Уитби синоды: христиан дініндегі күнтізбелік дау және шешімі

Кіріспе

Уитби Синоды – 664 жылы Нортумбрияда өткен христиандық әкімшілік жиын. Онда король Освиу өзінің мемлекеті Пасха күнін есептеу және монахтардың шашын қырқу (тонура) рәсімін Ирландиялық монахтардың Иона және оның қарасты мекемелерінде қабылданған әдеттерге емес, Рим әдеттеріне сәйкес жүргізеді деп шешім қабылдады. Синод Хилданың екі бөлімді Стреоншальх (Стреанешальх) монастырында шақырылды, кейіннен ол Уитби аббаттығы деп аталды.

Өмірбаян

VII ғасырдағы Британияда римдік және келт христиандықтары арасында бірнеше айырмашылықтар болды. Солардың бірі – Пасха күнін есептеу әдісі. Кельт практикасы Иона аралымен және оның еншілес үйлерінің кең желісімен байланысты гаэльдік монахтардың практикасы болды, онда монахтар әлі де 84 жылдық Пасха циклын сақтады (бұрын Галлия мен Римде қабылданған ереже), ал Римде сақталған жаңа дәстүр – Александрия шіркеуінен қабылданған 19 жылдық цикл еді. Нортумбрия патшалығында бұл екі дәстүр қатар өмір сүрді және әрқайсысын әртүрлі патша үйлері қолдады. Нортумбрияның Эдвин патшасы Рим папасы Григорий I-нің Римнен жіберген миссионерлерінің ықпалымен христиан дінін қабылдап, өзінің патшалығында 19 жылдық Пасха циклын орнатты. Бірақ, оның өлімінен және бір жылдық саяси тұрақсыздықтан кейін Нортумбрияның Освальд патша таққа отырды. Ол христиандық тәжірибені Иона монахтарынан үйренді, сол жерде (жастық шағында саяси қуғын-сүргін кезінде) болғанда, және Иона миссионерлерін, әсіресе әйгілі епископ Айданды Нортумбрияны христиандыққа айналдыруға шақырды. Уитби синоды Пасха күнін есептеудің дұрыс әдісі туралы дауды шешу үшін шақырылды. Ертедегі христиандар, мүмкін, бастапқыда Пасханы яһудилердің Құтқарылу мейрамымен бірге тойлаған, ол яһуди жылының бірінші айының он төртінші күні, Нисан деп аталатын күні өткізілген (Жохан 19:14 бойынша айқышқа шегелендіру күні). Алайда, 325 жылы Никея соборы христиандардың яһуди күнтізбесін қолданбау керектігін, керісінше, Рим мен Александрияда қалыптасқан дәстүрге сәйкес, Пасханы барлық елде жексенбіде, яғни қайта тірілу күнінде тойлау керектігін бұйырды. Дұрыс күнді есептеу (computus) күрделі процесс болды (ол ай-күн күнтізбесін қамтиды), және әртүрлі есептеу кестелері жасалды, нәтижесінде Пасханы тойлаудың әртүрлі күндері пайда болды. 660 жылдары Иона жақтастары 84 жылдық Латеркус циклын пайдалануды жалғастыруды таңдады. Осы арада Папалық Курия Викторий Аквитанияны (457 ж.) және кейін Дионисий Эксигусты (525 ж.) римдік әдіс пен Александрия шіркеуінің ғылыми әдісі арасындағы айырмашылықтарды шешу үшін жаңа есептеу жасауды тапсырды. Үш түрлі есептеулер көбінесе Пасха мейрамын тойлаудың әртүрлі күндеріне әкелді. Викторийлік немесе Дионисийлік есептеулер де кемшіліксіз болған жоқ. Дионисий Александрия жүйесін түсінбей латын тіліне аударған. Викторийлік жүйе шатастыратын екі түрлі күнді көрсетіп, қай күнді қолдану керектігін папаға байланысты қылды. Дегенмен, Викторийлік кесте ирландтық ықпалынан тыс жерлерде кеңінен қабылданды. 602 жылы ирланд миссионері Колумбан француз дінбасыларының синодында олардың билігін елемегені және туған елінің Пасха есептеулерін орындағаны үшін айыпталды (Викториандық кесте 541 жылы Галлияда ресми деп жарияланды). 600 жылы Колумбан Рим папасы Григорий I-ге былай деп жазды: «Сіздер білуіңіз керек, Викторийді біздің ұстаздарымыз, ескі ирланд сарапшылары және computus есебінде ең шебер математиктер қабылдамады, оны билікке қарағанда күлкі мен өкінішке лайық деп санайтын». Бірақ Ирландияда да Пасха күнін есептеудің ең жақсы жолы туралы пікірталастар болды. Ең маңызды христиан мейрамын тойлаудың дұрыс күні Нортумбрия сотында көзге көрінетін бөлінуге әкелді: Берниция королевасы Эанфлед және оның соты Пасханы патша Освиуден басқа күні тойлап өтті. Патшалық әулеттерінің бірі Пасханы тойлап жатқанда, екіншісі ораза ұстауды жалғастырды. Алайда, бірлік болмағандықтан, қадірлі Айдан тірі кезінде ешқандай қиындық туғызбады. Оның өлімінен кейін оның орнын басқан Финан Римде оқыған және Рим Пасхасын орнатуды қалаған ирландтық Ронан есімді монахтың қарсылығына ұшырады. Тек Нортумбрияның епископы болып сайланған үшінші Иоанн монахы Кольманның кезінде ғана бұл қақтығыс патша назарын аударып, шешімін табуды талап етті.

