Кіріспе
Ұзын мойынды домбыралар отбасы
Тамбурица (/t/æ/m/'/b/ʊər/ɪ//t/s/ə/ немесе , /t/æ/m/b/ə/'/r/ɪ//t/s/ə/) немесе тамбура (; тамбура; Ταμπουράς; кейде тамбурицца немесе тамбурица деп жазылады), Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропада, әсіресе Сербияда (Воеводина, Мачва және Посаво Тамнава), Босния және Герцеговина, Хорватияда (оның ұлттық ішекті аспабы), Словенияда және Венгрияда (көбінесе оның оңтүстік славян этникалық азшылықтары арасында) танымал ұзын мойынды домбыралар отбасын білдіреді. Ол Австрияның Бургенланд аймағында да белгілі. Барлығы парсы танбурынан атауларын және кейбір ерекшеліктерін алған, бірақ мандолина мен гитараға да ұқсайды, себебі оның ішектері тартылып, көбінесе жұпталып тартқыланады. Пернелер түрлі ладтарда ойнауға мүмкіндік беру үшін жылжымалы болуы мүмкін. Қазіргі таңда белгілі тамбурица пішіндерінің әртүрлілігі 19 ғасырдың соңында Сербия мен Хорватияда жергілікті сазгерлердің қатысуымен жасалған.
Тарих
Тамбураның Орталық Еуропаға қалай енгенін көрсететін сенімді деректер аз. Ол Византия империясы кезінде пайда болған, ал гректер мен славяндар заманауи бузукидің ата-бабасын "пандура" (pandoura) немесе "тамбура" деп атаған. Аспап Византия империясында θαμπούριν, thambourin деп аталды (Digenis Akritas, Escorial нұсқасы, vv. 826–827, редакция. және т. б. Елизавета Джеффри). Бұл аспапты түріктер Боснияға әкелген болуы мүмкін, содан кейін Сава өзенінен жоғары орналасқан Шокчи мен Буньевчидің көшіп-қонуымен Хорватияның барлық бөліктеріне, Сербияға және одан әрі тараған, дегенмен бұл теория жалпы қабылданған көзқараспен толық сәйкес келмейді, себебі тамбураның ата-бабасы – ежелгі гректердің пандурисі екені қабылданған. Сербтердің 17 ғасырдың соңындағы Ұлы көшіп-қонуына дейін Хорватия мен Сербияда ең көп қолданылатын тамбураның түрі ұзын мойынды және екі немесе үш ішекті (кейде жұпталған) болды. Бұған ұқсас аспаптарға чех брачи, түрік сазы, саргия, чифтелия және бузуки жатады. Қазіргі кездегі ең көне және түпнұсқалы тамбура, ол әлі күнге дейін Осиектегі мұражайда сақталады, 1847 жылы шыққан және ол Осиектің Пажо Коларичке тиесілі, ол сонымен қатар алғашқы әуесқой тамбурика оркестрінің негізін қалаушы болды. Оның құрметіне Осиекте жыл сайын "Тамбуритзан" атты фестиваль өткізіледі. Қазіргі заманғы тамбуриканың даму процесін бірнеше серб және хорват азаматтары бастады. Бастапқыда ұзын мойынды, алмұрт тәрізді тамбурика samica деп аталатын және ол кіші немесе үлкен мөлшерде болған. Контра, төрт ішекті, жоғары А акордымен күйленген, тек ілеспе аспап ретінде қолданылған, ол Далмациядан шыққан. 1875 жылдың күзінде Боснияда көтеріліс басталғаннан кейін, көптеген босқындар Сремски Карловциге келді. Олардың арасында Марко Капкун есімді адам да болды. Ол кішісін "Исител", ал үлкенін "Сарқия" деп атады. Бұл тамбуралар сым жіптерді емес, мойындағы кішкентай тесіктер арқылы тартылып, артына байланған ішек жіптерін қолданған. Сермский Карловчидегі ағаш ұстасы Иосиф Марконың тамбураларын жасай бастады, бірақ дәстүрлі жемшік пішініне қарағанда, оларды кішкентай гитара пішініне айналдырды. 