Чимор: ежелгі Перудегі Чиму мәдениетінің саяси біріккендігі. 900 ж. пайда болған, Инка әскерлерімен басып алынған, 1000 км жағалауды қамтыған мемлекет.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чиму мәдениетінің саяси біріккендігі Перудің ерте кезеңінде
Political grouping of the Chimú culture in early Peru
Чимор (сондай-ақ Чимор патшалығы немесе Чиму империясы) – Чиму мәдениетінің саяси біріккендігі. Бұл мәдениет 900 жылға қарай Моче мәдениетінен кейін пайда болды және кейіннен 1470 жыл шамасында Инка императоры Топа Инка Юпанки бағындырды, испандықтардың аймаққа келгеніне 50 жыл бұрын. Чимор (tʃi'mu) – Соңғы аралық кезеңде 1000 километр (620 миль) жағалауды қамтитын ең ірі патшалық болды. Чиму ауызша тарихына сәйкес, Чимор тарихы Тайканамоның Моче аңғарына бальза салмен теңізден келгенімен басталды. Одан оның ұрпақтары, оның ұлы Гуакриур бастап, айналасындағы аймақтарды жаулап алды. Гуакриур төменгі аңғардағы Чиму билігін біріктірді, ал Тайканамоның немересі Нанцемпинко жоғарғы аңғарды жаулап алып, патшалықты кеңейтті. Нанченпинко Моче аңғарларының солтүстігі мен оңтүстігіне қарай одан әрі кеңейтуді бастады. Алғашқы аңғарлар өз еріктерімен біріккен сияқты, бірақ Сикан мәдениеті жаулап алу арқылы иеленілді. Оларға Инкаға дейінгі Кахамарка және Вари мәдениеттері де елеулі әсер етті. Аңыз бойынша, оның астанасы Чан Чан Тайканамо құрған, ол теңіз арқылы осы аймаққа келген. Чимор – Инка империясын тоқтатуға мүмкіндік болған соңғы патшалық. Бірақ Инкалардың жаулап алуы 1470 жылдары Топа Инка Юпанки бастады, ол императорды және Тайканамоның ұрпағы Минчанчаманды жеңіп, 1493 жылы Хуайна Капак таққа отырғанда жақын дерлік аяқталды. Чиму Перудің солтүстік жағалауындағы шөлдің тар жолағында қоныстанды. Аймақтағы өзендер өте тегіс және суаруға өте қолайлы, құнарлы жазықтарды жасады. Ауыл шаруашылығы мен балық аулау Чиму экономикасы үшін өте маңызды болды. Чиму халқы ерекше бір түсті керамикалық бұйымдарымен және мыс, алтын, күміс, қола және тумбагадан (мыс пен алтын қоспасы) жасалған әдемі металл өнімдерімен танымал. Керамика көбінесе жануарлар пішінінде жасалған немесе текше пішіндес құтының үстінде отырған немесе тұрған адам бейнесімен безендірілген. Чиму керамикасының көпшілігінің жылтыр қара түсі, жабық пеште жоғары температурада күйдіру арқылы қол жеткізілді, бұл саз бен оттектің арасындағы реакцияны болдырмады.
