Кіріспе
Масаки Кобаясидің 1964 жылы түсірілген фильмі – Масаки Кобаяси режиссерлік еткен 1964 жылғы жапондық антологиялық қорқыныш фильмі. Ол Лафкадио Хернның жапон халық ертегілері жинақтарындағы әңгімелерге негізделген, негізінен «Квайдан: Аңыздар және ерекше нәрселер туралы зерттеулер» (1904 ж.) жинағынан алынған, және осы жинақтың атымен аталады. Фильм төрт жеке және байланыссыз оқиғадан тұрады. «Квайдан» – «қайдан (парапсихология)», яғни «періштелер туралы әңгіме» деген мағына беретін сөздің көне әріптемесі. Фильм сыншылардың жоғары бағасын алды, 1965 жылғы Канн кинофестивалінде қазылар алқасының арнайы жүлдесін жеңіп алды және «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ие болды.
is a 1964 Japanese anthology horror film directed by Masaki Kobayashi. It is based on stories from Lafcadio Hearn's collections of Japanese folk tales, mainly Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things (1904), for which it is named. The film consists of four separate and unrelated stories. Kwaidan is an archaic transliteration of the term [[Kaidan (parapsychology), meaning "ghost story". Receiving critical acclaim, the film won the Special Jury Prize at the 1965 Cannes Film Festival, and received an Academy Award nomination for Best Foreign Language Film.
"Қара шашты"
"Қара шаш" (黒髪) Хирннің "Shadowings" (1900) жинағында жарық көрген "Кешірім" және "Өлі аттының саяхаты" ("The Corpse Rider") повестелерінен бейімделген. Киотодағы кедей семсерші әйелі – тоқымашыны ажырастырып, оны бай отбасының әйеліне алмастырады, осылайша жоғары әлеуметтік мәртебеге қол жеткізуді көздейді. Алайда, жаңа байлығына қарамастан, семсершінің екінші некесі бақытсыз болып шығады. Оның жаңа әйелі бейсауат және өзімшіл болып көрінеді. Семсерші бұрынғы әйелінің адалдығы мен шыдамдылығын сағынып, оны тастағанына өкінеді. Екінші әйел ашуға булығады, себебі семсерші оны тек отбасының байлығы үшін ғана емес, сонымен қатар бұрынғы әйелімен бірге Киотодағы өткен өмірін сағынып тұрғанын түсінеді. Оған онымен татуласу үшін бөлмеге кіруді бұйырады, бірақ семсерші үйіне оралып, бұрынғы әйелімен татуласу ниетін білдіреді. Өзінің ақымақтығы мен кедейлігінің осылай әрекет етуіне себеп болғанын айтады. Семсерші екінші әйеліне некелерінің аяқталғанын және оның ұятпен ата-анасына қайтуға болатынын жеткізеді. Бірнеше жылдан кейін семсерші үйіне оралады, оның әйелі де көп өзгермеген. Ол бұрынғы әйелімен татуласады, ол оны өзін жазалауға рұхсат етпейді. Ол Киотоның "өзгергенін" және олардың бірге "бір сәт" ғана бар екенін айтады, бірақ одан әрі түсіндірмейді. Ол күйеуінің тек отбасына кіріс табу үшін оны тастап кеткенін түсінгенін мәлімдейді. Екеуі өткен мен болашақ туралы қызықты әңгімелермен бөлісіп, семсерші ұйықтап қалады. Ол ертесіне оянғанда бұрынғы әйелінің шіріген денесінің жанында жатқанын көреді. Жылдам қартайып, семсерші үйді аралап, оның қираған күйін және арамшөптерге толы екенін көреді. Қашып құтылуға тырысса да, бұрынғы әйелінің қара шашы оған шабуыл жасайды.
