Кіріспе

Манушмрити (; IAST: Manusmṛiti), сондай-ақ Манава Дхармашастрасы немесе Ману заңдары деп те аталады, индуизмнің көптеген Дхармашастралары арасындағы көптеген заң мәтіндері мен конституцияларының бірі болып табылады. Манусмрити 1776 жылы британ филологы сэр Уильям Джонс аударған алғашқы санскрит мәтіндерінің бірі еді және Шығыс Үндістан компаниясы басқаратын аймақтар үшін индуистік заң кодексін жасауға пайдаланылды.

Номенклатура

Манушмирити атауы салыстырмалы түрде жаңа термин және кейінірек пайда болған жаңалық, бұл мәтін өлең түрінде жазылғандықтан туған болуы мүмкін.

Хронологиясы

Филологтар Джонс пен Карл Вильгельм Фридрих Шлегель 18 ғасырда «Манусмритиді» шамамен б.з.д. 1250 және б.з.д. 1000 жылдарға жатқызған, бірақ кейінірек тілдік дамуларға сүйенсек, бұл тұжырым мәтіннің тіліне байланысты негізсіз болып табылады, себебі мәтіннің тілі «Упанишадтар» сияқты кейінгі Ведалық мәтіндерден кейін пайда болған болуы керек. Ал «Упанишадтардың» өзі шамамен б.з.д. 500 жылдарына жатқызылады. Кейінгі ғалымдар мәтіннің мерзімін біздің заманымыздың 1-2 ғасырларына өзгертті. Оливельдің сөзіне қарағанда, нумизматикалық деректер және алтын монеталар туралы айтылуы мәтін біздің заманымыздың 2-3 ғасырларында жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Көптеген ғалымдар бұл мәтінді көптеген авторлардың ұзақ жылдар бойы біріктірген жиынтық туынды деп санайды. Оливельдің мәлімдемесінше, ежелгі және ортағасырлық үнді мәтіндері 100 000 шумақтан және 1080 тараудан тұратын түпнұсқа мәтіннен алынған редакциялар мен түзетулер жасалғанын көрсетеді. Дегенмен, Оливельдің айтуынша, қазіргі қолданыстағы мәтін нұсқасы бір автордың немесе ғылыми кеңесшілері бар төрағаның жұмысы болуы мүмкін. Оливельдің пікірінше, «Манусмрити» жаңа құжат емес, ол басқа мәтіндерге сүйенеді және ежелгі Үндістанда жинақталған білімнің «кристалдануын» көрсетеді. Оның мазмұнын Веда дәуіріндегі «Калпасутраларға» дейін табуға болады, олар «Грихиасутралар» мен «Дхармасутралардан» тұратын «Смартсутралардың» дамуына әкелді. «Манусмритидің» негізгі мәтіндеріне осы сутралардың көптеген түрлері кіреді, олардың барлығы біздің заманымызға дейінгі кезеңнен шыққан. Бұл көне мәтіндердің көпшілігі қазір жоғалып кеткен, тек төртеуі ғана сақталған: Апастамба, Гаутама, Баудхаяна және Васиштханың заң кодекстері.

Құрылымы

Текстің ежелгі нұсқасы он екі Адхьяяға (тарауларға) бөлінген, бірақ түпнұсқа мәтінде мұндай бөліну болмаған. Мәтін әртүрлі тақырыптарды қамтиды және ежелгі үнді мәтіндерінің ішінде бірегей болып, бір тақырыптың соңы мен келесі тақырыптың басталуын белгілеу үшін "көшпелі өлеңдерді" пайдаланады. Мәтін бойынша алғашқы 58 өлең Мануға, ал қалған екі мыңнан астам өлең оның шәкірті Бхригуге жатқызылған.

