Кіріспе
Индонезияның Ломбок аралының солтүстік-батыс жағалауында орналасқан Гили аралдары (Gili Islands) – үш кішкентай аралдан немесе Гили аралдар үштігінен тұратын архипелаг: Гили Траванган, Гили Мено және Гили Эйр. Бұл үш аралдың жергілікті атауы – Гили Инда, яғни «кішкентай әдемі аралдар». Аралдар туристік мақсатта қолданылады. Әр аралда бірнеше курорттар бар, әдетте туристерге арналған шатырлар, кішкентай бассейн және мейрамханадан тұрады. Индонезияның ең ірі елді мекені Гили Эйрде орналасқан, бірақ Траванганда жергілікті тұрғындармен бірге көптеген батыс елдерінен келген адамдардың тұруына байланысты, ол шығыс жағалауындағы қалашықта тығыз қоныстанған аралға айналды (осы жерде туристік дамудың көп бөлігі жүзеге асты). Жергілікті ереже бойынша аралдарда автомобильдер мен мотоциклдерге тыйым салынған, сондықтан көлік құралы ретінде жаяу жүру, велосипед немесе атқа тіркелген cidomo қолданылады. Гили және оның төңірегінде теңіз фаунасы мен коралл формацияларының көптігіне байланысты суға батыру және еркін суға батыру да кең таралған. Ең танымал суға батыру орындары – Shark Point, Manta Point және Simon's Reef.
The Gili Islands ( [Three Gilis], Kepulauan Gili [Gili Islands]) are an archipelago of three small islands or Gili island triplets — Gili Trawangan, Gili Meno and Gili Air — just off the northwest coast of Lombok, Indonesia. The local name of these three islands is Gili Indah which means "small beautiful islands". The islands are a tourist destination. Each island has several resorts, usually consisting of a collection of huts for tourists, a small pool and restaurant. The largest Indonesian settlement is located on Gili Air, however due to the amount of western expatriates who live on Trawangan together with the locals, it has become the more densely populated island, concentrated in a township stretching along its east side (this is also where the majority of tourist development has taken place). Automobiles and motorized traffic are prohibited on the islands by local ordinance, so the preferred method of transportation is by foot and bicycle or the horse drawn carriage called a cidomo. Scuba diving and free diving in and around the Gilis is also common due to the abundance of marine life and coral formations. Most famous diving spots are Shark point, Manta point and Simon's reef.
Этимология
"Гили аралдары" деген атау шатастырады, себебі "Гили" сөзі сасак тілінде "кішкентай арал" деген мағынаны білдіреді. Сондықтан Ломбок аралының жағалауындағы көптеген аралдардың аттарында "Гили" болады. Алайда, шатасуды болдырмау үшін (ағылшын тілінде) Ломбок жағалауындағы басқа Гили аралдарын тек дұрыс аттарымен атау қалыпты. Индонезия тілінде су сөзі "Аир" деп аударылады, ал Гили Аир аты осы үш аралдың ішінде жер астындағы тұщы суы бар жалғыз арал болғандықтан қойылған. Бұл – шектеулі ресурс екені мойндалған, сондықтан кейбір курорттар мен мейрамханалар суды материктен тасымалдап әкеледі.
География және климат
Аралдар Ломбок бұғазында, Ломбоктан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Олар Ломбоктағы Танжунг ауылына жақын Сире деп аталатын кішкентай мүйістен басталады. Гили Траванган, аралдардың ең батыс мүшесі, Балиден шамамен 35 км батысқа қарай жатыр. Бали және Ломбок екеуі де ашық ауа райында Гилилерден жақсы көрінеді. Индонезияның екінші биік жанартауы – Ринджани тауы көршілес Ломбок аралында орналасқан және шығысқа қарайғы көрініске үстемдік етеді. Экваторға жақындығының арқасында аралдарда жылы тропикалық климат, құрғақ және жаңбырлы маусымдар бақыланады. Ломбоктағы Ринжани және Балидегі Агунг тауларының жанында орналасқандықтан, Гилилер қоршаған архипелагқа қарағанда сәл құрғақ микроклиматқа ие. Құрғақ маусым әдетте мамырдан қазанға дейін, ал муссон маусымы қарашадан сәуірге дейін созылады. Температура 22 °C мен 34 °C аралығында, ал орташа жылдық температура шамамен 28 °C құрайды.