Chimor (also Kingdom of Chimor or Chimú Empire) was the political grouping of the Chimú culture. The culture arose about 900 CE, succeeding the Moche culture, and was later conquered by the Inca emperor Topa Inca Yupanqui around 1470, fifty years before the arrival of the Spanish in the region. Chimor (tʃi'mu) was the largest kingdom in the Late Intermediate Period, encompassing 1,000 kilometres (620 mi) of coastline. According to Chimú oral history, the history of Chimor began with the arrival of Taycanamo in the Moche Valley from the sea on a balsa raft. From there his descendants would conquer surrounding areas starting with his son Guacriur. Guacricur integrated Chimú reign over the lower valley and Ñancempinco, Taycanamo's grandson would expand the kingdom by conquering the upper valley. Ñançenpinco began to further expansion both north and south of the Moche Valleys. The first valleys seem to have joined forces willingly, but the Sican culture was acquired through conquest. They also were significantly influenced by the pre Inca Cajamarca and Wari cultures. According to legend, its capital of Chan Chan was founded by Taycanamo, who arrived in the area by sea. Chimor was the last kingdom that had any chance of stopping the Inca Empire. But the Inca conquest began in the 1470s by Topa Inca Yupanqui, defeating the emperor and descendant of Taycanamo, Minchançaman, and was nearly complete when Huayna Capac assumed the throne in 1493. The Chimú resided on a strip of desert on the northern coast of Peru. The rivers in the region carved a series of fertile valley plains, which were very flat and well suited to irrigation. Agriculture and fishing were both very important to the Chimú economy. The Chimú people are best known for their distinctive monochromatic pottery and fine metal working of copper, gold, silver, bronze, and tumbaga (copper and gold). The pottery is often in the shape of a creature or has a human figure sitting or standing on a cuboid bottle. The shiny black finish of most Chimú pottery was achieved by firing the pottery at high temperatures in a closed kiln, which prevented oxygen from reacting with the clay.
Ертедегі химу (моче өркениетінің)
Перудің солтүстік жағалауында орналасқан ең көне өркениет – Моче немесе Мочика өркениеті, ол ертедегі Чиму деп танылады. Бұл кезеңнің басталуы нақты белгісіз, бірақ шамамен 700 жылы аяқталды. Оның орталығы Чикама, Моче және Виру аңғарларында орналасқан. "Көптеген ірі пирамидалар ертедегі Чиму кезеңімен байланыстырылады." (37) Бұл пирамидалар қалыптардан жасалған төртбұрышты саз балшықтан тұрғызылған. "Ертедегі Чиму зираттары пирамидалармен байланыссыз да табылған. Көмілу әдетте дайындалған қабірлерде, созылған күйде жасалады. Төртбұрышты, саз балшықпен қапталған және жабылған қабірлердің қабырғаларында ыдыстар қойылған ойықтар бар." (39)
The oldest civilization present on the north coast of Peru is the Moche or Mochica civilization, which is identified as Early Chimú. The start of this period is not known for certain, but it ended around 700 CE. It was centered in the Chicama, Moche, and Viru Valleys. "Many large pyramids are attributed to the Early Chimú period." (37) These pyramids are built of adobe in rectangular shapes made from molds. "Early Chimú cemeteries are also found without pyramid associations. Burials are usually in extended positions, in prepared tombs. The rectangular, adobe lined and covered tombs have niches in their walls in which bowls were placed." (39)
Соңғы Чиму патшалығының құрылған мерзімі XIV ғасырдың бірінші жартысына жатады. Насен Пинко шамамен 1370 жылы билік құрған деп есептеледі, одан кейін есімдері әлі белгісіз жеті билеуші келді. Осы билеушілерден кейін Минчанчаман билік құрды, ол инкалардың жаулап алу кезінде (1462 және 1470 жылдар аралығында) билік еткен. Бірақ Чиму аумағының дамуы бірнеше кезеңді және бірнеше буынды қамтиды. Насен Пинко "империя шекарасын Джекетепеке және Сантаға дейін кеңейткен болуы мүмкін, бірақ бүкіл аймақты жаулап алу бұрынғы билеушілер бастаған біріктіру процесі болды." (17)
The estimated founding date of the last Chimú kingdom is in the first half of the fourteenth century. Nacen pinco was believed to have ruled around 1370 and was followed by seven rulers whose names are not yet known. Minchançaman followed these rulers, and was ruling around the time of the Inca conquest (between 1462 and 1470). but the development of the Chimú territory spanned a number of phases and more than a single generation. Nacen pinco, "may have pushed the imperial frontiers to Jequetepeque and to Santa, but conquest of the entire region was an agglutinative process initiated by earlier rulers." (17)
Чимулар кең аумақты және көптеген этникалық топтарды қамтыды. Алғашқы аңғарлар өз еріктерімен біріккен секілді, бірақ Сикан мәдениеті жаулап алу арқылы ассимиляцияланды. Өркендеген шағында Чиму солтүстіктегі Жекетепеке өзенінің аңғарына дейін шөл жағалауына жетті. Ламбайке аңғарындағы Пампа-Гранде де Чимулардың билігінде болды. Оңтүстікке қарай олар Карабайльоға дейін кеңейді. Оңтүстікке қарайғы кеңеюлері Лима аңғарының әскери күшімен тоқтатылды. Тарихшылар мен археологтар олардың оңтүстікке қаншалықты кеңейгенін даулайды. Әкімшілік орталықтарды басқаруға қабілетті күшті элита билік құрды. Иерархия Чан-Чандағы ciudadelas деп аталатын қабырғалы қалаларда шоғырланған.