Заңның көздері

Дхармасия Йоних (Заңның қайнар көзі) жиырма төрт шумақтан және бір көшіру шумағынан тұрады. Дхарманың тамыры – бүкіл Веда, содан кейін Веданы білетіндердің дәстүрі мен әдет-ғұрыптары, ізгі адамдардың мінез-құлқы және өзіңізге қанағат әкелетін нәрсе. Манусмрити 2.6. Басқа ғалымдар да сәйкессіздіктерге назар аударып, шумақтардың нақтылығына, сондай-ақ кейінірек түпнұсқаға қанша өзгеріс енгізілгеніне, қосылғанына немесе араластырылғанына күмән келтіреді. Мысалы, Синха Манусмритидегі 2685 шумақтың жартысынан да азы, яғни 1214-і ғана шынайы болуы мүмкін деп мәлімдейді. Мысалы, Манусмрити кітабының 3.55–3.62 шумақтары әйелдердің мәртебесін жоғарылатады, ал 9.3 және 9.17 шумақтары керісінше. Манусмритиде табылған басқа да үзінділер, мысалы, Ганешаға қатысты үзінділер, қазіргі заманда қосылған және жалған болып табылады. Роберт Э. Ван Вурст 3.55–60 шумақтарының әйелге үйінде, бірақ күшті патриархалдық жүйеде көрсетілген құрмет туралы болуы мүмкін екенін айтады. Нельсон 1887 жылы Британдық Үндістанның Мадрас жоғары сотындағы заңдық баяндамасында: «Ману Смритидің өзінде түрлі қарама-қайшылықтар мен сәйкессіздіктер бар, және осы қарама-қайшылықтар осы түсіндірме заңдық принциптерді белгілемейді, тек ұсынымдық сипатта екеніне алып келеді» деді. Махатма Ганди Манусмритидегі байқалатын сәйкессіздіктер туралы былай деп атап өтті:

Комментарийлер

Манусмрти туралы көптеген классикалық түсініктемелер бар. Бхаручи – Ману Смртиге ең ерте түсіндірме жазған адам. Кейн оны 10 ғасырдың соңына немесе 11 ғасырдың басына, Оливель 8 ғасырға, ал Деррет 600-800 жылдар аралығына жатқызады. Осы үш пікірге сүйенсек, Бхаручиді біздің заманымыздың 7-ші ғасырының басынан 11-ші ғасырының басына дейін кез келген кезеңге орналастыруға болады. Бхаручидің «Ману шастра виварана» атты түсіндірмесі британдық отаршылдық дәуірінен бері тараған Калькутталық «Куллука» нұсқасымен салыстырғанда әлдеқайда аз өлеңдерден тұрады және жоғалып кеткен деп саналатын көне мәтіндерге сілтеме жасайды. Оны Раджа Вимала деп те атайды, ал Дж. Дункан М. Деррет Бхаручинің «кейде басқа түсіндірмешілерге қарағанда өзінің түпнұсқасының тарихи мақсатына адал болғандығын» айтады. Медхаттидің Ману Смртиге жасаған түсіндірмесі кеңінен зерттелген. Бұлер, Кейн және Лингат сияқты ғалымдар оның Солтүстік Үндістаннан, мүмкін Кашмир аймағынан шыққандығын айтады. Оның «Манусмирити» атты түсіндірмесі 9-11 ғасырларға жатады. Говиндараджаның «Манутика» атты түсіндірмесі – 11 ғасырдағы Манусмиритиге жасалған түсіндірме, оған Джиммутавахана мен Лаксмидхара сілтеме жасайды, ал оны Кульлука плагиаттаған, дейді Оливель. Нарайананың «Манвартавирти» атты түсіндірмесі, шамасы, 14 ғасырға жатады және автор туралы көп мәлімет жоқ.

Ежелгі және ортағасырлық Үндістанда

Ғалымдар "Манусмритидің" ежелгі немесе ортағасырлық индуистік қоғамда заң мәтіні ретінде қолданылғанына күмән келтіреді. Дэвид Баксбаум былай дейді: "Қазіргі заманғы ең сарапты шығыстанушылардың пікірінше, ол [Манусмрити] тұтастай алғанда, Хиндустан аумағында іс жүзінде қолданылған ережелер жиынтығын көрсетпейді. Ол, негізінен, брахманның көзқарасы бойынша заң болып табылуы тиіс нәрсенің идеалды суреті". Дональд Дэвис былай жазады: "Дхармашастраның [Манусмрити] таратылуына немесе күшіне енгізілуіне қатысты ешқандай тарихи дәлел жоқ – басқаша айтқанда, мәтінді мойындау, құрметтеу және пайдаланудан өзгеше. Дхармашастраны заң кодексі ретінде қарастыру және оның авторларын заң шығарушылар деп санау – оның тарихын түсінбеушілік болып табылады". Басқа ғалымдар да осы пікірді білдірді, олардың пікірінше, Гужарат, Керала және Тамил Надудағы ортағасырлық индуистік мемлекеттерден алынған эпиграфикалық, археологиялық және мәтіндік деректер оны растайды. Сонымен қатар, "Манусмритидің" Оңтүстік Азияның заң тарихына әсер еткенін және теориялық құрал ретінде қолданылғанын мойындады.