In seventh century Britain there were several differences between Roman and Celtic Christianity. One of these was the method of calculating the date of Easter. The Celtic practice was that of the Gaelic monks associated with the isle of Iona and its extensive network of daughter houses, where the monks still observed an 84 year Easter cycle (as had earlier been the rule in Gaul and in Rome), whereas the newer tradition which was kept in Rome by this time was a 19 year cycle which had been adopted from the church of Alexandria. In the kingdom of Northumbria, these two traditions coexisted, and each had been encouraged by different royal houses. Edwin of Northumbria had converted to Christianity under the influence of missionaries sent from Rome by Pope Gregory the Great and thus had established the 19 year Easter cycle in his realm. However, following his death and a year of political instability, Oswald of Northumbria gained the throne. He had learned Christian practice from the monks of Iona during his stay there (while a political exile in his youth), and had encouraged Ionan missionaries to further the Christianization of Northumbria, especially the famous Bishop Aidan. The Synod of Whitby was convened to settle a controversy about the correct method of calculating the date of Easter. Early Christians had probably originally celebrated Easter concurrent with the Jewish Passover (see Passover, Christian holiday), which was held on the fourteenth day of the first lunar month of the Jewish year, called Nisan, the day of the crucifixion according to John 19:14. However, the First Council of Nicaea in 325 decreed that Christians should no longer use the Jewish calendar but should universally celebrate Easter on a Sunday, the day of the resurrection, as had come to be the custom in Rome and Alexandria. Calculating the proper date (computus) was a complex process (involving a lunisolar calendar), and different calculation tables developed which resulted in different dates for the celebration of Easter. In the 660s, Ionan adherents chose to continue using the 84 year Latercus cycle invented by Sulpicius Severus c. 410. Meanwhile, the Papal Curia had commissioned Victorius of Aquitaine (AD 457) and later Dionysius Exiguus (525) to produce a new reckoning, in order to resolve the differences between the Roman method and the more scientific method of the Alexandrian Church. The three reckonings often resulted in different dates for the celebration of Easter. Neither the Victorian or Dionysian reckonings were without problems. Dionysius had simply translated the Alexandrian system into Latin without understanding it. The Victorian system, confusingly, produced double dates, relying on the pope to choose which date to use. Nevertheless, the Victorian table was accepted widely outside the area of Irish influence. Around 602, the Irish missionary St Columbanus had already been condemned by a synod of French clerics for ignoring their authority and following his homeland's Easter calculations (the Victorian table was declared official in Gaul in 541). About AD 600 Columbanus wrote to Pope Gregory I: "You should know that Victorius has not been accepted by our teachers and by the old Irish experts and by the mathematicians most skilled in the calculation of the computus, but was considered more worthy of ridicule and pity than of authority." But in Ireland also, debate raged over the best option for calculating the date of Easter. The proper date of the celebration of the most significant Christian feast had already resulted in visible disunity in the Northumbrian court: Queen Eanfled of Bernicia and her court observed Easter on a different day than did King Oswiu. While one royal faction was celebrating Easter, the other would still be fasting during Lent. Nonetheless, the disunity did not result in problems as long as the well respected Aidan was alive. After his death, his successor Finan found himself challenged by a monk named Ronan, an Irishman who had been trained in Rome and who wished to see the Roman Easter established. It was only in the time of Colmán, the third Ionan monk elected Bishop of Northumbria, that the conflict required royal attention and resolution.

