Кіріспе
Дальмацияда туған поляк-американдық дирижер (1892–1958)
Артур Родзинский (2 қаңтар 1892 – 27 қараша 1958) – оркестрлік музыка мен опера дирижері, поляк-американдық. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшада мансабын бастады, онда оны Леопольд Стоковский ашып, Филадельфия оркестрінде өзінің көмекшісі болуға шақырды. Бұл мүмкіндік Родзинскидің Лос-Анджелес филармониясының, Кливленд оркестрінің, Нью-Йорк филармониясының және Чикаго симфониялық оркестрінің музыкалық директоры болуына жол ашты. Сонымен қатар, ол итальяндық дирижер Артуро Тосканинидің дебютінен бұрын NBC симфониялық оркестрін дайындады. 1948 жылы Чикагода туған дау Родзинскидің жұмыстан босатылуына әкелді, одан кейін ол мансабын Еуропаға көштіріп, ақырында Италияда қоныс тепті, бірақ Нью-Йорк штатының Лейк-Плэсид қаласындағы үйін сақтап қалды. 1958 жылдың қараша айында жүрек ауруымен күресіп, он жылдан кейін алғаш рет Америка Құрама Штаттарына кәсіби сапармен оралды. Чикаго лирикалық операсымен Рихард Вагнердің «Тристан мен Изольда» операсының сәтті қойылымдарын өткізді. Көп шаршағандықтан Массачусетс ауруханасына жатты, онда 11 күннен кейін қайтыс болды.
Алғашқы жылдар
Родзинский 1892 жылғы 2 қаңтарда Далмация Корольдігіндегі Сплит қаласында дүниеге келді. Ұзақ өтпей, поляк тегінен таралған әкесі, австро-венгр армиясының генералы, отбасымен бірге Австрияның Галисия аймағындағы Лембергке оралды, онда Артур алғаш музыканы оқыды. Әкесінің қысымымен Вена университетіне заң мамандығын оқуға түсті, онда диплом алды, бірақ сонымен қатар Корольдік музыка және сахна өнері академиясында да оқыды, онда оның ұстаздары Жозеф Маркс пен Франц Шрекер (композиция), Франц Шалк (дирижерлік), Эмиль фон Сауэр және Ежи Лалевич (фортепиано) болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жас Родзинский австро-венгр армиясында соғысты; Польша тәуелсіздік алғаннан кейін ол Польша құрлық әскерлеріне қатысты, онда жараланды. Ол соғыстан кейін жаңадан тәуелсіз Польшаға өткен Лембергке, қазіргі Львовқа оралды. Ол алғаш рет Львов операсында репетитор болып жұмыс істеді, соңында 1920 жылы Джузеппе Вердидің «Эрнани» операсымен дирижер ретінде дебют жасады. Келесі жылы ол Варшава филармониялық оркестрін басқарды және Варшаваның Ұлттық операсының директоры болып тағайындалды. Осы кезде Польшаға келген Леопольд Стоковский Родзинскийдің Вагнердің «Нюрнберг шеберлері» операсын дирижерлік еткенін естіді. Одан әсерленген Стоковский сахна сыртында Родзинскиймен кездесіп, оны Филадельфия оркестрінің қонақ дирижері болуға шақырды. Ол 1925 жылғы 15 қарашада Филадельфияның Музыка академиясында американдық дебютін жасады, Филадельфия филармониялық қоғамын дирижерлік етті. Бұл оркестр Филадельфия оркестрінің мүшелерінен құралған және жексенбі кештерінде ойнайтын оркестр еді. Родзинскийдің бағдарламасында Вагнердің «Нюрнберг шеберлері» операсының I актісіне кіріспе, Петр Ильич Чайковскийдің Алтыншы симфониясы, Миечислав Карловичтің «Қайта оралатын толқындар» симфониялық поэмасы және Станислав Мониушконың «Халка» операсынан екі би болды.
