Кіріспе

Аувернь-Рона-Альп аймағындағы, Францияның департаменті.

Ардешь (aʁdɛʃ; , ; ) – Аувернь-Рона-Альп аймағындағы, Францияның оңтүстік-шығысында орналасқан департамент. Оның аты Ардешь өзенінен шыққан және 2019 жылғы мәлімет бойынша 328 278 тұрғыны бар. Оның префектурасы Привас қаласында, ал ең ірі қаласы Аннонай.

Тарихқа дейінгі және ежелгі тарих

Бұл аймақта адамдар Жоғарғы палеолиттен бері қоныстанған, мұны Шове Понт-д'Арк үңгіріндегі әйгілі суреттер куәландырады. Ардеша өзенінің үстіртінде мыңдаған жылдар бұрын орнатылған көптеген тас ескерткіштер (көбінесе дольмендер, бірақ менгирлер аз) бар. Өзен Еуропадағы ең ірі каньондардың біріне ие, ал жартастардағы үңгірлер – биіктігі 300 метрге (1000 фут) жетеді – тарихқа дейінгі адамдардың іздерімен (жебе ұштары мен кремний пышақтар жиі табылады) белгілі. Ардеша деп әлі де аталатын Виварай, өзінің атын және гербін Вивье қаласынан алды, ол бұрынғы астанасы Альба-ла-Романе қирағаннан кейін Галлия Нарбоненцисінің бөлігі болған Гелвий тайпасының астанасы болған. Әндіол, Поликарптың шәкірті, император Септимий Севердің тұсында Виварайды дінге шақырып, 208 жылы шейіт болған деп есептеледі. Аңыз бойынша, Әндіолды Эвхрия Туллия Әмиция жерлеген. 430 жылы Ауксоний бұрынғы Альба-Августадағы қиындықтарға байланысты епископтық орынды Вивьерге көшірді.

Ортағасырлық тарих

Вивараи аймағы 9-шы ғасырда Прованс жағалауынан шабуыл жасаған венгрлер мен сарацен құл саудагерлерінен ауыр қасірет көрді, нәтижесінде аймақтың халқы азайып кетті. 10-шы ғасырдың басында экономикалық жағрап қалуға байланысты аймақта көптеген романдық шіркеулер салынды, оның ішінде Айлон, Меркуер, Сент-Жулиен-ду-Серре, Балазук, Нигль және Рошеколомб шіркеулері болды. Орта ғасырлық Вивьер немесе Вивараи графлығы осы кезеңде әкімшілік тұрғыдан Бургундия Корольдігінің құрамына кірді, Арльде 933 жылы Бургундияның Рудольф II-сі Прованс және Бургундия патшалықтарын біріктіру арқылы құрылған, ал оның соңғы монархы Рудольф III Бургундия 1032 жылы Киелі Рим императоры Конрад II-ге мұра етіп қалдырды. Осы кезеңде жергілікті деңгейде шіркеу маңызды рөл атқарды. Иоанн II (Джованни Сиенский), кардинал және Вивьер епископы (1073–1095), Папа Урбан II-ге Клермон кеңесіне бірге ілесіп барды. Кейіннен графтар Тулузаның феодалы болды, бірақ 1229 жылы француз тәжінен айырылды. 1284 жылы Марзан цистерциан аббаттығымен бірге Филипп IV Вильнёв-де-Бергті құрды, ал 1305 жылғы 10 шілдедегі келісім бойынша Франция королі Филипп IV Вивараи епископтарын Франция корольдерінің барлық уақытша иеліктеріндегі билігін мойындауға міндеттеді. Императорлар бұл аймаққа көп көңіл бөлмеді және 1308 жылы Францияға, болашақ Карл VII Валуаның доменінің бір бөлігі ретінде берілді. Осы кезеңде Майллард әулеті Ардеште Турнон графтары ретінде ықпалды болды. Жүз жылдық соғыс кезінде аймақ батыстан жиі шабуылдарға қарамастан француз тәжіне адал болды.