The Chimú expanded to include a vast area and many different ethnic groups. The first valleys seem to have joined forces willingly, but the Sican culture was assimilated through conquest. At its peak, the Chimú advanced to the limits of the desert coast to the valley of the Jequetepeque River in the north. Pampa Grande in the Lambayeque Valley was also ruled by the Chimú. To the south, they expanded as far as Carabayllo. Their expansion southward was stopped by the military power of the great valley of Lima. Historians and archeologists contest how far south they managed to expand. with a powerful elite rule over administrative centers. The hierarchy was centered at the walled cities, called ciudadelas, at Chan Chan.
Төмендеу
Сикан мәдениетінің империясы Перудегі Ламбайке патшалығын жаулап алғанға дейін мемлекет осындай әлеуметтік топтарды басқарды. Соғыс туралы жырлар Сикан тілінде Найламп, ал Чиму тілінде Тайканамау басшыларымен айтылған деседі. Халық билеушілерге өнімдермен немесе еңбекпен салық төледі. Химор – Инка империясын тоқтатуға қабілетті соңғы Анд патшалығы болды, бірақ Инка жаулап алуы 1470 жылдары Топа Инка Юпанки бастауымен басталды, ол император Минчанчаманды жеңіп, 1493 жылы Хуайна Капак таққа отырған кезде дерлік аяқталды. Олар соңғы Чиму императоры Минчанчаманды Кускоға көшіріп, алтын мен күмісті Куриканчаны безендіру үшін ортаға жинады.
The state governed such social classes until the empire of the Sican culture conquered the kingdom of Lambayeque, Peru. The legends of war were said to have been told by the leaders Naylamp in the Sican language and Taycanamo in Chimú. The people paid tribute to the rulers with products or labor. Chimor was the last Andean kingdom capable of stopping the Inca Empire, but the Inca conquest began in the 1470s by Topa Inca Yupanqui, defeating the emperor Minchançaman, and was nearly complete when Huayna Capac assumed the throne in 1493. They moved Minchançaman, the final Chimú emperor, to Cusco and redirected gold and silver there to adorn the Qurikancha.
Экономика
Чан Чан элитасының ақпаратқа бақылауының арқасында бюрократия қалыптасқан деуге болады. Экономикалық және әлеуметтік жүйе шикізат импорты негізінде жұмыс істеді, оны Чан Чандағы шеберлер құнды заттарға айналдырды. Олар балық аулау, егіншілік, қолөнер және саудамен айналысты. Шеберлерге мамандықтарын өзгертуге тыйым салынды және олар өздерінің біліктілігіне қарай сиуделада топтастырылды. Археологтар чиму қолөнерінің күрт өскенін анықтады және шеберлер чимулардың жаулап алуы нәтижесінде басқа аймақтан Чан Чанға әкелген болуы мүмкін деп санайды. Чимулардың тұрмысына қажетті тауарлар мен қызметтерді қамтамасыз ететін күрделі желі болған сияқты. Көптеген орындар чимулардың өзі өндіре алмаған тауарлар жасады. Көптеген аймақтар теңіз ресурстарын пайдаланды, бірақ егіншілік дамығаннан кейін, теңіз ресурстарына қол жеткізу қиын болған ішкі аймақтар көбейді. Ламаларды өсіру ет алудың қосымша тәсілі ретінде пайда болды, бірақ Кейінгі аралық кезең мен Кейінгі горизонтта ішкі аймақтар ламаларды негізгі ресурс ретінде пайдаланды, бірақ қосымша теңіз ресурстарын пайдалану үшін жағалау аймақтарымен байланыстырып тұрды. Олар сондай-ақ маскалар да жасады.
