Ацтек дініндегі Xipe Totec құдайы

Кіріспе

Ацтектер дініндегі басты құдай – Сипе Тотек ауыл шаруашылығының жаңаруын соғыспен байланыстырған. Ол адамзатты азықпен қамтамасыз ету үшін терісін сызып тастады, бұл жүгері тұқымының өніп шығар алдында қабығынан айырылуын және жыландардың терісін жаңалауын символдайды. Ол көбінесе жалаңашталған терісінің астында қызыл түсті болып бейнеленеді, бұл оның өзінің жалаңашталған табиғатын көрсетеді. Ацтектер Сипе Тотекті соғысты ойлап тапқан құдай деп сенген. Оның атрибуттарына мексика императорының соғыс киімі болған сүйір бас киім және дірілдегіш таяқ кірген. Оның Теночтитланның Ұлы ғибадатханасында Йопико деп аталатын ғибадатханасы болды. Сипе Тотек безгек, қабыну және көз ауруларымен, сондай-ақ, мүмкін, обамен байланысты. Сипе Тотек шешек, көпіршік және көз аурулары сияқты аурулармен тығыз байланысты.

Бұл құдайдың шығу тегі белгісіз. Сипе Тотек испан жаулап алу кезінде Орталық Мексикада кеңінен құлшылыққа ие болды. Құдайдың бейнелері Эль-Сальвадордағы Тазумалда да табылды. Сипе Тотекке Ерте постклассикалық кезеңде Мексика шығанағының жағалауында кеңінен табынушылық етушілік болған. Бұл құдай XV ғасырдың ортасында Мексика шығанағының жағалауын басып алған ацтектердің ықпалымен маңызды құдайға айнасқан болуы мүмкін. Ғибадатхана Мексиканың жергілікті халқы – пополукалардың қираған орындарын зерттеу кезінде табылған. Пополукалар бұл ғибадатхананы 1000 және 1260 жылдар аралығында, ацтектердің аймаққа шабуыл жасау алдында, Ндачжиан Техуакан деп аталатын жерде салған.

Этимология

Шипе Тотек немесе Шипетотек және Яотзин ("құрметті жау"). Тласкальтектер мен Уэшотсинкалар осы құдайдың Камастли деген атпен белгілі бір түріне табынып, ал құдай классикалық кезеңдегі құмыраларда бейнеленген сапотек құдайы Йопимен теңестірілген. "Камастл" Ширлерге қарсы соғыс ашып, оларды жеңеді. Соғыс 1 acatl жылына дейін жалғасады, онда Камастл жеңіліске ұшырайды. Осы жеңілістен кейін ол Яяуки Тезкатлипока жаратқан әйелдердің бірі – Чималмамен кездеседі және одан бес бала туады, олардың бірі – Тула қаласын билеген Ce Acatl Topiltzin Quetzalcoatl. (Тағы бір аңыз бойынша, Миккоатлды шақыру арқылы Чималманы жүкті қылған жау – Яяуки Тезкатлипока.)

Джеронимо де Мендиета Ицтак Миккоатлдың Сүт Жолының бейнесі екенін анықтайды, ол Чикомосток тұрғыны, ал Нахуалар оны "Ақ бұлт жылан" деп атайды, себебі аспандағы үлкен тұмандық осы пішінде көрінеді. Ал Иланкуэй – Жердің ғана бейнесі.

Атрибуттары

Шипе Тотек кодекстерде оң қолы көтеріліп, сол қолы алға созылған күйде бейнеленеді. Шипе Тотек адам терісінен сыпырылған, көбінесе білектерінен түсіп қалған қол терісімен көрсетіледі. Оның қолдары ырымдық нысанды ұстағандай иілген. Денесінің бір жағы сары, екінші жағы күңгірт қоңыр болып кескен. Шипе Тотек мүсінінің бірі жанартау тасынан қашалған, ол кішкентай тұғыр үстінде тұрған адамды бейнелейді. Кеудесіне ойық салынған, құрбандықтың терісі сыпырылмас бұрын жүрегін алу үшін жасалған. Шипе Тотек мүсіндері құрбандық болған адамдардың терісімен киіндіріліп, аяқ киім киген болуы мүмкін. Шипе Тотек мүсіндерінің көпшілігінде суретшілер оның құрбандыққа шалу және жаңару табиғатын көрсету үшін терінің әртүрлі қабаттарын баса көрсетеді.