Ерте заманғы тарих

Женевадағы Иоанн Кальвиннің реформациясының нәтижесінде Вивараи Ардеше протестантизмді ынталы қабылдаған аймақтардың бірі болды, бұл Жаку Валеридің 1534 жылғы миссионерлік қызметінің нәтижесінде болды. Келесі Дін соғыстары кезінде (1562–1598) Ардешь протестанттық Женева, Лион және католик Лангедок арасында стратегиялық маңызды орналасқан жер деп есептелді. Аймақ Америкадан темекі өсіруді енгізу арқасында және қазіргі француз ауыл шаруашылығының негізін қалаушы Оливье де Серрдің аграрлық тәжірибелерімен гүлденді. Протестанттық Лионның ықпалы мен жібек өнеркәсібінің дамуы, шөптесін ағаштарын отырғызудың нәтижесінде, Вивараи қалаларының тұрғындарына белгілі бір тәуелсіз ойлау қабілетін сыйлады. Нәтижесінде, қуатты протестант хугеноттардың (Конт де Крюссоль және Оливье де Серр) қолдауымен Вивараи протестанттық бекініске айналды. Осының салдарынан 1562 мен 1595 жылдар аралығында көптеген шабуылдар мен сегіз ірі шайқас болды. 1598 жылы Нант эдикты осы күреске нүкте қойды. Сол кезде Вивараиде 75-тен астам протестант шіркеуі және тұрақты гарнизондары бар бес нығайтылған бекініс болды. Дегенмен, аймақтағы мәселелер осымен аяқталған жоқ. 1629 жылы Привас хугеноттарының қызы Поль де Шамбо, католиктерге қарсы қудалауды қолдаған Виконт де Л’Эстранжға үйленуге шешім қабылдады. Халықтың көп бөлігі протестант болған Привас бағынудан бас тартты және Бенжамен де Рохан, Субиз герцогының көтерілісінің орталығы ретінде, Виконт де Л’Эстранжға көмек көрсету үшін жіберілген Людовик XIII әскерлерімен бірге толығымен өртеліп жаңылды. Нәтижесінде Вивараи протестант халқының бестен бірі эмиграцияға кетті. 1685 жылы Нант эдиктының күшін жоюы, протестантизмді толығымен тыйым салғандықтан, Мари мен Пьер Дюран отбасы патша билігіне қарсы көтеріліс жасады. Бұл Ардеш пайғамбарларының Камисард көтерілісіне әкелді. Людовик XIV "драгун" әскерін жіберіп, халықты "драгонда" арқылы қатыгездікке ұшыратты, көптеген қауымдарды жойды. Сол жылдардағы қатыгездік зор болды және бейбітшілік тек 1715 жылы орнатылды. Екі тараптан да болған қатыгездіктің салдарынан тағы 50 000 Ардеш протестанты Франциядан кетіп, көптегендері Швейцарияға қашып кетті, ал қалғандары дінін өзгертке (ауыстыруға) мәжбүр болды. Келесі ғасырда Аннонай қауымының өсуіне қарамастан, Рохан-Субиз және Вог, Обан графы сияқты жоғары дворяндық отбасылары арасындағы поляризацияның күшеюі, олардың зор қаржылық байлықтары бар екені, және төменгі дворяндық, ауылдық дін қызметкерлері мен Вивараи буржуазиясы Францияның басқа жерлеріндегі оқиғаларға параллельді дамыды. Осыған қарамастан, жергілікті Аннонай қағаз фабрикасының ұлдары Жозеф және Жак Этьен Монгольфьер 4 маусым 1783 жылы қала үстінен алғашқы ыстық ауа шарымен көтерілді. Кансон Монгольфьер фирмасы бүгінге дейін қағаз жасауды жалғастыруда және жыл сайын маусымның бірінші демалыс күнінде алғашқы саяхаттың құрметіне үлкен ыстық ауа шары жиыны өтеді. 1983 жылы 200 жылдық мерекеде 50-ге жуық ауа шары қатысып, сол дәуірдегі киім киген адамдармен алғашқы тарихи ұшу қайтадан көрсетілді.

