Жаңағы сананың қиын мәселесін зерттеу: нейрофеноменология

Кіріспе

Нейрофеноменология – сананың қиын мәселесін прагматикалық тұрғыдан шешуге бағытталған ғылыми зерттеу бағдарламасы. Ол тәжірибе, сана және ойды зерттеу үшін нейроғылымды феноменологиямен үйлестіреді, адам санасының денемен байланысты екендігіне ерекше мән береді. Бұл сала нейропсихология, нейроантропология және мінез-құлық нейроғылымы (сонымен қатар биопсихология деп те аталады) және психологиядағы феноменологияны зерттеу сияқты салалармен тығыз байланысты.

Шолу

Жазылуды C. Лафлин, J. Макманус және Э. д'Аквили 1990 жылы жасаған. Алайда, бұл терминді танымдық нейробиолог Франсиско Варела 1990 жылдардың ортасында қабылдап, ерекше түсінік берді, оның еңбегі көптеген философтар мен нейробиологтарды осы жаңа зерттеу бағытын жалғастыруға ынталандырды. Феноменология – күнделікті өмірдегі тәжірибелерді зерттеудің философиялық әдісі. Феноменологияда назар әр түрлі құбылыстардың (грекше phainomenon, «өзін көрсететін») санаға, яғни бірінші тұлға тұрғысынан қалай көрінетінін зерттеуге шоғырланады. Осылайша, феноменология – бұл көріністердің бізге қалай ұсынылатынын және біз оларға қалай мағына бере алатынымызды түсінуге өте пайдалы пән. Нейробиология – миды ғылыми тұрғыдан зерттеу және сананың үшінші тұлғалық аспектілерімен айналысады. Сананы зерттейтін кейбір ғалымдар бірінші немесе үшінші тұлға әдістерін ғана пайдалану сана туралы қиын сұрақтарға жауап бермейді деп санайды. Тарихи тұрғыдан Эдмунд Гуссерл – феноменологияны сананы зерттеуде нақты әдістемесі бар, яғни эпохелік философиялық пәнге айналдырған философ ретінде танылады. Франц Брентаноның бұрынғы студенті болған Гуссерл, сананы зерттеуде сананың ниеттілікпен сипатталатынын мойындаудың маңызы зор екенін ойлады, бұл ұғым көбінесе «бағытталғандық» деп түсіндіріледі; сана әрқашан бір нәрсенің санасы болып табылады. Көрініс беру феноменологиясына ерекше назар аударуды философ Морис Мерло-Понти 20 ғасырдың ортасында жасады. Әрине, феноменология мен нейробиология ортақ мүдделерді табады. Алайда, феноменология мен сана философиясы арасындағы онтологиялық келіспеушіліктерге байланысты, бұл екі пән арасындағы диалог әлі де өте даулы мәселе болып табылады. Гуссерлдің өзі философияны «табиғаттануға» айналдыруға жасалған кез келген әрекетке сынды көзқараспен қарады, ал оның феноменологиясы философия мен логикадағы қарама-қайшы көзқарастар ретінде эмпиризмді, «психологизмді» және «антропологизмді» сынға алу негізінде құрылды. Философ Хьюберт Дрейфустың есептеуші және репрезентационалистік танымдық ғылымның онтологиялық негіздерін, сондай-ақ жасанды интеллекттің ықпалды сынағы, нейробиологиялық ғылымдарды денеге енгізілген онтологиямен біріктірудің жаңа бағыттарын белгіледі. Дрейфустың еңбегі когнитивтік ғалымдар мен нейробиологтарға феноменологияны, денеге енгізілген когнитивтік ғылымды және/немесе энактивизмді зерттеуге ықпал етті. Мұндай жағдайдың бірі – нейробиолог Уолтер Фриман, оның нейродинамикалық талдауында Мерло-Понтидің көзқарасы айқын байқалады.

The label was coined by C. Laughlin, J. McManus and E. d'Aquili in 1990. However, the term was appropriated and given a distinctive understanding by the cognitive neuroscientist Francisco Varela in the mid 1990s, whose work has inspired many philosophers and neuroscientists to continue with this new direction of research. Phenomenology is a philosophical method of inquiry of everyday experience. The focus in phenomenology is on the examination of different phenomena (from Greek, phainomenon, "that which shows itself") as they appear to consciousness, i. e. in a first person perspective. Thus, phenomenology is a discipline particularly useful for understanding how it is that appearances present themselves to us and how it is that we attribute meaning to them. Neuroscience is the scientific study of the brain, and deals with the third person aspects of consciousness. Some scientists studying consciousness believe that the exclusive utilization of either first or third person methods will not provide answers to the difficult questions of consciousness. Historically, Edmund Husserl is regarded as the philosopher whose work made phenomenology a coherent philosophical discipline with a concrete methodology in the study of consciousness, namely the epoche. Husserl, who was a former student of Franz Brentano, thought that in the study of mind it was extremely important to acknowledge that consciousness is characterized by intentionality, a concept often explained as "aboutness"; consciousness is always consciousness of something. A particular emphasis on the phenomenology of embodiment was developed by philosopher Maurice Merleau Ponty in the mid 20th century. Naturally, phenomenology and neuroscience find a convergence of common interests. However, primarily because of ontological disagreements between phenomenology and philosophy of mind, the dialogue between these two disciplines is still a very controversial subject. Husserl himself was very critical towards any attempt to "naturalizing" philosophy, and his phenomenology was founded upon a criticism of empiricism, "psychologism", and "anthropologism" as contradictory standpoints in philosophy and logic. The influential critique of the ontological assumptions of computationalist and representationalist cognitive science, as well as artificial intelligence, made by philosopher Hubert Dreyfus has marked new directions for integration of neurosciences with an embodied ontology. The work of Dreyfus has influenced cognitive scientists and neuroscientists to study phenomenology and embodied cognitive science and/or enactivism. One such case is neuroscientist Walter Freeman, whose neurodynamical analysis has a marked Merleau Pontyian approach.