Кіріспе
Исламдық тәжірибелер туралы исламдық көзқарастар Исламдық саяси теоретиктер, жалпы мұсылман жұртшылығы және батыс авторлары арасында ислам мен демократияның қарым-қатынасына қатысты түрлі пікірлер бар. Көптеген мұсылман ғалымдары исламның шура (кеңесу), маслуха (қоғамдық мүдде) және ʿадл (әділеттілік) сияқты дәстүрлі ұғымдары батыс демократиясына ұқсас, бірақ батыс либералдық емес, исламдық құндылықтарды көрсететін өкілдік билік институттарын негіздеуге болады деп санайды. Тағы басқалары ислам саясатының плюрализм мен ой еркіндігіне негізделген либералды демократиялық үлгілерін ұсынды. Демократияға қатысты түрлі көзқарастар жалпы мұсылман жұртшылығында да кездеседі, сауалнамалар көрсеткендей, мұсылман әлемінің көпшілігі демократиялық институттар мен құндылықтарының исламның құндылықтары мен принциптерімен қатар өмір сүретін саяси модельді қалайды, олардың арасында ешқандай қайшылық жоқ деп есептейді. Бұл Әбу Бәкір, Омар ибн әл-Хаттаб, Усман мен Әлидің халифа ретінде сайлануында да көрінді. Рашид халифаларынан кейін, Исламның алтын ғасырындағы келесі халифаттарда ұжымдық қатысу деңгейі төмен болды, бірақ исламда «ешкімнің тақуалық және ізгілік негізінде басқалардан артық болуы мүмкін емес еді» және Мұхаммедтің үлгісін ұстанған кейінгі ислам билеушілері өз істері бойынша халықпен кеңесетін. Халифаның (немесе кейіннен сұлтанның) заң шығару билігі ислам заңын қорғаушылар деп есептелетін ғалымдар тобы – уламалармен шектелген. Заң ғалымдардан шыққандықтан, халифа заңдық нәтижелерді диктаттай алмады. Шариғат ережелері үмметтің (мұсылман қауымының) өкілдері ретінде әрекет ететін заң ғалымдарының ижма (бір пікірге келу) негізінде авторитет ретінде орнатылды. 11-12 ғасырларда медреселер кеңінен таралғаннан кейін, студенттер заңдық шешімдер беру үшін іжәза әт-тадрис уә-л-ифта («оқытуға және заңдық пікірлер беруге лицензия») алуға тиіс болды. Көп жағдайда классикалық ислам заңы конституциялық заң сияқты жұмыс істеді.
There exist a number of perspectives on the relationship of Islam and democracy among Islamic political theorists, the general Muslim public, and Western authors. Many Muslim scholars have argued that traditional Islamic notions such as shura (consultation), maslaha (public interest), and ʿadl (justice) justify representative government institutions which are similar to Western democracy, but reflect Islamic rather than Western liberal values. Still others have advanced liberal democratic models of Islamic politics based on pluralism and freedom of thought. A number of different attitudes regarding democracy are also represented among the general Muslim public, with polls indicating that majorities in the Muslim world desire a political model where democratic institutions and values can coexist with the values and principles of Islam, seeing no contradiction between the two. as was the case for the election of Abu Bakr, Umar ibn Al Khattab, Uthman, and Ali as Caliph. After the Rashidun Caliphs, later Caliphates during the Islamic Golden Age had a much lesser degree of collective participation, but since "no one was superior to anyone else except on the basis of piety and virtue" in Islam, and following the example of Muhammad, later Islamic rulers often held public consultations with the people in their affairs. The legislative power of the Caliph (or later, the Sultan) was always restricted by the scholarly class, the ulama, a group regarded as the guardians of Islamic law. Since the law came from the legal scholars, this prevented the Caliph from dictating legal results. Sharia rulings were established as authoritative based on the ijma (consensus) of legal scholars, who theoretically acted as representatives of the Ummah (Muslim community). After law colleges (madrasas) became widespread beginning with the 11th and 12th century CE, a student often had to obtain an ijaza t al tadris wa l ifta ("license to teach and issue legal opinions") in order to issue legal rulings. In many ways, classical Islamic law functioned like a constitutional law.