"Қарлы әйел"
"Қарлы әйел" (雪女) – Херннің "Кваидан: ғажайып оқиғалар мен зерттеулер" (1903) жинағынан алынған туынды. Минокичи және Мосаку есімді екі ағаш кесуші қарлы боран кезінде қайықшының үйіне паналап кіреді. Мосаку юки-оннаның қолынан қаза табады. Юки-онна Минокичиге қарап, оның әдемі жас жігіт екенін айтады және оның жастығына орай ырайымшылықпен кешіреді. Юки-онна оған осы оқиға туралы ешкімге айтпауды ескертеді, әйтпесе өлтіретінін жеткізеді. Минокичи үйіне қайтып, сол түнді ешқашан еске алмайды. Бір күні ағаш кескенде ол күн батқанда Юки есімді сұлу жас әйелге кездеседі. Ол Эдоға бара жатқанын, себебі отбасын жоғалтқандықтан, ондағы туыстарының көмегімен қызметке орналаса алатынын айтады. Минокичи оған анасымен бірге түнін өткізуге рұқсат береді. Анасы Юкиді ұнатып, оны қалуға шақырады. Юки Едоға бармайды, ал Минокичи оған ғашық болады. Екеуі үйленеді, балалары болады және бақытты өмір сүреді. Қаланың қарт әйелдері Юкидің үш бала туғаннан кейін де жастығын сақтап қалғанына таңғалады. Бір күні Минокичи Юкиге өзі жасаған сандалдарды сыйға тартады. Ол неге сандалдарына әрдайым қызыл лента байлайтынын сұрағанда, Минокичи оның жас келбеті туралы айтады. Юки сандалдарды қабылдап, киіп көреді. Ол шам жарығында кимоно тігуде. Жарықта Минокичи юки-оннаны еске түсіріп, олардың ұқсастығын байқайды. Ол оған осы таңғажайып кездесу туралы айтады. Сонда Юки өзінің юки-онна екенін ашып айтады, үйге қарлы боран ұрғылайды. Ол оның уәдесін бұзғанына қарамастан, балаларының аясында оны өлтіруден бас тартады. Юки Минокичиді балаларымен бірге қалдырып, оларға жақсы қарауды ескертеді, әйтпесе қайтып келіп, оны өлтіретінін айтады. Ол қарлы боранға еріп кетеді, Минокичидің жүрегін ауыртып кетеді. Минокичи сандалдарды қарға қояды, ол үйге кіргеннен кейін сандалдар жоғалып, Юки оларды қабылдағанын біледі.
"Құлақсыз Хойчи"
"Құлақсыз Хойчи" (耳無し芳一の話) сонымен қатар Херннің "Квайдан" еңбегінен алынған (бірақ Херннің кітабында айтылған, бірақ ешқашан аударылмаған "Хейке туралы әңгіме" аспектілерін де қамтиды). Хойчи – бивада ойнайтын, көзі көрмейтін жас музыкант. Оның шеберлігі – Генпей соғысының соңғы кезеңінде Тайра және Минамото тайпалары арасында болған Дан-но-ура шайқасы туралы "Хейке туралы әңгіме" жырларын орындау. Хойчи ғибадатханада жұмыс істейді және оған басқалар күтім көрсетеді. Бір түні ол бір дыбыс естіп, бақшадағы алаңда аспабын ойнауға шешім қабылдайды. Сонда оған самурай кейпіндегі бір жаратылыс пайда болып, мырзасының үйінде өнер көрсетуді қалағанын айтады. Самурай Хойчини құпия және көне сарайға жетелеп апарады. Басқа бір қызметкер оның түні бойы жоғалып кеткенін байқайды, себебі ол кешкі асын істемеген. Самурай келесі күні Хойчини алып кетуге келеді және ол ешкімге бұл туралы айтпағанын мәлімдейді. Кейін дін қызметкері Хойшиден түнімен неге сыртқа шығатынын сұрайды, бірақ Хойши оған жауап