Тарих
Олардың шағын мөлшері мен халқының аздығы, аралдардың салыстырмалы түрде жақында мекенделуіне байланысты жарияланған дереккөздер шектеулі. Жергілікті білім қолданылған жағдайларда, сілтеме берілгендер – жергілікті сайланған лауазымды тұлғалар, олардың мәліметтері сілтемелер бөлімінде келтірілген. Аймақтың тарихы туралы толық ақпарат алу үшін Ломбок туралы мақалаға жүгініңіз. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық басқыншы әскерлер аралдарды қарау бекеті және соғыс тұтқындары лагері ретінде қысқа мерзімге пайдаланды. Осы кезеңге қатысты жәдігерлердің қатарында – Гили Траванган төбесіндегі бункердің қалдықтары және Гили Эйрдің оңтүстігіндегі (қазір танымал суға түсу орны) шығанақта 45 метр тереңдікте жатқан патрульдік қайықтың құлаған қалдықтары бар. Тұрақты қоныстану 1970 жылдары ғана басталды, бұл негізінен сол уақытқа дейін таза су көздерінің жетіспеуімен байланысты болды. Адамдар қоныстанғанға дейін бұл аралдар табиғи жануарлар мен мангр өсімдіктерінің табиғаты сақталған мекені болып келді. Алғашқыда Бугис балықшылары аралдарды архипелаг бойынша саяхаттарында тоқтау орны ретінде пайдаланды. 1971 жылы Ломбок губернаторы Васита Кусама кокос плантацияларын құрып, жеке компанияларға жер иелену құқығын берді. Ломбоктың ең ірі қаласы Матарамдағы тығыз түрмеден 350-ге жуық сотталғандар 1974 және 1979 жылдар аралығында алғашқы егін жинауға көмектесу үшін жіберілді; олардың көптегені аралдарда тұрақты тұрушылар ретінде қалды. Кокос өнімдерін жинаудағы түрлі қиындықтардан кейін, аралдардың плантацияларын игеруге бағытталған жеке бастамалар тоқтатылды. Жергілікті халық бөлінген аумақтарынан (100 гектар) асып, жеке меншіктегі, тасталған жерлерге үйлер мен кәсіпорындар салып бастады. Бұл жер дауына әкелді, ол бүгінгі күнге дейін жалғасуда. 1980 жылдары аралдарды саяхатшылар – backpacker-лер аша бастады. Бұл көршілес Балидегі туризмнің қарқынды өсуіне байланысты болды. Алғашқыда Gili Air (сол кездегі ең дамыған инфрақұрылымымен) осы жаңа экономикаға бейімделуді бастады. Алайда, Gili Trawangan көп ұзамай оны басып өтті, себебі ол жақсы суға түсу орындарына жақын орналасқан. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында аралдарда туризмнің перспективалары арта бастаған кезде, халық санының өсуімен қоныстанған тасталған жерлері бар үкімет пен инвесторлар даму әлеуетіне қызығушылық таныта бастады. Бұл жергілікті үйлер мен кәсіпорындарды бұзуға және сөйлеуге әкелді, содан кейін әдетте құрылыс салушылардың белсенсіздігі және бұзылған үйлерді құлатуға қарсылық білдірген тұрғындардың оларды қайта құруы болды. Гили Травангандағы алғашқы туристік жатақхана 1982 жылы Пак Маджид ("әдепті мырза") Маджид салған шағын үй болды. Кейіннен ол 2007 жылы сатып алынып, Pesona Resort and Restaurant (Gilis-тегі алғашқы үнділік мейрамханасы) болып өзгертілді. 1980 жылдардағы жергілікті кәсіпорындардың көпшілігі батыстықтардың иелігіне өтті. Жергілікті тұрғындар иелік ететін және басқаратын ең ұзақ уақытқа созылған бизнес – "Goodheart" курорты, ол бастапқыда 1987 жылы салынған және жалғасып жатқан жер дауына байланысты бұзылғаннан кейін үш рет қайта салынған. Гили Траванган 1980 жылдардың соңынан 1990 жылдардың соңына дейін кешкі тойлар аймағы ретінде танымал болды. Аралда есірткіге оңай қол жеткізілім болды, ал халықтың аздығы мен шалғай орналасуы сол кезде полицияның қатысуын қажет етпеді. 