Шиит діні
Шиилердің түсінігіне сәйкес, Мұхаммед өзінің мұрагері (пайғамбар ретінде соңғы болған Мұхаммедтің басшысы), күйеу баласы және туысы Әлиді тағайындады. Сондықтан, сүннилер мойындаған төрт "Дұрыс жолмен басқарған" халифаның алғашқы үшеуі (Әли төртіншісі), олардың қандай да бір кеңес арқылы "сайлануына" қарамастан, узурпаторлар деп есептеледі (шииттер бұл кеңесті сол кездегі мұсылман қоғамының өкілі деп қабылдамайды). Шииттердің ең ірі тобы – "Он екіліктер" – он екі имамды мойындайды, олардың соңғысы (Мұхаммед әл-Махди, Жасырын имам) әлі тірі және шииттер оның "қайта оралуын" күтуде.
Әл-Фараби
Ертедегі ислам философы Әл-Фараби (шамамен 872–950 жж.), өзінің ең белгілі еңбектерінің бірі – «Әл-Мадина әл-Фадилада» Платонның «Мемлекет» атты еңбегімен салыстыра отырып, идеалды ислам мемлекетінің теориясын ұсынды. Әл-Фараби Платонның философ-патша тұжырымынан өзгеше, идеалды мемлекетті пайғамбардың басқаруымен қарастырды, осылайша Платондық көзқарасқа қарсы шықты. Әл-Фараби идеалды мемлекеттің Мұхаммед басқарған Мәдина қаласы екенін айтты, себебі ол тікелей Құдаймен байланыста болып, оған заңдары ашылған еді. Пайғамбар болмаған жағдайда Әл-Фараби демократияны идеалды мемлекетке ең жақын деп есептеді, ал Рашид халифатының республикалық құрылысын ерте мұсылман тарихындағы үлгі ретінде қарастырды. Дегенмен, ол демократиядан кемшіндік мемлекеттер туатынын да атап көрсетті, Рашид халифаларының алғашқы ислам халифатының республикалық тәртібі кейіннен Омейя және Аббасид әулеттері тұсында монархияға ұқсас үкімет түрімен алмастырылғанын баяндады.
Секуляристік көзқарастар
Қазіргі заманғы мұсылман әлемінің тарихында секуляризм ұғымы, шетелдік отаршылдық үстемдігімен байланысы және діни құндылықтарды қоғамдық өмірден шеттетуі салдарынан теріс мағынаға ие болды. Дәстүрлі ислам теориясы дін (дин) мен мемлекет (даула) арасын ажыратады, бірақ саяси билік пен қоғамдық өмір діни құндылықтармен басшылыққа алынуы тиіс деп тұжырымдайды. Әли Абдель Разиқ және Махмуд Мохаммед Таха сияқты кейбір ислам реформаторлары, шариғаттың нақты бір түсіндірмесін елге таңбалауды көздемейтін саяси құрылымды секулярлық мемлекет деп қарастырды, бірақ мемлекеттік билікті моральдық жағынан бейтарап түрде жүзеге асыру мағынасында секуляризмді қолдамады. Ислам ғалымы Абдуллахи Ахмет Ан Наим конституционализм, адам құқықтары және толыққанды азаматтыққа негізделген секулярлық мемлекетті жақтады, оның бұл көзқарасы ислам мемлекеті туралы ұғымдардан гөрі ислам тарихымен үйлесімді екенін көрсетуге тырысты.
Мұхаммед Асад
Мұсылманның тағы бір ғалымы және ойшылы Мұхаммед Асад демократияны исламмен толық үйлесімді деп қарастырды. "Исламдағы мемлекет пен үкімет принциптері" атты кітабында ол былай деп жазады: Осы тарихи тұрғыдан алғанда, қазіргі Батыста қалыптасқан "демократия" ежелгі гректердің бостандық туралы ұғымына қарағанда исламдыққа анағұрлым жақын. Себебі, ислам барлық адамдар әлеуметтік тұрғыдан тең деп санайды және олардың барлығына даму мен өзін-өзі танытуға бірдей мүмкіндік беру қажет. Алайда, ислам мұсылмандарға Құранда ашылған және Пайғамбардың (ﷺ) өмірімен бекітілген Алланың заңына бағынуды міндеттейді. Бұл міндеттеме, қоғамның заң шығару құқығына белгілі шектеулер қойып, "халық еркіне" Батыс демократиясының негізгі қағидасы болып табылатын егемендік атрибутын жоққа шығарады.
Viewed from this historical perspective, 'democracy' as conceived in the modern West is infinitely nearer to the Islamic than to the ancient Greek concept of liberty; for Islam maintains that all human beings are socially equal and must, therefore, be given the same opportunities for development and self expression. On the other hand, Islam makes it incumbent upon Muslims to subordinate their decisions to the guidance of the Divine Law revealed in the Qur'ãn and exemplified by the Prophet: an obligation which imposes definite limits on the community's right to legislate and denies to the 'will of the people' that attribute of sovereignty which forms so integral a part of the Western concept of democracy.