Стаковскийдің үйреншік курсы (19251929)
Америкада дебютінен кейін Родзинский 1926 жылдың тамызына дейін Филадельфия оркестрі мен Филадельфия филармониялық қоғамының қонақ дирижері ретінде қызметін жалғастырды. 1925 жылдан бері Стоковский Родзинскиді өзінің көмекші дирижері етіп тағайындауға ниеттенген, бірақ бұрынғы оркестрдің басқармасы бұл таңдауға қарсылық танытқан. 1926 жылдың қыркүйегінде тағайындау мақұлданып, Родзинский ескі дирижердің көптеген мінез-құлқы мен әдістерін, соның ішінде шашын қалай жасау керектігін қабылдады, олардың кейбіреулерін өмірінің соңына дейін сақтап қалды. Келесі бірнеше жылда Родзинскийдің атағы артты. Ол Филадельфия оркестрімен Стоковский концертте орындайтын жаңа музыканы репетициялады. Репетиция кезінде Стоковский көмекшісінен интерпретациялық талаптарын үнсіз көрсетуі үшін жол-көлік сигналына ұқсас жарықтандыру жүйесі ойлап табылды. Родзинский бұл жүйені жек көріп, кейіннен өзінің көмекшілеріне құрметпен қарауды еске салу үшін пайдаланды. Ол өзінің білімі жаңа партитураларды оңай түсінуге және орындауға мүмкіндік бергенін мойындады. Филадельфия оркестрімен жұмысынан бөлек, Родзинский Филадельфияның Үлкен опера компаниясында дирижерлік етіп, Кертис музыка институтында сабақ берді, онда ол кейінірек онымен бірге ойнаған көптеген жас музыканттарды тәрбиеледі. Ол Филадельфия оркестрімен АҚШ-тың оңтүстігінде гастрольдік сапарда болды, бұл өнер тақырыптарында мақтауға ие болды. "Д-р Родзинскийдің дирижерлік шеберлігі менің соңғы жылдары көрген концерттердің ең әсерлісі болды", - деп жазды Оңтүстік Каролинадағы бір сыншы. 1926 жылы Питтсбург симфониялық оркестрі 16 жылдан кейін қайта құрылғанда, Стоковскийтің қолдауымен Родзинский музыкалық жетекші лауазымына қарастырылды. Родзинскийдің мансабы дамыған сайын, дирижер өзінің менеджері Артур Джадсонға, сондай-ақ Филадельфия оркестрін басқарған Джадсонға наразылығын білдірді. Родзинский Джадсонның өзінің мүддесін қорғау үшін жеткілікті күш жұмсамайтынына бірнеше рет ренжіді, кейіннен ол менеджерінің көбінесе өзінің ең жақсы мүдделеріне қарсы әрекет ететінін байқады. 1926 жылдың қараша айында Нью-Йоркте Николай Мясковскийдің Алтыншы симфониясының премьерасын дирижерлік еткеннен кейін Родзинский 1919 жылы Лос-Анджелес филармониясын құрған және Джадсонмен жаман қарым-қатынаста болған Оңтүстік Калифорниядан келген бай меценат Уильям Эндрюс Кларк-младшийдің назарына ілікті. Олардың кездесуі Лос-Анджелесте қонақ дирижерлік кезеңдерге әкелді. Родзинский 1928 жылдың 19 қаңтарында сол кезде Детройтте болған музыкалық жетекші Георг Шневойгттің орнына дебют жасады. Оның мінез-құлқы мен шеберлігі оркестрдің құрметіне ие болды, ал концерттің өзі Лос-Анджелес Таймс газетінен мақтау алды: "[Родзинскийдің] дирижерлігін ең жақсы сипаттайтын сөз – "отты". Оның тартымдылығы оркестр мен тыңдаушылардың екеуі де бірден сезілді, себебі ешқандай кедергі болған жоқ, қоршау төмендетілген және ол өзі мен оркестрінің арасында музыка қолданбады. Алайда, отты бақылауға алды, және ол кейде қол қозғалысын ұзақ тоқтатып қойса да, оркестрге берген бұйрықтары көбінесе қолдың маңызды қимылдарымен және саусақтардың сипатты иілуімен берілді. Сол саусақтары мен арыстан сияқты басымен ол батыста бізге жақсы таныс емес, бірақ өте қызықты дирижердің примадоннасын бейнеледі. Родзинскийдің Лос-Анджелесте қонақ дирижер ретіндегі келесі табыстары 1929 жылдың қазан айынан бастап Шневойгттің орнын басатыны туралы жариялаумен аяқталды. Ол Филадельфия оркестріндегі лауазымынан кетіп, жақсы қарым-қатынаста кетіп бара жатқанын мәлімдеді.