1990 жылдары суға түсу индустриясы тез өсті және аралдар әлемдік деңгейдегі суға түсу оқу орталығына айналды. Бұл жергілікті туризмді дамытты және жаңа мыңжылдықта қонақ үйлер мен ойын-сауықтардың кең спектрі дамып, келушілердің кең ауқымына қызмет ете бастады. 2000 жылы аралдарды қоршап тұрған коралл рифтерін қорғауға және экологиялық білімді жақсартуға көмектесу үшін Gili Eco Trust атты коммерциялық емес ұйым құрылды. Бұл бастама жергілікті қауымның ықпалды мүшелері (Satgas) мен Гили Травангандағы суға түсу дүкендерінің бірлескен жобасы ретінде басталды және Manta Dive иелері бастама көтерді. Содан бері коралл рифтерін қорғау және қалпына келтіру, қалдықтарды басқаруды жақсарту, эрозияға қарсы күрес, жануарларды емдеу, хабардар ету және білім беру мақсатында көптеген жобалар ұйымдастырылды. Бұл қажет болды, өйткені Эль-Ниньоның аса ыстық кезеңі мен жергілікті балық аулаудың тұрақсыз әдістеріне байланысты зақымдар келген. 2005 жылы көршілес Балиден жылдам қайықтар жүрісі басталды. Содан бері Бали мен Нуса-Лембонганың әртүрлі нүктелерінен аралдарға көптеген басқа жылдам қайық қызметтері келді және кетті. 2012 жылдан бастап аралдар туризм индустриясымен байланысты қарқынды өсу мен дамуды жалғастыруда. Бұл процесте теңіздік ортаны сақтау және көршілес Балиден мәдени ерекшелігін сақтауға күш салынуда. Аталған жер дауы жоспарланбаған.
Гили Траванган
Гили Траванган, немесе кең таралған аталыммен Гили Т, – Ломбок аралдарының Гили аралдарының ең ірісі және теңіз деңгейінен айқын биіктікке (30 м) көтерілген жалғыз арал. Ұзындығы 3 км, ені 2 км, шамамен 1500 тұрғыны бар (демографиялық мәліметтерге қараңыз). Траванган атауы индонезиялық Terowongan (Туннель) сөзінен шыққан, себебі 2-ші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар басып алғанда онда үңгір тоннелі салынған. Жапондықтардың 2-ші дүниежүзілік соғыстағы қатысуы аралдың оңтүстігіндегі биік жерде, әуеге қарсы зеңбіректер орналасқан жерде болды. Қазіргі таңда тоннельдің соңында тек зеңбіректердің негізі ғана қалған. Гили аралдарының ішінде Траванган ең дамыған және туризмге бағытталған арал. Елді мекендердің, демалыс орындарының, тұру орындарының және дайвинг бизнесінің басым бөлігі аралдың шығыс жағында орналасқан. Местный паб, Tír na Nóg, Траванганның әлемдегі ирланд пабы бар ең кішкентай арал екенін мәлімдейді. Бұрын 2010 жылға дейін Сеңгигимен бірге Ломбок Барат аймағының басқаруында болды, содан кейін Гили аралдары жаңа Солтүстік Ломбок аймағының (Kabupaten Lombok Utara) қарауына өтті. Гили Траванган (сондай-ақ басқа екі Гилиде де) моторлы көліктерге тыйым салынған. Көлік құралдарының негізгі түрлері – велосипедтер (жергілікті тұрғындар туристерге жалға береді) және цидомо (атқа жегілген шағын арба). Әр Гилиге барып-келу үшін жергілікті тұрғындар көбінесе моторлы қайықтар мен жылдам қайықтарды пайдаланады. Гили Траванганның алғашқы тұрғындары Сулавесиден келген балықшылар мен фермерлер болды. Адамдар қоныстанғанға дейін Гили Траванган орманмен жабылған және онда бұғылар мекен еткен. (Дереккөз: Гили Траванган тұрғындары – басылған дереккөз жоқ). Гили Траванган экономикасы туризмге негізделген, себебі арал кең ауқымды ауыл шаруашылығын қолдауға тым кішкентай және экономикалық тұрғыдан тиімді өнеркәсіп пен сауданы дамытуға тым алыс орналасқан. Аралда мешіт және маяк бар. 2014 жылдың 26 наурызында Уилл Гудман жабық циклды аралас газты респиратормен тереңдік рекордын орнатты. Суға түсу кезінде оның барлық компьютерлері істен шықты. Оның нақты – бірақ тіркелмеген – тереңдігі шамамен еді. Суға түсудің жалпы ұзақтығы тоғыз сағат 57 минутты құрады.