Жинақтау

Синодты шақырудағы маңызды тұлға – Осуидің ұлы және Дейраның тәуелді патшасы Альхфрит. Генри Мейр Хартинг оны «синодқа әкелген дау-дамайдың басты себебі» деп есептейді. 660 жылдардың басында ол Рипон монастырындағы Иона монахтарын қуды да, Римнен жаңа оралған Нортумбриялық шіркеу қызметкері Уилфридке берді. Альхфриттің патшалық үйіндегі орны, сондай-ақ Вильфридті (синодта римдік ұстанымды қорғайтын болады) жоғарылатуы, ол әкесінің синодты шақыруын ұйымдастыруға белсенді түрде атсалысқан деген пікірге негіз болды. Синод Стреанешальх деп аталатын жерде, Хилданың монастырында өтті, ол өзі Нортумбрияның қуатты ақсүйегі және Иона Пасхасын ұстанатын адам. Бұл жердің кейін Уитби деп аталғаны қабылданған, бірақ толық сенімділік жоқ. Тағы бір мүмкіндік – Йорк маңындағы Стренсолл. Ионалық ұстанымды Нортумбрия епископы Колман қолдады. Римдік ұстанымды қолдау үшін Эанфлед өзінің капелланы Романды жіберді, ал бұл ұстанымды Англияда қызмет атқарған франк епискобы Агильберт та қабылдады. Агильберт күрделі пікірлерді оған жат тіл болған көне ағылшын тілінде жеткізе алмағандықтан, Вильфрид римдік тараптың басты жақтаушысы болып таңдалды. Патша Осуиу синодқа төрағалық етті және соңғы судья рөлін атқарды, ол бір немесе екінші тарапты қолдау үшін патшалық билігін пайдаланатын болатын.

Нәтиже

Уитби Синоды Нортумбрияда римдік деп есептелген тәжірибені қалыпты жағдайға келтірді және осылайша "Нортумбрия шіркеуін рим мәдениетінің бағытына енгізді". Нортумбрияның епископтық тақтысы Линдисфарннан Йоркке көшірілді. Римдік ұстанымның басты жақтасшысы Уилфрид кейін Нортумбрия епископы болды, ал Колман және өз салтын өзгертпеген Иона жақтастары Ионаға қайтып кетті. Кольманға Нортумбрияда Иоан дәстүріндегі христиандықты орнатуда маңызды рөл атқарған Айданның бірнеше қасиетті заттарын Ионаға алып кетуге рұқсат берілді. Кетіп жатқан дін қызметкерлерінің орнына Осуиу көбінесе Ирландиядан, Рим Пасхасын сақтайтын аймақтардан ирландтарды таңдады (Ирландияның көп бөлігі 660 жылдарға қарай бұрыннан солай істеп келген).