Символизм

Шипе Тотек жиырма күннен кейін шіріген, сыпырылған теріден шығуы, қайта тууды және маусымдардың жаңаруын, ескінің тасталуын және жаңа өсімдіктердің өсуін білдірді. Өлімнің сыртқы қабатының астында жасырынған тірі құдай, өсіп келе жатқан тұқымдай, жарылып шығуға дайын еді. Бұл құдайдың қатыгез жағы да болды, өйткені Шипе Тотек бөртпе, безгек, қабыну және көз инфекциясын тудырады деп айтылған. Оған Йопикода емделуді тілегендер құрбандықтар шалған. Бұл мереке испан жаулап алу кезінде наурыз айында өтті. Шипе Тотек мерекесіне дейін қырық күн бұрын, соғыста тұтқынға алынған құл осы кезеңде құрметтелген тірі құдайдың бейнесінде киіндірілді. Бұл қаланың әр бөлігінде орын алып, көптеген құлдардың таңдалуына әкелді. "Тлакаксипехуалицли" фестивалінің орталық ритуалы – соғыс тұтқындарының гладиаторлық құрбандығы болды, ол фестивальдің басталуын да, аяқталуын да білдірді. Фестивальдің келесі күні екі топпен таяқ ойыны ойналды. Бірінші топ – Шипе Тотек рөлін сомдағандар, олар өткен күні өлтірілген тұтқындардың терісін киіп, сонда әлі де жаңа қан ағып тұрды. Қарсы топ – батыл, қайсар, басқалармен бірге шайқасқан ерлерден құралды. Ойын аяқталғаннан кейін, адам терісін кигендер қаланың барлық жеріне жүріп, үйлерге кіріп, Шипе Тотекке деген махаббат үшін үй ішіндегілерден садақа немесе сыйлық беруді талап етті. Үй ішінде олар жапырақтардан жасалған төсекке отырып, жүгері мен гүлдерден жасалған алқа тақты. Оларға гүл шоқтарын тағып, өздерінің шараптары пульке ішуге берді. Жыл сайын құлдар немесе тұтқындар Шипе Тотекке құрбандық ретінде таңдалды. Жүрегі алынып тасталғаннан кейін, дене мұқият терісінен сыпырылып, дерлік толық тері жасалды, одан кейін дін қызметкерлері оны құрбандықтан кейін жемістілік ритуалдары кезінде жиырма күн бойы киіп жүрді. Тери әдетте жарқыраған қауырсынмен және алтын әшекейлермен безендірілді. Фестиваль кезінде жеңімпаз жауынгерлер сыпырылған терілерді киіп, Теночтитлан қаласы бойынша макеттік шайқастар жасады, олар қаладан өтіп, тамақ немесе басқа да сыйлықтар бергендерге бата тіледі. Алтын шеберлері де Тлакаксипехуалицтиге қатысты. Олар жыл сайын ғибадатханада Тлакаксипехуалицти айында Йопико деп аталатын мейрам өткізді. Сатрап тұтқындардың бірінен алынған теріге оранып, Шипе Тотекке ұқсау үшін әшекейленді. Киімге қалың қауырсыннан жасалған тәж кигізілді, сондай-ақ жалған шаштан жасалған перука да болды. Мұрын мен мұрын тоғасы алтын әшекейлермен безендірілді. Оң қолында алтын қалқан, сол қолында дірілдегіш қоңырау, ал аяғына бақа қауырсынымен безендірілген қызыл сандал кигізілді. Олар сондай-ақ қалың қауырсыннан тігілген көйлектер мен кең алтын алқа тақты. Олар отырып, Шипе Тотекке ұнтақталған жүгеріден жасалған пісірілмеген торт, тұқымдарға жету үшін бұзылған көптеген жүгері башақтары, сондай-ақ жемістер мен гүлдер ұсынды. Құдай бимен құрметтелді және соғыс жаттығуларымен аяқталды.