бермейді. Бір түні Хойши дауылда сыртқа кетеді, ал оның достары оның артынан ілеседі де, ол қабірстанға баратынын және қайтыс болған императордың сарайына "Хейке туралы әңгіме" жырларын оқып жатқанын біледі. Хойши сотқа барлық жырды орындау үшін бірнеше түн қажет екенін хабарлайды. Олар оған соңғы шайқасты – Дан-но-ура шайқасын орындауды бұйырады. Достары оны үйіне сүйреп әкеледі, өйткені ол өнер аяқталмай тұрып кеткісі келмейді. Діни қызметкер Хойшиге үлкен қауіп төніп тұрғанын және мұның өлгендердің рухының құпиясы екенін айтады. Олар Хойшиге егер тағы да оларға бағынса, оны өлтіріп тастайтындарын ескертеді. Хойшидің қауіпсіздігіне алаңдаған діни қызметкер мен оның шәкірті оның бүкіл денесіне, тіпті бетіне де "Жүрек сутрасының" мәтінін жазып, оны арбақтардан жасырып, медитация жасауға үйретеді. Самурай қайтадан пайда болып, Хойшині шақырады. Хойши жауап бермейді. Самурайға Хойшидің құлақтары көрінеді, себебі олар оның құлақтарына мәтін жазуды ұмытып кеткен. Хойшидің мүмкіндігінше көп бөлігін қайтарып алуды қалаған самурай, мырзасына бұйрық орындалғанын көрсету үшін оның құлақтарын жұлып алады. Ертесі күні діни қызметкер мен қызметшілер ғибадатханадан қан іздерін көреді. Діни қызметкер мен шәкірт өз қателіктерін түсінеді және құлақтар Хойшинің өмірі үшін саудаға салынғанын сендіреді. Олар енді рухтар оны жалғыз қалдырады деп ойлайды. Жергілікті бір би ғибадатханаға толық құрамымен келеді. Олар құлақсыз Хойши туралы әңгіме естігендіктен, оның бивада ойнағанын тыңдағылары келеді. Хойши бидің алдына әкелінеді және ол қайғылы рухтарды жұбату үшін ойнайтынын айтады. Баяндаушы көптеген бай әмірлердің ғибадатханаға үлкен ақшалай сыйлықтармен келгенін және Хойшидің бай адамға айналғанын мәлімдейді.
"Шайға толы"
"In a Cup of Tea" (茶碗の中) - Харнның "Котто: Being Japanese Curios" атты еңбегінен бейімделген. Баспагерінің келуін күтіп отырған бір жазушы, Накагава Садононың қызметшісі Секинай туралы ежелгі әңгіме айтады. Накагава мырза Жаңа жылдық сапарға шығар алдында, Хакусан шайханасында тоқтайды. Серіктестер демалып жатқанда, Секинай шай ішіндегі бейтаныс адамның жүзін көреді. Бұл жағдай оны алаңдатса да, ол тостақанды ішіп қояды. Кейін, Секинай Иесін күзетіп тұрғанда, шайда жүзі пайда болған адам қайтадан пайда болып, өзін Хенай Шикибу деп таныстырады. Секинай басқа қызметшілерге хабар жеткізуге асығады, бірақ олар күліп, оның көңілі көшкенін айтады. Сол түні Секинай өзінің үйінде Хенай Шикибудің үш әуесқой қызметшісімен кездеседі. Ол олармен жекпе-жекке шығып, дерлік жеңіліске ұшырайды, бірақ автор оқиғаның толыққанды аяқталмайтынын, өзі толық аяқтауын жаза алатынын, алайда оны оқырманның қиялына қалдыруды жөн көреді. Біраз уақыттан кейін баспагер келіп, үй иесінен авторды сұрайды, бірақ оны ешқайда таба алмайды. Олар екеуі де үлкен су құмырасының ішінде тұтқындалған авторды көріп, үрейлене қашады.