Мұрасы мен тарихи маңызы

Уитби Синоды ерте орта ғасырларда Латын Христиандығының барлық аймақтарында Пасханың дұрыс есептелуі мәселесін талқылаған көптеген кеңестердің бірі ғана болды. Ол Пасха күнін есептеу және дұрыс монахтық жүні (tonsure) мәселелерін қарастырды және Линдисфарн епископатына бағынышты Англия шіркеуінің бір бөлігіне қатысты:

Уитбиге назар аударғанмен, синодтың шешімдері жүнінің (tonsure) түрі мен Пасха күнін анықтауға қатысты болса да, ол Англия шіркеуінің Римге жақындасуындағы маңызды қадам болды; тіпті бұл Римге жақындасу Уитби Синоды болмаған жағдайда да орын алуы мүмкін еді. Дегенмен, Протестанттық Реформациядан бері, синодтың оқиғалары «кельт шіркеуінің» «Рим шіркеуіне» қарсы тұрғаны ретінде символдық тұрғыдан түсіндірілді, ал Освиудің шешімі «Британ шіркеуінің» Римге «бағындырылуы» ретінде қарастырылды. Уитбиге дейінгі «кельт» шіркеуі мен Уитбиден кейінгі «римдік» шіркеу арасындағы нақты айырмашылық бар ма деген пікірталас әлі де жалғасуда. (Кейінгі уақытқа дейін Шотландияның Діни факультетіндегі Шіркеу тарихы курсы Әзілшілердің істерінен бастап 664 жылға дейін оқытылып, содан кейін 1560 жылы қайта басталды.) Шотландиялық Кирк құрушыларына бастапқы үгіт-насихат жасаған Джордж Бьюкененнің тұсынан бастап, соңғы кездерге дейін, Колумбан немесе «кельт» шіркеуінде Римге қарсы, епископтыққа қарсы және тоғызыншы ғасырда мемлекеттік құрылымға қарсы ұстаным болды. Реформациядан кейінгі «кельт шіркеуі» туралы идея әлі де студенттердің санасынан түсірілмейді. Синодты дұрыс тарихи контексте қарастыра отырып, англосаксондық Англия тарихшылары да қазіргі саяси шиеленістер аясында синодтың орнын атап өтті. Генри Мейр Хартинг Альхфриттің синодты шақыруға деген ынтасын, оның Бернициядағы әкесінің беделін күйрету және Колманды өзіне көбірек ұнайтын басқа епископпен алмастыру қалауынан туындаған деп санайды.

Негізгі дереккөздер

Беда, Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum, «Venerabilis Baedae Opera Historica» еңбегінде жазылған. ред. С. Пламмер (Оксфорд, 1896) Рипондық Стивен, Епископ Уилфридтің өмірі, ред. және ауд. Бертрам Колгрейв (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1985)

Екіншілік көздер

Әбелс, Ричард. "Уитби кеңесі: ерте англосаксон саясатын зерттеу", Journal of British Studies, 23 (1984)
Браун, Питер. Батыс христиандығының өрлеуі: Жеңіс және әртүрлілік, 2-ші басылым. (Оксфорд: Blackwell Publishing, 2003)
Кубитт, Кэтрин. Англосаксон шіркеу кеңестері шамамен 650–850 жж. (Лондон: Лестер университетінің баспасы, 1995)
Хигам, Н. Дж. Нортумбрия патшалығы: 350–1100 жж. (Алан Саттон, 1993)
Майр-Хартинг, Генри. Христиан дінінің англосаксон Англиясына таралуы, 3-ші басылым. (Лондон: Б. Т. Батсфорд Лтд, 1991)
Стентон, Ф. М. Англосаксон Англиясы, 3-ші басылым. (Оксфорд: Кларендон Пресс, 1971)
Вормалд, Патрик. Беденің дәуірі: ерте ағылшын христиан қоғамы және оның тарихшысы туралы зерттеулер, ред. Стивен Бакстер. (Оксфорд: Blackwell Publishing, 2006)