Ацтек екі құдайлығы: Ōmeteōtl және дау-дебаттар

Кіріспе

Ацтектердің қос құдайы Ōmeteōtl ("Екі құдай") – ацтек құдайларының жұбы Ометекухтли мен Омечиуатл, сондай-ақ Тонакатекухтли және Тонакасиуатл деп аталады. Ōme науатль тілінде "екі" немесе "қос" мағынасын береді, ал teōtl – "құдай" деп аударылады. Мұндай түсінік пен оның маңыздылығы мезоамерикалық дін зерттеушілері арасында пікір таласына түседі. Ометеотл бастапқыда біртұтас құдай болған, ал Ометекухтли мен Омечиуатл барлық жаратылысты көбейту үшін екеуге бөлінген.

Анықтама

[[Файл:Tonacatecuhtli тұр.jpg|thumb|Кодекс Борджияда бейнеленген Тонакатекухтли. Ол ацтектердің Ометеотлді трансценденттік құдай ретінде қарағанын және осының нәтижесінде оған қатысты құжаттамалық сілтемелердің аздығы мен ацтектер арасында Ометеотлге арналған нақты культтің болмауына түсіндіру береді.]

Сын-пікір

Алайда басқа ғалымдар, әсіресе Ричард Хейли (1992), ацтектерде Ометеотл, Ометекутли немесе Омециуатл болмағанын айтады. Оның пікірінше, бұл атауларды науатль тіліндегі «оми» («сүйек») түбірі арқылы түсіндіру керек, «оме» («екі») емес. Хейли Омитекюхтлидің Тонакатекухтли мен Миклантекухтлидің тағы бір аты екенін, олар екеуі де өлі сүйектерден адамдарды жаратумен байланысты құдайлар екенін мәлімдейді. Ол Леон Портилла ацтектерде жалғыз жаратушы құдай бар екенін дәлелдеу үшін қолданған бес дереккөздің ешқайсысы екілік құдайға тікелей сілтеме бермейтінін көрсетеді. Біріншіден, Леон Портилла францискандық Фрай Хуан де Торкемаданы келтіреді, ол өзінің жылнамасында «үндістер екі құдайдың ортақ құдайлық табиғатын қалаған» деп растайды. Леон Портилла «Cantares Mexicanos» аудармасында түпнұсқа мәтінде нақты кездеспейтін «екілік құдайға» сілтеме жасайды, онда «ōme ihcac yehhuān Dios» деп жазылған. Хейли Леон Портилла «екілік» ұғымын испан тілінен алынған «Dios» («Құдай») сөзімен біріктіріп, осы екі құдайды ойдан шығарғанын айтады. Леон Портилла келтірген тағы бір мысал – «Historia Tolteca Chichimeca» еңбегінен: «ay ōmeteōtl ya tēyōcoyani», яғни «екі құдай, адамзатты жаратқан». Хейли «ay» сөзін ұзын (сондай-ақ дәлелденбеген) «ayōmeteōtl» бөлігі ретінде қарастырып, мәтін пульке ішу туралы болғандықтан, оны «шырынды агава құдайы» деп аудару керек дейді. «Codex Ríos» құжатында Хометейл деп белгіленген құдай бейнеленген. Иконографиялық талдау Хометейл құдайының Тонакатекутлимен бірдей екенін көрсетеді. Бесінші дереккөз – «Мексикалықтардың суреттерімен айтылған тарихы», онда шын мәнінде «ōmeteōtl» емес, «omiteuctli, («сүйек иесі»), сондай-ақ Макуискоатль деп те аталады» деп жазылған және ол Хуитцилопочтлимен бірдей екені нақты айтылған. Джеймс Маффи өзінің «Ацтек философиясы» атты кітабында ацтектердің дінінің пантеистік екенін, ол Теотл тұлғасына негізделгенін айтады. Маффи ұсынған пантеизмнің нәтижесінде, ол ацтектердің дәстүрінде болғанын мәлімдейді, Ометеотл Теотлдан бөлек «Екілік құдай» бола алмайды, бұл Леон Портилланың Ометеотл туралы трансценденттік жаратушы құдай ретінде айтқандарына қайшы келеді.

Other scholars however, notably Richard Haly (1992), argue that there was no Ōmeteōtl, Ometecuhtli or Omecihuatl among the Aztecs. Instead, he claims, the names should be interpreted using the Nahuatl root omi ("bone"), rather than ōme ("two"). Haly further contends that Omitecuhtli was another name for Tonacatecuhtli and Mictlantecuhtli, both gods related to the creation of humans from dead bones. He argues that, of the five sources used by León Portilla to argue in favor of the existence of a single creator god among the Aztecs, none contains a clear reference to a god of duality. First, León Portilla cites the Franciscan Fray Juan de Torquemada, who affirms in his chronicle that the "Indians wanted the divine Nature shared by two gods". In his translation of the Cantares Mexicanos León Portilla introduces a reference to the "God of duality" where it is not explicitly found in the original text, which reads "ōme ihcac yehhuān Dios". Haly argues that León Portilla erroneously unites "stands dual" with the Spanish loanword Dios ("God") to invent this dual deity. Another example given by León Portilla is from the Historia Tolteca Chichimeca: "ay ōmeteōtl ya tēyōcoyani", literally "two god, creator of humanity." Haly, reading the interjection ay as part of a longer (and similarly unattested) ayōmeteōtl, argues that this should rather be translated as "juicy maguey God" as the text talks about the imbibing of pulque. The Codex Ríos has a representation of a god labelled hometeule — iconographic analysis shows the deity Hometeule to be identical to Tonacatecuhtli. The fifth source is the History of the Mexicans as Told by Their Paintings which Haly shows does not in fact read ōmeteōtl, but rather "omiteuctli, ("bone lord") who is also called Maquizcoatl" and is explicitly stated to be identical to Huitzilopochtli. James Maffie in his book Aztec Philosophy poses the argument that Aztec religion was pantheistic, centered on the entity Teotl. As a result of the pantheism proposed by Maffie that he claims was practiced by the Aztecs, it is by definition not possible that Ometeotl can be a “God of Duality” that is separate from Teotl, which is contradictory to the way in which Leon Portilla talks about Ometeotl as a transcendental creator god.