Chan Chan could be said to have developed a bureaucracy due to the elite's controlled access to information. The economic and social system operated through the import of raw materials, where they were processed into prestige goods by artisans at Chan Chan. They engaged in fishing, agriculture, craft work, and trade. Artisans were forbidden to change their profession, and were grouped in the ciudadela according to their area of specialization. Archeologists have noted a dramatic increase in Chimú craft production, and they believe that artisans may have been brought to Chan Chan from another area taken as a result of Chimú conquest. There appears to have been a complex network of sites that provided goods and services for Chimú subsistence. Many of these sites produced commodities that the Chimú could not. Many sites relied on marine resources, but after the advent of agriculture, there were more sites further inland, where marine resources were harder to attain. Keeping llamas arose as a supplemental way of attaining meat, but by the Late Intermediate period and Late Horizon, inland sites used llamas as a main resource, although they maintained contact with coastal sites to use supplemental marine resources. They also made masks.
Технология
Қашықтықтан хабарласудың ең ерте белгілі мысалдарының бірі – 75 футтық жіппен байланыстырылған, қабықтан жасалған екі құмырадан тұратын Чиму құрылғысы. Одан тек бір ғана дана табылды, оны кім жасағаны немесе қалай қолданылғаны туралы ештеңе белгісіз.
One of the earliest known examples of distance communication is a Chimú device consisting of two resin coated gourds connected by a 75 foot length of twine. Only one example has been found, and nothing is known about its originator or use.
Мұраны бөліп алу
Чимму астанасы Чан-Чанда элиталық тұрғын үй кешендері немесе куидадельдар бірдей уақытта емес, бірінен кейін бірі пайдаланылды. Бұның себебі Чиму билеушілері бөлінген мұрагерлік дәстүрін ұстанды, ол бойынша тақ мұрагері өзінің сарайын салуға міндетті болды. Билеуші өлген соң, оның барлық мүлкі алыс туыстарына бөлістірілді.
The Chimu capital, Chan Chan, had a series of elite residential compounds or cuidadelas that were not occupied simultaneously, but sequentially. The reason for this is that Chimu rulers practiced split inheritance, which dictated that the heir to the throne had to build his own palace. After the death of a ruler, all the ruler's wealth would be distributed to more distant relatives.
Қабықша
Химу халқы моллюск қабығын экономикалық және саяси маңызы зор, алыс қашықтықтарға саудаланып, құнды зат ретінде жоғары бағалаған. Қабық көбінесе элиталық мәртебе мен құдайлық биліктің символы саналған. Химулар өнерлері мен бұйымдарын жасауда қабықты жиі пайдаланған, әсіресе Spondylus теңіз моллюскісінің қабығын қолданған. Перуде ең көп кездесетін Spondylus түрлері – Spondylus calcifer Carpenter және Spondylus princeps Broderip. Spondylus calcifer қызыл және ақ түстерде болады, көбінесе моншақтар мен артефакттар жасауға қолданылады.
The Chimú people highly valued mollusk shell for its economic and political significance as a luxury good traded over long distances, and the shell was often viewed as a symbol of elite status and divine power. Using shell as a medium for their art and artifacts, the Chimú frequently employed the shell of Spondylus, a type of marine bivalve mollusk. The most abundant Spondylus species present in Peru are Spondylus calcifer Carpenter and Spondylus princeps Broderip. Spondylus calcifer has red and white hues, primarily used for beads and artifacts.