Кейінгі заманауи тарих

Француз революциясының басында 1789 жылғы Адам құқықтары декларациясы Ардеше протестанттарын өздерінің құқығымен азаматтар ретінде мойындады, соңында олар өз дінін еркін ұстануға мүмкіндік алды. Дегенмен, католицизмнің таралуы жалғасты, және 19 ғасырдың басында Ардештегі 290 000 тұрғынның ішінде небәрі 34 000 протестант болды. Ардеш өзенінің атымен аталатын Ардеш, француз революциясы кезінде 1790 жылдың 4 наурызында құрылған 83 департаменттің бірі болды. Вивараның үшінші қабатын өкілдік еткен граф Франсуа Антуан де Буасси д’Англастың қолдауы, шаруаларды босату және төмен дәрежелі дін қызметкерлерінің көмегі ардешоистердің революцияның бастапқы кезеңдерін қолдауына ықпал етті, бірақ жағдай радикалданғанда олар қолдауын кері тартып алды. Үрейдің кезінде, 1794 жылы, Привастағы гильотина революцияның бұрынғы орташа жақтастарын атқылаумен айналысты. Директория кезінде шуандықтар бұрынғы эмигранттарға көмектесу үшін Севенн тауларына қашты. Наполеон дәуірімен Ардеш өркендеп, көзге түспейтін кезеңге енді. Бірнеше жылдан кейін тоқыраудан кейін, Вивье 1822 жылы Ардеш епископтарының орналасқан жері ретінде қайта құрылды және осы күнге дейін сонда орналасқан. 19 ғасыр бойы шамалы экономикалық өсім болды. 1793 жылы 273 000 адам тұрған, ал 1861 жылы 388 500 адамға жетті. Жібек құрты өнеркәсібі 1855 жылға дейін гүлденді, бірақ содан кейін аурулар құрттарға зиян келтірді және Қытаймен бәсекелестік өнеркәсіптің пайдалылығын төмендетті. Привастағы кен өндіру жергілікті темір кенін пайдалануға мүмкіндік берді, бірақ ол тез сарқылды. Нәтижесінде алты доменді пеш салынды, бірақ олардың пайдасы орташа болды, соңғысы 1929 жылы Пузанда жабылды. Алғашқы локомотивтерді жасауда маңызды рөл атқарған ғылыми новатор Марк Сегюен осы департаментте дүниеге келді. Алайда, Сегюен өзінің бизнесін Лионға жақын жерде орналастырды, ал Ардештегі өнеркәсіптік даму салыстырмалы түрде шағын болды. Франция индустрияланған жылдары департаментте ірі қалалар пайда болған жоқ, ал 1861 жылы жеткен 388 500 адамды құрайтын ресми халқы кейіннен осы деңгейге жете алмады. 1860 жылдан бері Ардеш экономикасы өркендеген Рона аңғары мен департаменттің батыс жағындағы салыстырмалы түрде кедей және таулы Хо Вивара арасында бөлінген. Қой шаруашылығы күтілгендей өркендемеді, ал 19 ғасырдың соңында филлоксера дағдарысынан зардап шеккен шарап өсіру Францияның басқа да жақсы дамыған аймақтарымен бәсекелесуге мәжбүр болды.

География

Бұрынғы Вивара провинциясына сәйкес келетін департамент қазіргі Аувернь-Рон-Альп аймағының бір бөлігі болып табылады және Дром, Воклюз, Гард, Лозер, Жоғарғы Луара, Луара және Изер француз департаменттерімен шектеседі. Бұл – зор контрасттарға толы аймақ: ең төмен нүктесі Ардеша өзенінің Ронаға құятын жерінде (департаменттің оңтүстік-шығысында) теңіз деңгейінен 40 метр ғана биіктікте, ал ең биік нүктесі Мон-Мезенкте (батыс-орталық бөлігінде) 1754 метрді құрайды. Шығысынан 140 шақырымға созылған Рона аңғарымен, ал батысынан Орталық Массивтің жоталы платоларымен шектеледі. Департаменттің ең кең жері 75 шақырымнан аспайды. Оның ауданы 5550 шаршы шақырымды құрайды, бұл көлем жергілікті жерлердің рельефіндегі үлкен әртүрлілікті, жылдам көлік құралдарына қолжетімділіктің болмауын (Франция бойынша бірегей жағдай) және әсіресе қыс мезгілінде Ардеше облысының бір бөлігінен екіншісіне қатынау қиындықтарын жасырады. Привас та осы қиын қолжетімділікпен сипатталады, ол Париж қаласынан 589 км, Страсбург қаласынан 574 км, Марсель қаласынан 215 км, Аннеси қаласынан 211 км, Шамбери қаласынан 162 км, Ним қаласынан 147 км, Лион қаласынан 140 км, Гренобль қаласынан 135 км және Сент-Этьен қаласынан 127 км қашықтықта орналасқан.

Сенат

Ардешь облысын Сенатта Мишель Тестон мен Ив Шастан ұсынады.

Мәдениет

Өзендері мен ағыстарымен Ардеше каноэ және каякпен айналысатын бүкіл әлемнен келген жанкүйерлердің сүйікті орнына айналды. Ардеше Севен Ұлттық паркінің бір бөлігін қамтиды. Аймақ спорттық альпинизммен өте жақсы танымал, көптеген жақсы басқарылатын әк және гранитті скалалары бар. Әр жылы Ардеше Францияның ең ірі тас жол велосипед жарыстарының бірі – L'Ardéchoise-ге қабылдайды, 2011 жылы 16 000 қатысушы қатысты. Ардеш департаменті тәтті каштанмен танымал, ал әйгілі "châtaigne d'Ardèche" 2006 жылы тектік атауды растау (AOC) мәртебесін алды.