1877 - 1878 жылдары Жоза есімді құс аулаушы гитарадан әлдеқайда үлкен үлкен тамбура жасап шығарды. Ол екі қалың жіп пен екі жіңішке жіпке созылып, Жоза оны бас немесе бердон деп атады. Олар оркестр құрастырды, оның құрамында "прима" деп аталатын шағын тамбура, 5 контра және 1 бас бар. Дангубика "Разбибрига", "Козарика", "Тиквара", "Потпалак" немесе "Кутеревка" деп те аталады. Ол негізінен Лика аймағында және оның айналасында ойналады. Ол әдетте самикадан үлкен және төменгі нотаға сайланады. Тамбура Трожица - үш ішекті, аз танымал тамбура (осыдан "трожица" атауы шыққан). Ол Босния Крайнасы мен Козарада ойналған. Prim (prím) Prim көптеген пішінде болады. Кейде оның дыбысы өзгеше болады, немесе бес емес, алты ішегі болады. Студенттердің көпшілігі қолданатын стандарттың бес ішегі бар (бір жұп және үш жеке), бірақ кейде алты ішегі бар (екі жұп және 2 жеке). Ол отбасындағы ең кішкентай (ұзындығы 50 см), бірақ өте қатты. Ол көбінесе жетекші немесе үйлесімді аспап ретінде қолданылады. Бисерника (серб және хорват тілдерінде "бисер" – "інжу" деген мағынаны білдіреді) - "прим" дегеннің тағы бір атауы. Оны "Тамбурика" деп те атайды. Атауы хорват тіліндегі "Тамбура" сөзінің кішіргіш түрінен алынған. Brač немесе basprim (brács немесе basszprím) – бір жұп және үш жеке ішегі бар. (basprim), бисерникадан сәл үлкен, төменгі аспап, бірақ ұқсас ойнатылады. Čelović бастапқыда бір жұп және үш жеке ішегі бар. Бұл баспримнің терең нұсқасы. Bugarija немесе kontra (brácsó немесе kontra) – гитараға ұқсас төрт жеке ішегі бар, көбінесе ырғақ үшін "артқы соққыда" акордтар ойнайды. Bugarijada төрт ішегі бар, төменгі жұп D, ортаңғы ішегі A және жоғарғы екеуі F# және F# күйінде. Čelo (cselló) – Бұл bugarijada-ға ұқсас, бірақ бас кілтімен ойнайды, хордтар жоқ және бас контрабасқа ұқсас, бірақ сіз оны отбасындағы кез-келген басқа тамбура сияқты ойнайсыз. Čelo berde немесе тұрып ойналатын Čelo төрт ішегі бар және тік ойналады, бірақ ойнаған кезде отырасыз. Басты аспап ретінде қолданылады, бірақ бұл домбыра отбасында өте танымал емес. Bas немесе berda (tamburabőgő), сондай-ақ begeš (bőgős) деп аталады – төрт ішегі бар. Бұл домбыралар тобындағы ең үлкен аспап және контрабасқа ұқсас. Оны тек тірі тұрғанда ғана ойнауға болады және бас сызықтарын ойнауға қолданылады. Оны сондай-ақ бар орындық немесе Дабл Басс креслосы арқылы отыра ойнауға болады, және оның артықшылығы - аспапты құрсаққа жақындатып отыруға мүмкіндік береді. Алғашқы тамбура оркестрі 19 ғасырда Венгрияда құрылған деген пікір бар. Аспаптардың аттары венгр тіліндегі симфониялық оркестр аспаптарының атауларынан ("cselló" – виолончель, "bőgő" – контрабас) және венгр цыгандық тобынан (bőgős, prím, kontra) алынған. Бұл оркестрлер тез арада қазіргі Босния, Австрия, Словения, Чехия және Словакияға тарады.