Үндістаннан тыс жерлерде

Дхарма шастраларында, әсіресе Манусмиритиде Энтони Рид, Сиам (Таиланд), Камбоджа және Ява-Бали (Индонезия) табиғи тәртіпті анықтайтын құжаттар ретінде көрсетілген, оларды патшалар сақтауға міндетті болды. Олар көшіріліп, аударылып, жергілікті заң кодекстеріне енгізілді, Бирма мен Сиамда түпнұсқа мәтінге қатаң орайласқан, ал Явада (Индонезия) жергілікті қажеттіліктерге бейімделуге бейімділік күшейді. Дегенмен, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы орта ғасырлық мәтіндер мен Манусмирити қолжазбалары Британдық Үндістанда алғаш пайда болғаннан бері қолданылып келе жатқан "вульгата" нұсқасынан едәуір өзгеше. Хукердің айтуынша, сол кездегі Манусмирити Оңтүстік-Шығыс Азия халқы үшін заң мәтіндерінің тарихи негізі ретінде маңызды рөл атқарды.

Британдық Үндістанда

Британдық отаршылдық билікке дейін Оңтүстік Азиядағы мұсылмандар үшін шариғат (ислам заңы) Fatawa e Alamgiri ретінде кодификацияланған, бірақ индустар, буддистер, сикхтер, джайндар, парсилер сияқты мұсылмандар емес халықтар үшін заңдар кодификацияланбаған. Бұл жағдай, 600 жылға дейін ислам билігін көрген субконтинент аймақтарында да, басқаларында да осылай болды. Британдық отаршыл шенеуніктер келгеннен кейін, Манусмрити Оңтүстік Азияда мұсылмандар емес халықтар үшін құқықтық жүйені құруда және ежелгі және ортағасырлық Үнді қоғамы туралы алғашқы батыстық түсініктерде маңызды рөл атқарды. Шығыс Үндістан компаниясы, кейіннен Британдық тақ, сауда арқылы британдық акционерлері үшін пайда табуға, сонымен қатар минималды әскери қатысумен тиімді саяси бақылауды сақтауға тырысты. Мұсылмандарға арналған қолданыстағы құқықтық мәтіндер және қайта жаңғыртылған Манусмрити қолжазбалары отаршылдық мемлекетке отаршылдыққа дейінгі діни және саяси заңдар мен қақтығыстарды 19 ғасырдың соңына дейін сақтап тұруға көмектесті. Үндістан мұсылмандары үшін британдықтар Әурангзебтің қолдауымен жазылған аль-Сирджия және Fatawa i Alamgiri сияқты мәтіндерге негізделген шариғатты мұсылмандарға арналған заң кодексі ретінде қабылдады. Бұл ақпарат индустар мен буддистер, сикхтер, джайндар және парсилер сияқты мұсылмандар емес халықтарға қолжетімді болған жоқ. Алайда, британдық отаршыл шенеуніктер Манусмритиді заң кодексі ретінде қате түсіндіріп, оның мораль және заң туралы түсініктеме екенін, позитивті заң емес екенін мойындамады. Абдуллахи Ахмет Ан На'им колониялық дәуірде Үндістанды басқарудағы Манусмритидің маңызы мен рөлін былай сипаттайды (қысқартылған): Гош және басқа ғалымдардың пікірінше, дәлелдер Яджнявалкья Смритидің басқару және тәжірибе мәселелерінде Ману Смритиге қарағанда көбірек сілтеме жасалғанын көрсетеді. Оның құрамының нақты мерзімі белгісіз, бірақ Манусмритиден бірнеше ғасыр өткеннен кейін жазылған болуы мүмкін, бұл мәтін "құрамы жағынан ықшам, әдістемелік, тазартылған және кеңпейіл". Джойстің сөзіне сәйкес, Яджнявалкья Смрити мәтінінің либералды эволюциясына ежелгі Үндістандағы буддизм әсер еткен болуы мүмкін.