Әбу Әла Модуди
Исламшыл жазушы және саясаткер Абуль А'ла Маудуди "Ислам мемлекеті" концепциясын жасады, ол соңында "жерді билеуге" тиіс болды. Бұл зайырлы батыстық демократияның антонимі, ол барлық қамтитын шарият заңдарымен басқарылар еді. Маудуди өзі ұсынған жүйені "теодемократия" деп атады, ол христиандық Батыстағы түсінікке қарамастан, теократиядан ерекшеленеді деп мәлімдеді, себебі оны бүкіл мұсылман қауымы (шариятты ұстанған ізгі мұсылмандар) басқарады, ал Құдай атынан дін қызметкерлерінің тобы басқармайды. Маудудидің көзқарасы (Юссеф М. Чоуэри бойынша) заң шығарушылар заң шығармайтын, азаматтар тек Құдайдың заңдарының мәңгілік күшіне келісім білдіру үшін дауыс беретін, әйелдердің әлеуметтік тәртіптің бұзылуын болдырмау үшін үйде қалуға мәжбүр болатын, ал мұсылман емес азаматтарға қаржылық салық төлеу арқылы адалдығын көрсетуді талап ететін идеологиялық мемлекет ретінде сынға ұшырады.
ideological state in which legislators do not legislate, citizens only vote to reaffirm the permanent applicability of God's laws, women rarely venture outside their homes lest social discipline be disrupted, and non Muslims are tolerated as foreign elements required to express their loyalty by means of paying a financial levy.
Л. Әли Хан
Заң ғалымы Л. Али Хан ислам демократиямен толық үйлесімді екенін дәлелдейді. "Жалпы демократия теориясы" атты кітабында Хан либералды демократия мен секуляризмді сынап көрсетеді. Ол дін мен мемлекет біріккен "қосылған мемлекет" тұжырымын ұсынады. Хан Алланың әлемінде ешқандай қайшылықтар жоқ дейді. Қайшылықтар – адамның білімінің шектеулі екенін көрсетеді. Құран мен Сүннетке сәйкес, мұсылмандар руханилықты сақтап, өздерін-өздері басқаруға толыққанды қабілетті.
Жавед Ахмет Гамди
Дінтанушы ғалым Жавед Ахмет Гамди Құран аяттарын былай түсіндіреді: "Мұсылмандардың қоғамдық істері өзара кеңес беру және ақылдасу арқылы басқарылады" (42:37). Оның пікірінше, мұсылман мемлекетінің барлық мәселелері кеңес беру арқылы шешілуі керек. Парламенттік органдар осы кеңестерді жүзеге асыру және іске асыру үшін қажетті платформаны ұсынып тұрады.
Кедергілер
Таяу Шығыстағы ислам мен демократия арақатынасы туралы бірнеше пікір бар. Уолц демократияға қатысты өзге түралы өзгерістер әлемнің басқа бөліктерінде маңызды тақырып болған кезде, Ислам Таяу Шығысында осы өзгерістерден тыс қалған сияқты дейді, бірақ ол соңғы кезде аймақтағы сайлаулардың көбеюі демократиялық дәстүрлерді қабылдаудың белгісі болуы мүмкін деп атап өтеді. Араб көктемінен кейін Еуропа университетінің профессоры Оливье Рой «Foreign Policy» журналында саяси исламның демократиямен «күшейе түсетін өзара тәуелділікте» екенін жазды, сондықтан «екісі де енді бірінсіз тіршілікке ие бола алмайды». Шығыстанушы ғалымдар Таяу Шығыстағы ислам мен демократия арақатынасына қатысты тағы бір көзқарас ұсынады. Олардың пікірінше, зайырлы демократия мен араб ислам мәдениеті арасында үйлесім жоқ, себебі Таяу Шығыста демократияға қарсы нанымдар мен авторитарлық билік құрылымдарының тарихы тереңде жатыр. Ислам мен демократияның өзара үйлеспейтінін, себебі шариғат пен демократиялық идеалдар арасында шешілмейтін қарама-қайшылықтар бар деген пікірді кейбір исламшылдар да қолдайды. Алайда, Ислам ішінде ислам мен демократияның белгілі бір формада Құрандағы «шура» (кеңесу) ұғымының болуына байланысты үйлесімді болуы мүмкін деген сенім де бар. Мұндай пікірлерді Таяу Шығыстағы түрлі ойшылдар мен саяси белсенділер білдірген. Олар әлі де дау-дамай тудырып келеді, мысалы, Дубай пікірсайысының екінші отырысында «Араб және ислам құндылықтары демократиямен үйлесе ала ма?» деген сұрақ талқыланды.