Есірткі туризмі
Гили Траванган 1980 жылдан бері есірткі құралдарының оңай қолжетімді болатын жері ретінде танымал. Аралда псилоцибин саңырауқұлақтары ашық түрде жарнамаланады, сонымен қатар, көптеген қатал есірткі құралдарының айналыста екені белгілі. Полиция күштері аз болғанымен, Индонезияның есірткі заңдары өте қатал, демек, есірткі құралын иелену және пайдалану заң бойынша тыйым салынған және өте қауіпті (өлiм жазасына дейiн). "Есірткі туризмi" (және жалпы туризм) Гили Траванганда басталса да, соңғы 10 жылда Гили Эйр мен Гили Менода есірткі құралдарын табу да өте ашық және оңай болды. Әсіресе Гили Эйрде, жағажайдағы кештерге арналған психоделикалық заттар туристерге ашық түрде сатылады. Гили Траванган – үш Гили аралының ішінде белсенді құқық қорғау органдарына ие жалғыз арал. Бұл қатал есірткі құралдарының (мысалы, кокаин немесе экстази) сатылуын қиындатады және есірткі сатушыларды сол жерде қалудан да ынталандырады. Gili Meno және Gili Air аралдарында полиция жоқ, барлық мәселелер Ломбоктағы полиция бөлімінде қарастырылуы керек.
Туризмге қатысты
2009 жылдан бері Гили Траванганға келетін туристердің саны жыл сайын екі есеге артты, 2015 жылы 35 000-нан бір миллионнан асып, инфрақұрылымды мойынға салып, төңіректегі коралл рифтерін жоюға себепкер болды. Туризмнің өсуі көшіп келетін жұмысшылардың да көбеюіне әкеп соқты, бұл қалдықтарды басқаруда қиындықтар тудырды. 2015 жылы Гили Траванганға артық туризм мәселесін құжаттау үшін сапар шеккен фотограф Томас Эглидің сөзіне сәйкес, аралдың ортасында саяхатшылардың көзіне түспейтін үлкен қоқыс жиналатын орын бар. Ол сондай-ақ, толған септиктердің сүзгіленбеген қалдықтарды теңізге құйып жіберуіне, ережесіз құрылысқа және басым түрі мұсылман жергілікті тұрғындар мен ләззат іздейтін, көбінесе батыстық туристер арасындағы мәдени қақтығыстарға тоқталып өтті.
Гили-Мено
Гили-Мено Ломбоктың солтүстік-батыс жағалауындағы үш Гилидің арасында орналасқан. Гили-Менода шамамен 500 адам тұрады, олардың көп бөлігі аралдың орталығында шоғырланған (демографиялық ақпаратқа қараңыз). Негізгі кіріс туризмнен, кокос плантацияларынан және балық аулаудан түседі. Аралдың батыс жағында құрғақ маусымда тұз өндірілетін шағын, сайып келгенде терең емес көл бар. Бірнеше жыл бұрын аралдың солтүстік жағындағы рифте теңіз шөптері де өсірілген. Гили-Мено айналасында жүзуге жарамды жағажайлар мен тасбақаларды қорғау орталығы бар. Бұл арал Гили Траванганға қарағанда аз туристерді тартады және аралдардың ең тыныш әрі кішкентайы болып табылады. Дегенмен, жаңа үйленгендер мөлдір су мен табиғи, усақ-түйексіз ақ жағажайларға тартылады. 2017 жылдың басынан бері аралға таза су жүргізілді және Ломбоктан су асты құбырлары арқылы жеткізіледі. Электр энергиясы да Ломбоктан су асты кабельдері арқылы беріледі. Аралда көлік құралдары мен мотоциклдер жоқ.
Гили әуежайы
Гили Эйр аралдардың екінші кішісі және Ломбок аралына ең жақын орналасқандықтан, оны бал айына келген жұбайлар мен тыныш демалыс іздейтін саяхатшылар ұнатады. Аралда шамамен 1800 адам тұрады. Аралдың шығыс жағалауында тамаша снорклинг және суға батыру мүмкіндіктері бар, сондай-ақ коралл рифі бойында тасбақаларды да көруге болады. Stand Up Paddleboarding және кайтсерфинг сияқты басқа да су спорты түрлері де қолжетімді. 2015 жылы портта индонезиялық ас дайындау мектебі – Gili Cooking Classes есігін ашты. Гили Аирде сондай-ақ қоғамдық спорт залы бар. Туризмге жасалған инвестициялар аралдардың қарқынды дамуына алып келіп, әр жыл сайын аралдарда жаңа курорттар мен жатақханалар ашылады, олардың ерекше сипатын сақтап қалуға тырысады. Gili Meno, аралдардың ең кішісі және ең усақ-түйексіз орны, және көптеген мейрамханалары мен кештермен танымал Gili Trawangan аралына жақындығы Гили Эйрді салыстырмалы усақ-түйексіздік пен қажетті қызметтерді біріктіретін мақсатқа айналдырады. Басқа екі аралға да қайықпен тез жетуге болады.
