Кіріспе

Батыс Тибеттегі тарихи патшалық, бұрын қытай тілінде "Gu Ge" деп аталған іздеу жүйесі Гуге (; ) – Батыс Тибеттегі ежелгі династиялық патшалық. Патшалықтың орталығы қазіргі Занда ауданы, Нгари префектурасы, Тибет автономиялық аймағында орналасқан. 10 ғасырдан кейінгі тарихтың әртүрлі кезеңдерінде патшалықтың билігі кең аумаққа – оңтүстік-шығыс Занскар, Жоғарғы Киннаур ауданы және Спити аңғарына дейін тараған, оны бағындыру немесе тәуелділік арқылы жүзеге асырған. Гуге патшалығының бұрынғы астанасының қираған орындары Сатледж өзенінің аңғарындағы Сапаранг қаласында, Кайлаш тауынан көп алыс емес және Лхасадан батысқа қарай 1931 шақырым жерде орналасқан.

Негізін қалау

Гуге 10 ғасырда құрылған. Оның астаналары Толинг және Цапаранг қалаларында орналасқан. Тибет империясының соңғы монархы Лангдарманың шөбересі Киде Нимагон 910 жылы У-Цангтағы тұрақсыз жағдайдан Нгариге (Батыс Тибетке) қашып келді. Ол 912 жылы Пуранг пен Гугені біріктіріп, мемлекет құрды. Ол өзінің астанасын Гуге қаласына орнатты. Нимагон кейіннен жерін үш бөлікке бөлді. Патшаның үлкен ұлы Палгигон Мариулдың (Ладах) билеушісі болды, екінші ұлы Трашигон (бКра шис мгон) Гуге Пурангты, ал үшінші ұлы Детсукгон Занскарды иеленді.

Буддизмнің екінші таралуы

Трашигонның орнын оның ұлы Сронг неге немесе Еше Ө (Ешес Од) (947–1024 немесе 959–1036) басқарды. Оның заманында Гугеден шыққан тибеттік лотсава Ринчен Зангпо (958–1055), Үндістанда оқығаннан кейін, буддизмді тарату үшін монах болып туған жеріне оралды. Бұл, Еше Ө-нің ынтасымен бірге, батыс Тибетте буддалық ілімнің жаңа таралуының басталуын қадағалады. 988 жылы Еше Ө діни серт беріп, патшалық билікті кіші інісі Хор реге қалдырды. Кейінгі тарихнама бойынша, түркілік Карлықтар (Гар лог) Еше Ө-ні соғыста тұтқынға алды. Бұл эпизодтың тибет тарихында маңызды орны бар. Карлықтар одан буддизмнен бас тартса босататындарын ұсынды, бірақ ол бас тартты. Содан кейін оны босату үшін оның салмағына тең алтын талап етті. Оның жақын туысы Бянг чуб 'Од оны түрмеде аз ғана сүйемелмен кездестірді, бірақ Еше Ө оған қолдағы алтынды құтқару үшін пайдаланбауға, керісінше, белгілі Махаяна ғалымы Атишаны (982–1054) шақыруға кеңес берді. Еше Ө ақырында түрмеде қарттықтан және жаман күтімнен көз жұмды. Оқиғаның тарихи дұрыстығы күмәнді, себебі онда уақыт бойынша қарама-қайшылықтар бар.