Пайдалануы және символикасы
Спондилус қабығы Анд мәдениетінде кеңінен қолданылып, түрлі формаларға ие болды – тұтас қабықтардан бастап, сынықтарға дейін, тіпті ұнтақталған қабық ұнтағына дейін. Төмендегі суретте қабықтан жасалған найзағай тастағыш бейнеленген. Байлық пен билікті символдайтын қабық, «Фонга Сигде» атты шенеунік тарапынан ұнтақталған соң, Чимор патшасы жүргенде «қызыл кілем» рөлін атқарды. Қабықтар сондай-ақ кейбір ғимараттар мен архитектуралық құрылыстарды безендіру үшін де қолданылған. «Теңіздің қызы» аталған Спондилус қабығының әйелдік символы екені айтылады, ал біржақты қабығы еркектікті бейнелейді. Спондилусқа тән сезімтал мүшелер – ерекше сезімтал көздер мен папиллалар бар, олар Анд мәдениеттерінде қосымша сезімдік қорғаныспен байланыстырылады. Су температурасының өзгеруіне сезімтал және жылы суларда гүлденетін қабыққа бақсылық күштер тән деп есептелген, ал оның жылдам қозғалысы Эль-Ниньо құбылысымен байланысты болғандықтан, оның пайда болуы апаттың алғы күрсіні ретінде қарастырылған. Патшалар мен элиталық топтарға арналған үлкен құрылымдар – «сиудаделалардың» бөліктері қабық артефакттарын сақтау орындары ретінде пайдаланылды, ал осы құрылымдардың архитектурасы мен әшекейлері теңіздің қазынасын символдайды. Чан-Чандағы «Сиудадела Ухледегі» «Los Buceadores» (Суға түсушілер) рельефінде туле қайығындағы екі адам бейнеленген, олардың біреуі ескек ұстап тұрса, екіншісі қайықтың астында, арқанға байланған. Рельефте сондай-ақ жартылай шеңбер тәрізді тор және қабықтарды бейнелейтін тікенді пішіндер бар. Көптеген археологиялық зерттеулер қабық өңдеудің кең таралғанын көрсетеді, өйткені Перуде қабық шеберханаларының қалдықтары мен артефакттары көптеп табылған, бірақ Спондилустың Эквадордағы бастапқы орнынан Чан-Чандағы шеберханаларға қалай жеткені туралы мәліметтер аз. Қабық экзотикалық материал ретінде қарастырылған, ал импортталған сән-салтанатты тауарлардың айырбасталуын бақылау саяси құрал ретінде қызмет етіп, ақсүйектердің билігін бекіткен. Теңізде өсетін екі жақтаулы моллюскалар тәуелсіз саудагерлер немесе мемлекеттік басқарудағы алыс қашықтықтағы сауда арқылы саудаланып, тауарлар солтүстіктен оңтүстікке қарай қозғалған. Кейбір чиму шеберлері металл өңдеу шеберханаларында жұмыс істеді, онда металдарды өңдеудің әр түрлі тәсілдеріне арналған бөлімдер болды: жалату, алтын жалату, мөр басу, қорыту, перлендіру, су таңбасы және ағаш қалыптарды басып шығару. Бұл техникалар тостағандар, пышақтар, ыдыстар, мүсіндер, білезіктер, шыналар және тәждер сияқты түрлі бұйымдарды жасауға мүмкіндік берді. Олар металдарды құюдан кейін қатайту үшін мырыш қолданды. Ірі көлемде металл балқыту Cerro de los Cemetarios шеберханаларының бірнешеуінде жүргізілді. Мыс жағалауда табиғи түрде кездеседі, бірақ көбінесе 3 күндік қашықтықтағы таулы аймақтан алынды. Айдың Хуакасындағы қабірлер 13-14 жас аралығындағы алты-жеті жасөспірімге тиесілі болды. Тоғыз қабір балаларға арналған қабірлерде табылған. 2011 жылы археологтар Хуанчако ауылында адам және жануар қаңқаларын тапты. Жылдар бойы қазба жұмыстарын жүргізгеннен кейін, олар 6 мен 15 жас аралығындағы 140-тан астам адам (және 200-ден астам лама) қаңқасын анықтады, барлығының кеуде сүйектерінде терең кесіктер және сынған қабырғалар болды, бұл олардың жүректері алынып тасталғанын көрсетеді. National Geographic журналының мәліметінше, егер анализ дұрыс болса, бұл жаңалық «дүние тарихындағы ең ірі балалар құрбандығы» болып табылады. Бұл жерлеу 1400-1450 жылдар аралығында жасалған. Антрополог Хааген Клаус, Эль-Ниньоның салдарынан болған нөсерлі жаңбыр мен су тасқынын тоқтату үшін ересектердің құрбандығы жеткіліксіз болған жағдайда, чиму балаларға жүгінген болуы мүмкін деп болжайды. 2019 жылдың тамызында осы жерде жұмыс істейтін археологиялық топ 4 пен 14 жас аралығындағы 227 құрбанның денесі қазылғандығын анықтады, бұл балаларды құрбандыққа шалудың ең үлкен мысалы екенін растады.