Көлік
Аралдарда электр скутерлерден басқа қозғалмалы көлік құралдары жоқ. Құрлықтағы қысқа қашықтықтарды жаяу, велосипедпен немесе Cidomo арқылы жүруге болады. Аралдарға теңіз арқылы ғана жетуге болады, және Балиден әртүрлі бағыттармен қатынайтын жылдам қайықтар жиі келіп тұрады. Бали мен Ломбоктан Гили аралдарына тікелей қайық рейстері бар. Нгура Рай халықаралық әуежайынан Ломбок халықаралық әуежайына ұшу шамамен 40 минутқа созылады, содан кейін Солтүстік-Батыс Ломбоктағы Бангсал портына дейін 2 сағат таксимен, ал Бангсалдан Гили аралдарына жергілікті қайықпен тағы 20-30 минутта жетесіз. Паданг-Бай (Оңтүстік-Шығыс Бали) портынан әр сағат сайын қоғамдық паромдар шығады, Лембарға (Оңтүстік-Батыс Ломбок) жету үшін кемінде 4-5 сағат уақыт кетеді, содан кейін Бангсал портына дейін 2 сағат таксимен бара аласыз, онда күндіз Гили аралдарына қатынайтын жергілікті қайықтар күтіп тұрады. Жылдам қайықтар күн сайын Паданг-Бай (Оңтүстік-Шығыс Бали), Серанган (Оңтүстік Бали) және Амед (Солтүстік-Шығыс Бали) порттарынан шығады, келу уақыты шамамен 1,5-2,5 сағатты құрайды.
Жер сілкінісі апаты
2018 жылғы тамыздағы Ломбок жер сілкінісі 20 адамның қазасына және жүздеген адамның жаралануына әкелді. Жер сілкінісі Ломбок аралына елеулі зақым келтірді және 8 күннен кейін болған күшті жер сілкінісінің алдын-ала тербелісі болды. 2018 жылғы 5 тамызда болған Ломбок жер сілкінісінің магнитудасы 6.9 болды, ол Солтүстік Ломбокқа катастрофалық зақым келтірді, сондай-ақ жақын орналасқан Балиге де әсер етті. Жер сілкінісі салдарынан 563 адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Гили аралдары ең көп зардап шеккен аймақтардан құтылды, зақым көбінесе Ломбоктың солтүстігінде шоғырланды, алайда аралдардағы мүліктерге айтарлықтай құрылымдық зақым келді, бұл қиратуларға және көптеген жараланғандарға әкелді. Гили аралдарындағы көптеген туристік бизнес қызметкерлері Ломбокта тұрып, жұмыс істеді, олар ауыр зардап шекті, отбасы мүшелерін, үйлерін және басқа да маңызды нәрселерін жоғалтты. Құрылыс тоқтағаннан кейін Индонезия үкіметі көмек дайындауға және жіберуге біраз уақыт жұмсады. Индонезияның Төтенше жағдайлар жөніндегі ұлттық кеңесі халықаралық көмектен бас тартып, "жер сілкінісі ұлттық төтенше жағдайды құрамайды" және олар өздігінен жауап бере алатынын мәлімдеді. Алайда, Ломбок және оның төңірегіндегі төтенше жағдайларды басқару және көмек көрсету инфрақұрылымы жеткілікті деңгейде дамымағандықтан, апаттан кейін үлкен кешігулер орын алды. Сондықтан, апатқа бірінші болып ден қойғандар полиция және әскери қызметкерлер, жергілікті еріктілер және Гили аралдарындағы, сондай-ақ Ломбоктың жер сілкінісінен аз зардап шеккен аймақтарындағы бизнес иелері болды. Олар әлеуметтік желілер мен интернет арқылы шағын ауқымда халықаралық қаржы жинау науқандарын ұйымдастырды, бұл азық-түлік және таза су сияқты қажетті негізгі ресурстарды табуға және алуға көмектесті, содан кейін уақытша және тұрақты баспанамен көмектесе бастады. Бұл апаттың алғашқы кезеңінде, үлкен көлемдегі мемлекеттік көмек келгенге дейін маңызды рөл атқарды.