The word fiery best describes [Rodziński's] conducting. His magnetism was immediately felt both by the orchestra and the audience. There were no barriers in either case, as the railing was down and he used no music between himself and his orchestra. The fire was restrained, however, and although on occasions he would break into long abandoned movements of the arms, his commands to the orchestra were usually given with significant gestures of the hand and descriptive curling of the fingers. In those fingers and the leonine head he expressed the prima donna conductor, a type we have known little in the West, but immensely interesting type withal. Rodziński's subsequent successes as guest conductor in Los Angeles culminated with the announcement that he would succeed Schnéevoigt beginning October 1929. He resigned from his post at the Philadelphia Orchestra and said that he was leaving on the best of terms.
Лос-Анджелес (19291933)
1929–1930 жылдар аралығындағы Лос-Анджелес филармониясы маусымы басталу алдында Родзинский 1929 жылғы 23 мамырда отбасымен қалаға келді. Олар қазіргі Корея ауданында орналасқан Чапман Парк қонақ үйіне орналасты, кейін отбасы Санта-Моникадағы үйге көшті. Родзинский жаңа музыканттарға тыңдау өткезіп, Кларк пен филармония менеджерлерімен алдағы маусым бағдарламасын талқылады. Ол және оның отбасы жазғы демалыстың бір бөлігін Санта-Барбарада өткізді. Родзинскийдің Лос-Анджелестегі алғашқы маусымына солистер маусым айында жарияланды: олардың ішінде Сергей Прокофьев, Владимир Горовиц, Жак Тибо, Йозеф Лхевне, Грегор Пятигорский және Клэр Дюкс болды. Қыркүйекке қарай оркестр алдағы бағдарламаларын жариялады. Родзинский жаңа музыканы бағдарламаға қосуды кеңейтуді қалады:
Қазіргі заманда адамдар көркемсурет галереяларына барғанда, ежелгі шедеврлермен қатар заманауи суретшілердің жаңа туындыларын да көреді – концерт залында да осылай болмауына не себеп? Родзинский өзінің алғашқы маусымында жергілікті премьераға жоспарлаған туындылардың арасында Густав Малердің Төртінші симфониясы, Рихард Штраустың «Дон Кихот» шығармасы, Дмитрий Шостаковичтің Бірінші симфониясы және Эрих Вольфганг Корнгольдтың «Көп нәрседен шу» пьесасына жазылған сюитасы бар еді.
Кливленд (1933-1943 жылдар)
1933 жылы Николай Соколовтың кеткенінен кейін Родзинский Кливленд оркестрінің екінші музыкалық директоры болып тағайындалды. Родзинскийдің Кливленд музыка өміріне қосқан ең маңызды үлесі – операны Кливленд оркестрінің репертуарына енгізу болды. Одан бөлек, ол Клод Дебюсси, Морис Равел, Альбан Берг, Дмитрий Шостакович, Жером Керн сияқты композиторлардың және Игорь Стравинскийдің «Жазғы той» туындысының Кливлендтегі тұңғыш орындалуын ұйымдастыруға тырысты. Родзинский басшылығымен оркестр 1935 жылы Шостаковичтің «Мценск уездiндегi Леди Макбет» операсының АҚШ-тағы премьерасын көрсетті. Бұл опера Кеңес Одағында бір жыл бұрын дебют жасаған еді. Дирижер операның американдық премьерасына құқықтарды сол кездегі АҚШ-тың Кеңес Одағындағы елшісі Уильям Кристиан Буллитт-младшийдің көмегімен алды. Буллитт өзі Шостаковичтің операсына жанкүйер болатын. Родзинский осы орындау құқығы үшін өзінің ұстазы Стоковскимен бәсекелестікке түсті. Родзинский Кливленд аудиториясының осы оперге қалай қарайтынынан уайымдаса да, оркестрдің орындауы сәтті аяқталды. Шостаковичтің өзі Родзинскийдің орындауына сенім білдірді: «Қаңтардың соңғы күні Северанс залында Кливленд оркестрінің менің операмның американдық премьерасын көрсеңіз, сіз ескі операны көрмейсіз. Мен операның барлық ескі формаларын жоққа