Мұрагерлік

1037 жылы Хорренің үлкен немересі Ольде Орта Азиядан келген Қарахандық хандығымен болған қақтығыста қаза тапты, содан кейін олар Нгариді қиратты. Оның інісі Бянг чуб 'Од (984–1078), буддалық монах, билікті дүниелік билеуші ретінде қабылдады. Ол 1040 жылы Атишаны Тибетке шақыруға жауапты болды, осылайша Тибетте буддизмнің Чидар (Фи Дар) кезеңі деп аталатын кезеңін бастады. Бянг чуб 'Одтың ұлы рТсе лде 1088 жылы немере інісімен өлтірілді. Бұл оқиға Гуге Пуранг патшалығының ыдырауының бастамасы болды, себебі оның бір бауыры Пурангтың жеке патшасы болып жарияланды. Иелікке көз тіккен немересі dBang lde Гугеде патшалық әулетін жалғастырды. 1137 жылға дейін Гугеге Қарахандықтардың жаңа шабуылы болды, нәтижесінде билеуші bKra shis rtse қаза тапты. Сол ғасырдың соңында патшалық уақытша екіге бөлінді. 1240 жылы моңғол хағаны, кемінде, Нгари аймағына билікті Ү Цандағы Дригунг монастыріна берді. Grags pa lde 1265 жыл шамасында Гуге аймағын біріктірген және оған бағынышты Яртсе (Хаса) патшалығын бағындырған маңызды билеуші болды. 1277 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Гугеге Сакия монахтық режимі үстемдік етті. 1363 жылдан кейін, моңғолдар басқарған Юань әулетінің құлдырауымен және олардың Сакия қолдаушыларымен бірге, Гуге қайтадан күшейіп, 1378 жылы Пурангты басып алды. Содан бері Пуранг Гуге мен Мустанг арасында даулы аймақ болды, бірақ ақырында бұрынғысына қосылды. Гуге сондай-ақ 14 ғасырдың соңында Ладакқа қысқа мерзімге билік етті. 1499 жылдан бастап Гуге патшасы Цанның Ринпунгпа билеушілерін мойындауға міндетті болды. 15 және 16 ғасырларда патшалардың көптеген буддалық құрылыстар салуымен ерекшеленді, олар кейінірек Далай-ламалар ретінде танылған Гелуг басшыларына адалдықтарын жиі көрсетті.

Ладаххи шабуылдары

1624 жылы Гугеге алғаш рет иезуит миссионері Антонио де Андраде және оның серігі Мануэль Маркес келді. Де Андраде қазіргі құрғақ, шөл далаға айналған жерде суару каналдарын және мол өнімді егістерді көргенін хабарлады. Мемлекеттің ашықтығының белгісі ретінде де Андраденің тобына Цапарангта шіркеу салуға және халыққа католик дінін үйретуге рұқсат берілді. Де Андраденің хатында бірнеше әскери қолбасшылардың бүлік көтеріп, Ладак халқын билікті құлатуға шақырғаны айтылады. Гуге мен Ладак арасында көп жылдар бойы шиеленіс болған, ал 1630 жылы шақыру қабылданды. Ладак әскері дерлік бұзылмайтын Цапарангты қоршауға алды. Патшаның інісі, бас лама болғандықтан, берік буддист, христиандыққа жақын патшаға мемлекетті тәуелді билеуші ретінде сақтап қалудың орнына, бас иіп беруге кеңес берді. Бұл опасыз кеңес соңында қабылданды. Тибет деректері Гуге халқының бұрынғы мәртебесі сақталғанын көрсетеді. Соңғы патша Таши Дракапа Де (Khri bKra shis Grags pa lde) және оның інісі мен туыстары Ладакқа жер аударылды, онда өмірін аяққа дейін жайлы өткізді. Патша Ладак патшалық отбасынан әйел алды.

Орталық Тибетке қосылу

Сапарң және Гуге патшалығы 1679–1680 жылдары Ласада орналасқан Орталық Тибет үкіметі, 5-ші Далай-лама басшылығымен, Ладак халқын қуып шығарып жаулап алды.

Тарихнама

Батыс археологтары Гюге туралы 1930 жылдары итальяндық Джузеппе Туччидің еңбегі арқылы қайта естіді. Туччидің жұмысы негізінен Гюге фрескаларына арналған еді. Лама Анагарика Говинда мен Ли Готами Говинда 1947–1949 жылдары Гюге патшалығына, оның ішінде Толинг пен Цапарангқа сапар жасады. Олардың Орталық және Батыс Тибетке жасаған саяхаттары қара-ақ фотосуреттерде сақталған.