Қазіргі заманғы қабылдау

"Манусмрити" шығармасы бағалау мен сынға ұшырады. ХХ ғасырдың басында мәтіннің белгілі үнді сыншыларының бірі Б.Р. Амбедкар болды, ол Манусмритиді Үндістанда касталық жүйеге жауапты деп санады. 1927 жылғы 25 желтоқсанда Амбедкар Манусмритиді отқа жақты. Амбедкар "Манусмритиді" айыптаса, Махатма Ганди кітап өртеуге қарсы болды. Ол касталық кемсітушілік рухани және ұлттық дамуға зиян келтірсе де, оның индуизм мен "Манусмрити" сияқты мәтіндеріне қатысы жоқ екенін айтты. Ганди мәтін әртүрлі шақырулар мен мамандықтарды мойындайды, адамның құқықтарын емес, міндеттерін анықтайды, мұғалімнен күзетшіге дейінгі барлық жұмыс бірдей қажетті және бірдей мәртебеге ие деп мәлімдеді. Ол "Манусмрити" кітабының "ақиқат пен ахимсаға" (басқаларға зиян келтірмеу немесе зорлық-зомбылық жасамау) сай келетін бөліктерін қабылдап, қалғандарын қабылдамау керектігін айтты. Бұл қызығушылықты британдық әкімшілік талаптары күшейтті, олар оны заң кодексі деп санады. Бірақ Ромила Тапардың айтуынша, бұл заң емес, әлеуметтік және діни мәтіндер еді. Фридрих Ницше Луи Жаколионың "Ману заңының" Калькутталық нұсқасының аудармасын қарады. Ол оны "христиандық Киелі кітаптан гөрі теңдесі жоқ рухани және жоғары туынды" деп бағалады, "барлық кітапты күн сәулесі шайып тұрғанын" айтты және оның этикалық көзқарасын "әлеуметтік емес топтардың, философтар мен жауынгерлердің, [олар] көпшіліктен жоғары тұрғанымен" байланыстырды. Дэвид Конвейдің сөзіне қарағанда, Ницше касталық жүйені қолдамады, бірақ Ману мәтініндегі саяси оқшаулауды қолдады. Ницше Манудың әлеуметтік тәртібін кемелділіктен алыс деп есептеді, бірақ касталық жүйе туралы жалпы идеяны табиғи және дұрыс деп санады, сондай-ақ "касталық тәртіп, дәреже тәртібі – өмірдің ең жоғарғы заңының формуласы", "табиғи тәртіп, заңдылықтың өзі" деді. Джулиан Янгтың сөзінше, Ницшеге сәйкес, "табиғат, емес Ману, адамдарды бөліп тұрады: негізінен рухани адамдар, дене күшімен және мінез-құлқымен ерекшеленетін адамдар және ешқайсысымен ерекшеленбейтін, орташа адамдар". Б.Р. Амбедкар "Ману Смритиді" Буддизмнің өрлеуіне байланысты туындаған әлеуметтік қысымға байланысты Шунга әулетінің Пушьямитра билігінде Бригу атты дана жазғанын мәлімдеді. Алайда, тарихшы Ромила Тапар бұл пікірлерді асыра сілтеу деп санайды. Тапар Пушьямитраның буддистерді қуғынға түсіргені туралы мәлімдемелерге археологиялық дәлелдер күмән тудыратынын жазады. Шунгалардың буддизм дініне қолдау көрсетуі Бхархут қақпасының жазуларында көрсетілген, онда ол "Шунгалардың үстемдігі кезінде" орнатылғаны айтылған. Pollard және басқалар Ману кодексі адамдардың су тасқынынан кейін қоғамдарын қалай қайта құруға болатыны туралы сұрақтарға жауап беру үшін жасалғанын айтады. Арья Самадждың негізін қалаушы Свами Даянанда Сарасвати бұл мәтінді шынайы және беделді деп санады. Мәтіннің басқа да жақтастарының арасында Энни Бесант бар. Фридрих Ницше былай дегені белгілі: "Киелі кітапты жабыңыз және "Ману Смритиді" ашыңыз. Онда өмірді растау, өмірде қуаныш сезімі бар, және Ману сияқты заң кітабын жазу – өзіңізге үстемдік етуге, кемелділікке жетуге, өмір сүрудің ең жоғары өнерін меңгеруге мүмкіндік беру".