Xipe Totec emerging from rotting, flayed skin after twenty days symbolised rebirth and the renewal of the seasons, the casting off of the old and the growth of new vegetation. New vegetation was represented by putting on the new skin of a flayed captive because it symbolized the vegetation the earth puts on when the rain comes. The living god lay concealed underneath the superficial veneer of death, ready to burst forth like a germinating seed. The deity also had a malevolent side as Xipe Totec was said to cause rashes, pimples, inflammations and eye infections. People wishing to be cured made offerings to him at Yopico. This festival took place in March at the time of the Spanish Conquest. Forty days before the festival of Xipe Totec, a slave who was captured at war was dressed to represent the living god who was honored during this period. This occurred in every ward of the city, which resulted in multiple slaves being selected. The central ritual act of "Tlacaxipehualiztli" was the gladiatorial sacrifice of war prisoners, which both began and culminated the festival. On the next day of the festival, the game of canes was performed in the manner of two bands. The first band were those who took the part of Xipe Totec and went dressed in the skins of the war prisoners who were killed the previous day, so the fresh blood was still flowing. The opposing band was composed of daring soldiers who were brave and fearless, and who took part in the combat with the others. After the conclusion of this game, those who wore the human skins went around throughout the whole town, entering houses and demanding that those in the houses give them some alms or gifts for the love of Xipe Totec. While in the houses, they sat down on sheaves of tzapote leaves and put on necklaces which were made of ears of corn and flowers. They had them put on garlands and give them pulque to drink, which was their wine. Annually, slaves or captives were selected as sacrifices to Xipe Totec. After having the heart cut out, the body was carefully flayed to produce a nearly whole skin which was then worn by the priests for twenty days during the fertility rituals that followed the sacrifice. The skins were often adorned with bright feathers and gold jewellery when worn. During the festival, victorious warriors wearing flayed skins carried out mock skirmishes throughout Tenochtitlan, they passed through the city begging alms and blessed whoever gave them food or other offerings. The goldsmiths also participated in Tlacaxipehualizti. They had a feast called Yopico every year in the temple during the month of Tlacaxipehualizti. A satrap was adorned in the skin taken from one of the captives in order to appear like Xipe Totec. On the dress, they put a crown made of rich feathers, which was also a wig of false hair. Gold ornaments were put in the nose and nasal septum. Rattles were put in the right hand and a gold shield was put in the left hand, while red sandals were put on their feet decorated with quail feathers. They also wore skirts made of rich feathers and a wide gold necklace. They were seated and offered Xipe Totec an uncooked tart of ground maize, many ears of corn that had been broken apart in order to get to the seeds, along with fruits and flowers. The deity was honored with a dance and ended in a war exercise.

Адам құрбандығы

Бұл құдайды құрметтеу үшін адам құрбандығының әртүрлі әдістері қолданылған. Жүректері кесіліп алынған құрбандықтардың терілері жиі алынып, кейбір Xipe Totec бейнелерінде кеудедегі тігілген жара көрсетіледі. "Гладиатор құрбандығы" – бұл құрбандықтың бір түрі, онда ерекше батыл соғыс тұтқынына жасалма қару-жарақ беріліп, үлкен дөңгелек тасқа байлап, толық қаруланған ацтек жауынгерімен күресуге мәжбүр етеді. Оған қару ретінде макуахуитль (обсидиан пышақтары бар ағаш қылыш) беріліп, обсидиан пышақтары қауырсынмен ауыстырылады. Оның белге немесе аяққа ақ арқан байланып, киелі темалакатл тасына бекітіледі. Тлакаксипехуалицтли фестивалінің соңында, гладиатор құрбандығы (тлауауанилицтли деп аталады) бес ацтек жауынгері тарапынан жасалады: екі ягуар жауынгері, екі бүркіт жауынгері және бір солқол жауынгері. Жәбірленушіге жебе атқаннан кейін, жүрегі тас пышақпен алынып тасталады. Содан кейін, терісі бір-тұтас кесіліп, басынан аяғына дейін жарылады. Бұл рәсімдер жиырма күнге созылады, осы уақытта құдайдың жақтастары терілерін киеді. Тағы бір құрбандық Аскапоцалько қаласындағы металл өңдеушілер тобы жасады, олар Xipe Totec-ті ерекше құрметтеді. Xipe барлық металл өңдеушілердің (теocуиталипизке) қамқоршысы болды, бірақ ол әсіресе алтын шеберлерімен байланысты болды. Осы топтың ішінде алтын немесе күміс ұрлағандар Xipe Totec-ке құрбандыққа шалынды. Құрбандыққа шалу алдында, құрбандықты көшелер арқылы алып өтіп, басқаларға ескерту жасады. Басқа да құрбандық түрлері қолданылды: кейде құрбандықты отқа тастап, өртеп жіберді, ал кейде мойны кесілді.