him, a festival called tamburitzan is held every year in Osijek. The development process of the modern tamburica was initiated by several Serbian and Croatian citizens over a period of time. The original long neck, pear shaped tamburica was called the samica and it came in a small or larger size. The kontra, which had 4 strings tuned in an upper A chord was used only as an accompaniment instrument, it originated in Dalmatia. During the autumn of 1875, after a rebellion in Bosnia had broken out, many refugees arrived in Sremski Karlovci. Among these refugees was a man named Marko Capkun who brought two tamburas with him. He called the small one icitel and the larger one sarkija. These tamburas did not use wire strings but rather gut strings pulled through little holes on the neck and tied behind. A woodworker, Josif, in Sremski Karlovci began to make Marko's tamburas, but instead of the traditional pear shape, he made them into the shape of a little guitar. A bird catcher named Joza built a large tambura much bigger than a guitar in 1877 or 1878. It stretched two thicker and two thinner strings on it and Joza called it the bas or berdon. They developed an orchestra with a little tambura called the prima , 5 kontra and 1 bas. The Dangubica Also known as a "Razbibriga", "Kozarica", "Tikvara", "Potpalac" or "Kuterevka" is another solo instrument very similar to the samica in both shape and sound. It is predominantly played in and around the region of Lika. It is typically larger than the samica and tuned to a lower note. The Tambura Trožica is a lesser known tambura with three strings (hence the name "trožica" lit. "three stringed"). It was played in the Bosanska Krajina and kozara. The prim (prím) – The prim comes in a lot of shapes. Sometimes it has a different tune, or it has 6 strings instead of five. The standard that most students use has five strings (one double and three single) But sometimes it has six strings (two doubles and 2 singles). It's the smallest in the family ( (about 50 cm long), but is very loud. It is mostly used as a lead instrument or harmonizing instrument. The bisernica (from Serbian and Croatian "biser" meaning "pearl") is another name for the "prim". It's also referred to "Tamburica". The name comes from the Croatian diminutive of the word "Tambura"
The brač or basprim (brács or basszprím) – It has one double string and three single strings. (basprim), a slightly bigger, lower instrument than the bisernica but played in a similar fashion. The čelović – originally has one double string and three single strings. It's a deeper version of the basprim. The bugarija or kontra (brácsó or kontra) – It has four single strings, similar to a guitar, mostly plays chords on the "back beat" for rhythm. A bugarija has four strings, the bottom pair are D, the middle string is A and the top two are tuned F# and F#. The čelo (cselló) – It is similar to the bugarija, but it plays in the bass key, there are no chords and the head is similar to the contrabass, but you play it like any other tambura in the family. The čelo berde or the standing čelo it has four strings and it is played vertically, but you sit while you play. It is used for the bass but it is not a very popular instrument in the tambura family. The bas or berda (tamburabőgő), also called begeš (bőgős) – four strings. It is the largest instrument in the tamburica family, and is similar to contrabass. It can only be played standing and is used for playing bass lines. It could also be played sitting down by using a bar stool or a Double Bass Chair, & the advantage is it allows the instrument to sit flat against the stomach. There is a view that the first tambura orchestra was formed in Hungary in the 19th century. The instruments' names came from the Hungarian names of the musical instruments of the symphony orchestra ("cselló" meaning cello, "bőgő" meaning contrabass) and from the Hungarian Gipsy bands (bőgős, prím, kontra). These orchestras soon spread to what is now Bosnia, Austria, Slovenia, the Czech Republic and Slovakia.
Тамбуриканың бөлшектері
Тамбурика үш бөліктен тұрады: дене, мойын және бас. Денесі (дыбыс қорабы) біздің заманымыздың он тоғызыншы ғасырының ортасына дейін алмұрт пішіндес болды және бір тілімдеп ағаштан ойылып жасалған. Бүгінде олардың көпшілігі гитара сияқты құрастырылады, тіпті ең кішкентайы – бисерниканың да өз қорабы бар. Басы (fej) әдетте үшкір пішіндес болған, оны кейбір бисерникаларда әлі де кездестіруге болады, бірақ кейінрек «бұршақ» пішіні басымдыққа ие болды. Коларичтің шәкірті Мийо Мажер 1882 жылы дирижер жетекшілігімен алғашқы тамбурика хорын құрды, ол «Hrvatska Lira» деп аталды. Тамбурика үшін шығармалар жазған хорват композиторларының арасында Франьо Ксавер Кухач, Синиша Леопольд және Джулие Нжикош бар. Бұл аспап хорват ұлтшылдығымен байланысты. Бела Бартоктың әріптесі Винко Жганец 19 000-нан астам хорват халық әнін жинады. 1951 жылы Сава Вукосавльев басшылығымен Радио Нови-Садтың Ұлы Тамбурика оркестрі құрылды. Ол тамбурика оркестрі үшін көптеген пьесалар жазды және аранжировка жасады, сондай-ақ «Воеводинаның тамбурасы» («Vojvođanska tambura») атты толық кітап жариялады. Белград, Подгорица және Кикинда радиоларында да оркестрлер бар. Радио Нови-Сад оркестрінің мүшесі және өз октеті болған Жаника Балаж, тамбурикамен аты бірдей болған танымал орындаушы еді. Сербияның танымал тамбурика оркестрлерінің қатарында Макса Попов пен Александар Араницкий оркестрлері бар. Австриядағы Шандорф ауылында, тұрғындары 16 ғасырдағы хорват иммигранттарының ұрпақтары болып табылатын хорват тілді халық, өз этникалық мұрасын көрсететін тамбурика оркестрі орналасқан. Оркестр жиі, көбінесе ауылдан тыс жерлерде концерттер өткізеді.
Жарияланымдар
Svet Tambure – Сербияда үш жылда бір рет жарияланатын тамбура музыкасына арналған журнал.