шығардым». Родзинский Кливлендте жұмыс істеген кезінде жасалған ең танымал жазбалардың бірі – композитордың өзі оркестр үшін «Шоу-боат сценарийі» деп атап, 1927 жылғы Керннің «Шоу-боат» мюзиклінің оркестрлік аранжировкасы болды. Оркестр бұл туындыны 1941 жылы жазды, ал Родзинский үш жыл ішінде 38 рет дирижерлік етті. 1941 жылы 7 желтоқсанда Жапония Перл-Харборға шабуыл жасаған кезде Родзинский Нью-Йорк филармониясымен дирижерлік етіп тұрды. Жаңалықты хабарлаудан бас тартса да (концерт радиода тікелей эфирде беріліп жатқан болатын), ол филармонияны «Жұлдызды ту» әнін орындауға жетекшілік етті. Кейін ол Екінші дүниежүзілік соғыстың талаптары жастарды оркестр қатарына әйелдерді қабылдауға итермелеу керектігін айтты, олар «кәсіби симфониялық оркестрге тамаша толықтыру болар еді». Родзинский карьерасының басынан-ақ классикалық музыканың барлық саласында әйелдерге тең мүмкіндік беруді қолдады: «Ешқандай айырмашылық жоқ, ережелер жоқ, әйелдер ерлер сияқты талантты және дарынды болса, олар да керемет суретшілер бола алады». 1939 жылдың желтоқсаны мен 1942 жылдың ақпаны аралығында Родзинский мен Кливленд оркестрі Columbia Records үшін кең ауқымды жазбалар сериясын жасады. Ол 1934 және 1937 жылдары Нью-Йорк филармониясымен де өнер көрсетті, Рихард Штраустың «Электра» операсын концерттік орындауы үшін жағымды пікірлер алды. Сонымен қатар, Родзинский Еуропа бойынша белсенді жұмыс істеді, 1936 және 1937 жылдары Зальцбург фестивалінде Вена филармониясын дирижерлік еткен алғашқы америкалық азамат атанды. Артуро Тосканинидің ұсынысымен NBC Родзинскиден жаңа NBC симфониялық оркестрінің музыканттарын іріктеуін сұрады. Кейіннен ол оркестрді даярлады, оның алғашқы жазбаларына жетекшілік етті (бюджеттік World's Greatest Music лейблінде дирижер мен оркестр көрсетілмеген) және Тосканини келгенге дейін концерттерін өткізді. Бұл мүмкіндік Родзинскиді Кливлендтен Нью-Йоркке көшуге итермеледі, онда ол 1943–1944 жылғы маусымнан бастап Нью-Йорк филармониясының музыкалық директоры және дирижері болды.
Нью-Йорк пен Чикаго
1943 жылы Родзинский Нью-Йорк филармониясының музыкалық директоры болып тағайындалды. Төрт жылдық қызметі оркестрдің менеджері Артур Джадсонмен күреске толы болғанымен, Родзинский орындаудың жоғары деңгейіне қол жеткізді. Әйгілі музыка сыншысы және композитор Вергиль Томсон Родзинскийдің филармониядағы қызметі туралы: «Енді бізде тыңдағанға қуаныш сыйлайтын оркестр бар, және мұның бәрі Артур Родзинскийдің еңбегінің нәтижесі» деп жазды. Родзинскийдің дирижерлік таяқ ұстаған кезінде Филармония Колумбия үшін көптеген жазбаларды жасады, CBS радиосында апта сайын тікелей эфирде өнер көрсетті және «Карнеги залы» фильмінде пайда болды. Дегенмен, оркестрдің орындау сапасына қарамастан, музыканттарды жұмыстан босату, солистерді таңдау және репертуарды анықтау сияқты көптеген өнеркәсіптік мәселелерде келіспеушіліктер туды. Осы мәселелерде мойынсұнуға дайын болмаған Родзинский 1947 жылы қызметінен кетті. Оның дирижер ретіндегі беделі осы кезде соншалықты жоғары болды, оның отставкасы туралы 1947 жылдың ақпан айында «Time» журналының мұқабасында жарияланды. Чикаго симфониялық оркестрі Родзинскийді бұрыннан-ақ шақыруға қызығушылық танытқан еді, енді ол 1947–1948 жылғы маусымнан бастап осы оркестрдің басшылығын қабылдауға шешім қабылдады. Бірақ басқармамен келісе алмауы бір маусымнан кейін оның тез кетуіне себеп болды. Оның қысқа мерзімді қызметі оркестр мен жергілікті тыңдаушыларға Кирстен Флагстадпен Вагнердің «Тристан мен Изольда» операсын орындауы сияқты қойылымдар арқылы елеулі әсер етті.