Брайан Уитакердің "төрт үлкен кедергісі"
Guardian сайтында жазған мақаласында, газеттің Таяу Шығыс редакторы Брайан Уитакер аймақтағы демократияға төрт негізгі кедергі бар екенін айтты: «империялық мұра», «мұнай байлығы», «араб-израиль қақтығысы» және «радикалды ислам». Империялық мұраға қазіргі мемлекеттердің шекаралары және мемлекеттер ішіндегі маңызды азшылықтардың болуы кіреді. Мұндай айырмашылықтарды мойындау көбінесе «ұлттық біртүтастық» атынан, кейде азшылық элитасы елді басқарып жатыр деген фактіні жасыру үшін жасырылады. Брайан Уитакердің пікірінше, бұл саяси партиялардың идеологиялық емес, этникалық, діни немесе аймақтық бөліністер негізінде құрылуына әкеледі. Сондықтан дауыс беру нақты таңдау жасаудың орнына, жеке өзіндік белгілеуге айналады. Мұнайдың және оның тудыратын байлығының мәселесі – мемлекет басшыларының билікте қалу үшін жеткілікті қаржысы бар, олар қарсыластарын сатып алуға немесе басуға болады. Брайан Уитакер салық салу қажеттілігі болмағандықтан, өкілдік үшін қысым азаяды деп санайды. Сонымен қатар, Батыс үкіметтеріне мұнайдың тұрақты көзі қажет, сондықтан олар реформаларды жүргізудің орнына, тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін қазіргі жағдайды сақтауға бейім. Бұл саяси экономикалық тұрғыдан Орталық Шығыста авторитарлық режимдердің және демократияның жоқтығын, әсіресе аймақтағы ренталық мемлекеттердің кең таралғанын түсіндіруге болады. Витакердің айтуынша, мұндай ренталық экономикаларда салықтың жоқтығы азаматтық қоғамның әлсіздігіне әкеледі. Азаматтық қоғам демократияның маңызды бөлігі саналғандықтан, мұндай жағдайда Орталық Шығыста демократияның дамуы күмәнді. Уитакердің үшінші аргументі – араб-израиль қақтығысы Араб лигасы елдерін біріктіретін фактор болып табылады және сонымен қатар Таяу Шығыс үкіметтерінің репрессиясына сылтау ретінде қолданылады. Мысалы, 2004 жылдың наурызында Ливанның жетекші шиит дінбасысы шейх Мохаммад Хусейн Фадлалла былай деді: «Бізде төтенше жағдай заңдары бар, қауіпсіздік органдарының бақылауы бар, оппозициялық партиялардың тоқырауы бар, саяси құқықтардың иеленуі бар – мұның бәрі араб-израиль қақтығысының атынан жасалып жатыр». Батыс, әсіресе АҚШ, Израильді қолдайтын ел ретінде қарастырылады, сондықтан көптеген мұсылмандар Израиль мен оның институттарын, соның ішінде демократияны да күдікпен қарайды. Калифорния университетінің ислам құқығы бойынша лекторы Халед Абу Эль-Фадл: «Қазіргі заманғы ғылымның үлкен жетістіктеріне қарамастан, мұсылмандарға келгенде ол биліксіздік пен шеттеудің жиырмасымен бірге келді» деді. Арабтың секулярлық билеушілерінің бұл репрессиясы радикалды ислами қозғалыстардың өсуіне әкелді, себебі олар ислами теократия институты әділ қоғамға алып келеді деп сенді. Алайда, бұл топтар демократия идеясын қоса алғанда, балама пікірлерге төзбейді. Ислам мен демократияның үйлесімді екенін айтатын көптеген мұсылмандар Батыста тұрады және олар ислами емес идеялармен «залалданған» деп есептеледі. Бұл одақты МДП-ның Бугерра Солтани басқарды. Алайда, президент Абделазиз Бутефликаның ФЛН және премьер-министр Ахмет Уяхияның РНД-дан тұратын үкіметтік коалиция 2012 жылғы парламент сайлауында көпшілік орындарды жеңіп алды, ал «Жасыл Алжир» альянсының исламистік партиялары орындарынан айырылды. Шиит исламшыл Аль-Вейфак, салафит исламшыл Аль-Асалах және суннит исламшыл Аль-Менбар Ислам қоғамы Бахрейндегі басты демократиялық күштер болып табылады. Бангладеш азаттық соғысы кезінде Пәкістанның Джамаат-э-Ислами Бангладештің тәуелсіздігіне қарсы болды, бірақ 1975 жылдан кейін Бангладеш Джамаат-э-Ислами тәуелсіз саяси партия ретінде құрылды. Бангладеш Ұлттық партиясы Бангладеш Парламентіндегі екінші ірі партия және негізгі оппозициялық партия. БНП консервативтік, исламистік, ұлтшылдық және антикоммунистік элементтерді біріктіретін орталық-оң саясатты қолдайды. Партия исламды Бангладештің әлеуметтік-мәдени өмірінің ажырамас бөлігі деп санайды және ислами қағидалар мен мәдени көзқарастарды қолдайды. 