Холотл майя қолжазбасындағы аспаннан құлайтын жануарға теңеледі. Ит – өлгендердің жануары, сондықтан Көлеңкелер мекенінің жануары. Кетцалькоатль мен Холотл Венераның таңғы және кешкі жұлдызының екі фазасын құрайды. Кетцалькоатль таңғы жұлдыз ретінде күннің шығуының (қайта тууының) алдын ала хабаршысы болып табылады, ал Холотл кешкі жұлдыз ретінде күннің батуының (өлімінің) алдын ала хабаршысы болып табылады. Осылайша олар өмір мен өлімнің циклдік түрлену процесін екі кезеңге бөледі: бірі – туудан өлімге дейін, екіншісі – өлімнен тууға дейін. Холотл – мезоамерикалық доп ойынының қамқоршысы. Кейбір ғалымдар бұл ойынның күннің төнгі уақыттағы қауіпті және белгісіз саяхатын бейнелейтінін айтады. Оллин – пульсация, тербеліс және орталықтандырылған қозғалыс. Оны доптың секіруі, жүректің соғуы, босану ауырулары, жер сілкінісі, көбелектің қанат соғуы, тоқудағы тігіс жұмысының толқынды қозғалысы және Бесінші Күннің жер бетінің үстінен және астынан тербелісі сипаттайды. Оллин – циклдік аяқталудың қозғалыс өзгерісі. Күн дискісін арқасында алып жүрген қаңқа Холотлдың мүсіні («Түнгі саяхатшы» деп аталады) Холотлдың күннің өлімі, жүктілік және қайта тууы процесінде көмектесу рөлін көрсетеді. Холотлдың оллин қозғалыс өзгерісімен байланысы дұрыс аяқталу мен жүктіліктің оллин қозғалыс өзгерісін іске қосуы керек екенін көрсетеді. Оллин пішіндес ыдырау және интеграция (яғни, өлім) оллин пішіндес құрастыру мен интеграцияны (яғни, қайта туу және жаңару) ынталандырады. Холотл мен Нанахуатцин арасында тығыз байланыс бар. Холотл, тіпті, Нанауатльмен (Нанахуацин) бірдей болуы мүмкін. Селер сифилис салдарынан деформацияланған Нанахуатзинді («Кішкентай іріңді») Холотлдың құдайы ретінде, жәндіктердің, деформациялық аурулардың және кемістіктердің құдайы ретінде сипаттайды.