Өндіріс
Студент кезінде продюсер Шигеру Вакацуки, "Нинджин клубының" негізін қалаушы және бас директоры, "Кваидан: Ғажайып оқиғалар мен тарихи зерттеулер" кітабын фильмге бейімдеу туралы идеяны жүзеге асырды. 1964 жылы Toho режиссер Масаки Кобаяшимен үш фильмдік келісімшарт жасады, нәтижесінде "Кваидан" фильмі туды. Кобаяши фильмнің музыкасын жазу үшін композитор Такемицу Торумен алты ай бойы жұмыс істеді. Фильм өндірісінің үштен екі бөлігіне жеткенде бюджет таусылып, Кобаяши үйін сатуға мәжбүр болды.
Шығару
Квайдан 1964 жылғы 29 желтоқсанда Токионың орталығындағы ең беделді Юракуза театрында тұңғыш рет көрсетілді. Квайданның роудшоу нұсқасы 1965 жылғы 6 қаңтарда Жапониядағы кинотеатрларда көрсетілді, таратушысы – Тохо компаниясы. Квайданның Жапониядағы жалпыға арналған көрсетілімі 1965 жылғы 27 ақпанда басталды. АҚШ-та кинотеатрларда көрсету үшін Квайдан 125 минутқа дейін қайта өңделді, нәтижесінде фильмнің Лос-Анджелестегі тұңғыш көрсетілімінен кейін "Қар әйелі" бөлімі алынып тасталды. Ол 1965 жылғы 15 шілдеде АҚШ-та Continental Distributing тарапынан таратылды. Квайдан 1982 жылғы 29 қарашада Тохо компаниясының 50 жылдығына орай Жапонияда қайтадан кинотеатрларда көрсетілді.
Қабылдау
Жапонияда Йоко Мидзуки «Кинема Джунпо» сыйлығын үздік сценарий үшін алды. Сондай-ақ, ол «Майничи» киноконкурсында үздік операторлық жұмысы және үздік көркемдік безендірілуі үшін сыйлықтар жеңіп алды. Фильм халықаралық марапаттарға ие болды, оның ішінде Канн кинофестивалінде қазылар алқасының арнайы жүлдесі және «Оскар» сыйлығының «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылды. 1967 жылы «Monthly Film Bulletin» журналы фильмдегі түстер туралы пікір білдіріп, «Кваидандағы түстердің ғажап болуы емес, Кобаяшидің осы әңгімелерге аңыздың мәнерлілігін беру үшін оларды қалай қолданғаны» деді. Шолу соңында «Кваидан» фильмі «көргеннен кейін де көп уақыт бойы есте қалатын фильм» деген қорытындыға келді. «Variety» журналы фильмді «өлшенген ырғақпен және терең сезіммен жасалған» және «көрнекі тұрғыдан әсерлі шедевр» деп сипаттады. Роджер Эберт «Харакири» фильміне жазған шолуында «Кваиданды» «көрген фильмдерімнің ішіндегі ең әдемі оқиғалар жинағы» деп атады. Филип Кемп «Sight & Sound» журналында «Кваиданның қорқыту үшін тым әдемі» екенін және «әрбір әңгіме өзінің ерекше көңіл-күйін сақтайды; бірақ барлығы ұмытылмас, әдемі әсер қалдырады» деп жазды. «Rotten Tomatoes» шолулар жинағында «Кваидан» 91% мақұлдау рейтингіне ие, ол 46 шолуға негізделген, ал орташа бағасы 7.9/10. Оның тұжырымы: «Масаки Кобаяшидің ең талғаммен жасалған және әсем антологиясы, қорқытушылық мысал ретінде емес, жапон халық ертегілеріне арналған ойшарқы құрмет ретінде жұмыс істейді».
Кваиданға бейімделген Лафкадио Хёрннің мәтіні
К. Инадомидің жеке кітапханасындағы келісім.
Гутенбергтегі Мими Наси Хоичидің әңгімесі.
Юки Онна Гутенбергте, LibriVox-та оқылыңыз.
Гутенбергтегі "Бір кесе шайда" (In a Cup of Tea).
The Story of Mimi nashi Hōichi at Gutenberg. org
Yuki Onna at Gutenberg. org, read at LibriVox
In a Cup of Tea at Gutenberg. org