Spondylus shell had a wide variety of uses in Andean culture and took a variety of forms, ranging from whole shells to fragments to ground shell powder. and the image below displays a sling shot made of shell. Representing wealth and power, the shell was ground into powder and spread out before the Chimor king by an official called the Fonga Sigde, forming a “red carpet” for the ruler as he walked. Shell were likewise used for ornamentation of certain buildings and architectural structures. Known as the "daughter of the sea," the Spondylus shell has also been linked to femininity, with the univalve embodying masculinity. Spondylus has specialized sensory organs, in particular sensitive eyes and papillae, that Andean cultures associate with extra sensory protection. Sensitive to temperature changes in water and thriving in warmer waters, the shell was thought to have divinatory powers, and because its migratory patterns are related to El Niño conditions, its presence is seen as an omen for disaster. Sections of ciudadelas, large compounds often reserved for the kings and elite individuals, were used as storage areas for shell artifacts, and the architecture and ornamentation of these structures symbolize the treasures of the sea. Los Buceadores (the Divers), a relief in Chan Chan in Ciudadela Uhle, displays imagery of a pair of figures in a tule boat, one of whom holds a paddle, and another pair of shell divers beneath the boat and connected to ropes. The relief also features a net like semicircle, as well as spiny figures that represent shells. While many archaeological sources point to the abundance of shell working, as the remains of shell workshops and artifacts were uncovered widely in Peru, little evidence documents the movement of Spondylus from its source in Ecuador to workshops in Chan Chan. The shell was viewed as an exotic material, and the Chimor control of the exchange of the imported luxury good served as a means of political control, establishing and legitimizing the rule of the nobles. The marine bivalve was likely traded either through independent merchants or state administered long distance trade, with a north south movement of the items. Some Chimú artisans worked in metal workshops divided into sections for each specialized treatment of metals: plating, gold, stamping, lost wax, pearl, the watermark, and embossing wooden molds. These techniques produced large variety of objects, such as cups, knives, containers, figurines, bracelets, pins, and crowns. They used arsenic to harden the metals after they were cast. Large scale smelting took place in a cluster of workshops at Cerro de los Cemetarios. Although copper is found naturally on the coast, it was mostly attained from the highlands in an area about 3 days away. Tombs in the Huaca of the Moon belonged to six or seven teenagers from 13–14 years of age. Nine tombs belonged to children. In 2011, archaeologists uncovered human and animal skeletons in the village of Huanchaco. After years of excavation, they identified more than 140 human (and more than 200 llama) skeletons from children between the ages of 6 and 15, all of whom had deep slashes across the sternum and broken rib cages indicating that their hearts may have been removed. According to National Geographic, if the analysis is correct, the discovery constitutes "the largest single mass child sacrifice event known in world history". The burial is dated at 1400 1450 A. D. Anthropologist Haagen Klaus speculates that Chimú might have turned to children when the sacrifice of adults was not enough to stop torrential rain and flooding caused by El Niño. In August 2019 the archaeological team working at this site revealed that the bodies of 227 victims, aged between four and 14, had been excavated, further establishing this as the largest ever known example of child sacrifice.