Соңғы жылдар
Чикагодан кеткеннен кейін Родзинскийдің денсаулығы нашарлай бастады. АҚШ-та оған жазба жасау мүмкіндігі аз болды, сондықтан ол тағы да Еуропаға қоныс аударды. Мұнда оның көрнекті музыкант екені мойндалды және оны 1953 жылы Флоренциядағы Маджио Музыкаледе Прокофьевтің «Соғыс және бейбітшілік» операсының тұңғыш қойылымы сияқты маңызды өндірістерге, сондай-ақ классикалық репертуарлық туындыларға жетекшілік етуге шақырды. Ол Ла Скалада дирижерлік етті және итальяндық радиода көп жұмыс істеді, Вагнердің «Таннхойзер» және «Тристан», Мусоргскийдің «Борис Годунов» және «Хованщина» операларын сәтті орындады. Ол Вестминстер рекордс компаниясымен келісімшарт жасап, ән жазушы ретіндегі беделін қайта жаңартты. 1955 жылдан бастап ол Корольдік филармониялық оркестрмен («Лондон филармониялық симфониялық оркестрі» деген псевдониммен) көптеген жазбалар жасады. Оның соңғы жазбалары 1958 жылы EMI компаниясы үшін жасалды. Осы кезде Родзинскийдің денсаулығы нашарлап, осал болды. Италиялық дәрігер оған одан әрі дирижерлік қызмет атқару өміріне қауіп төндіретінін ескертті. Дегенмен, ол 1958 жылы Чикагоға қайтып келіп, «Тристанды» тағы бір рет дирижерлік етті, бұл жолы Чикаго лирикалық операсымен және сопрано Биргит Нильсонмен бірге. Оның оралуы сәтті болды, бірақ бұл оның соңғы өнер көрсетулері болды және ол көп ұзамай қайтыс болды.
Жеке өмір
Родзинский екі рет үйленген және екі ұлы болған. 1917 жылы ол концерт пианисі М. Ильзеге үйленді, ал 1918 жылы олардың Витольд есімді ұлы дүниеге келді. Витольд тарихшы, синолог және дипломат болды. 1934 жылы Кливленд қаласында тұрғанда, ол белгілі Варшава отбасынан шыққан Халина Лилпоп Винявскиге (1905-1993) үйленді. Олардың шала жас ұлы Ричард Арнольд Шенбергтің "Мен сіздің бала күтіміңіздің сіздің бейнелеріңізді қашан ауыстыратынын шамалап білемін" деген әзілді канонының нысаны болды. Ричард 1960-1970 жылдары Сан-Франциско операсы мен Метрополитен опера компанияларында көркемдік әкімші болып қызмет етті. Ол жақында Ван Клиберн қорының президенті лауазымынан зейнетке шықты, ал 2009 жылы Халықаралық Чайковский конкурсының бас директоры болды. 1976 жылы Халина Родзински "Біздің екі өміріміз" атты автобиографиясын жазды, ол әлі күнге дейін Родзинскийдің өмірі мен мансабы туралы ең толық жарияланған еңбек болып табылады.
Жазбалар
Родзинский Columbia Records (Кливленд оркестрі және Нью-Йорк филармониясымен), RCA Victor (Чикаго симфониясымен), Westminster Records (Royal Philharmonic) және EMI үшін жазбалар жасаған. Оның кейінгі жазбаларының бір бөлігі стереоға жазылып, бүгінгі күнге дейін қолданыста болып келеді. Оның Вестминстер үшін жасаған Чайковскийдің "Жұмсақ ошақ" толық жазбасы 1956 жылы стерео форматында жазылған. Стерео нұсқасы алғашқыда 2 тректік магнитофон таспасында шығарылды. LP форматында ол бастапқыда моно нұсқада ғана жарық көрді, ал 1958 жылы стерео альбомдар қолжетімді болғаннан кейін стерео нұсқасы да шығарылды. Стерео "Жұмсақ ошақ" 2001 жылы Deutsche Grammophon компаниясымен компакт-дискіде қайта жарық көрді. Нью-Йорк филармониясы және RAI Radio Italiana оркестрімен оның эфирде орындаған концерттерінің тікелей жазбалары да тәуелсіз лейблдерде қолжетімді болды. Родзинскийдің 1937 жылы сопрано Роза Поли және Нью-Йорк филармониясымен бірге Штраустың "Электра" операсын орындауы жоғары бағаланып, 2014 жылы Immortal Performances лейблі CD форматында қайта шығарды.