2000 жылдан бері ол Ислам партиясы Джамаат е Ислами Бангладеш және Ислами Ойкья Жотемен одақтасты. Демократиялық әрекет партиясы Босния және Герцеговинадағы ең ірі саяси партия. Демократиялық әрекет партиясы 1990 жылдың мамыр айында реформашы исламшы Әлия Изетбегович құрды, ол Босния мен Герцеговинадағы және бұрынғы Югославиядағы консервативтік босняктар мен басқа да славян мұсылман халқын өкілдік етті. 2011–12 жылдарғы Египет парламент сайлауында «исламшыл» және «демократиялық» деп танылған саяси партиялар (Мұсылман бауырластығының Әділет және еркіндік партиясы, салафит Аль-Нур партиясы және либералды исламшы Аль-Васат партиясы) дауыс бергендердің 75% -ын жеңіп алды. Мохамед Морси, ислами демократ, Мұсылман бауырластығынан шыққан Египеттің алғашқы ислами президенті болды. Нахдлатул Улама және Мухаммадия Индонезиядағы екі өте ықпалды ислами әлеуметтік қозғалыс. Біріккен даму партиясы және оппозициялық Гүлденген әділет партиясы Индонезиядағы маңызды ислами партиялар болып табылады және елдің демократиялық процесіне қатысады. Исламдық әрекет фронты Иорданиядағы ислами саяси партиясы және елдегі ең ірі демократиялық күш. ИАФ-тың Иорданиядағы өміршеңдігіне оның саясаттағы икемділігі мен радикалды емес көзқарасы себеп. Ислам тобы Ливандағы суннит исламшыл, ал Хезболла шиит исламшыл саяси партиясы. Әділет және құрылыс партиясы Ливиядағы Мұсылман бауырластығының саяси қанаты және елдегі екінші ірі саяси күш. Ұлттық күштер альянсы, елдегі ең ірі саяси топ, елді толығымен шариат немесе секулярлық заңмен басқаруға қарсы, бірақ шариат заңнаманың негізгі шабыты болуы керек деп санайды. Партия жетекшісі Жибрил НФА исламның саяси өмірдегі маңыздылығын мойындайтын және шариатты заңның негізі ретінде қолдайтын орташа ислами қозғалыс екенін айтты. Біріккен малайзиялық ұлттық ұйым Малайзия тәуелсіздік алған 1957 жылдан бері Малайзияның үстем партиясы болып табылады. UMNO өзін және оның ұстанымдарын орташа ислами, ислами демократиялық және консервативті малайзиялық мұсылман партиясы ретінде қарастырады. Малайзиялық ислами партиясы – ірі оппозициялық партия және UMNO-ға қарағанда консервативті және дәстүршіл. Мароккодағы Әділет және даму партиясы 2011 жылдың 29 қарашасынан бері Мароккодағы үкіметтік партия болып табылады. Әділет және даму партиясы исламизмді және ислами демократияны жақтайды. Сирияның Мұсылман бауырластығы – Сириядағы суннит ислами күші және египеттік Мұсылман бауырластығымен тығыз байланысты емес. Ол Сириядағы Араб көктемі көтерілісіндегі «басты топ» немесе «басты күш» деп те аталды. Топтың жарияланған саяси ұстанымдары орташа, және 2012 жылғы сәуір айындағы соңғы манифестінде «жеке құқықтарды құрметтеуге», плюрализмді және демократияны ілгерілетуге міндеттенді. Тәжікстанның Исламдық жаңғыру партиясы – Тәжікстанның ислами партиясы және елдегі басты оппозициялық және демократиялық күш. Эннахда қозғалысы, сондай-ақ Жаңғыру партиясы немесе жай ғана Эннахда деп белгілі, Тунисстегі орташа ислами саяси партиясы. 2011 жылдың 1 наурызында Зин Эль Абидин Бен Али үкіметі 2011 жылғы тунис революциясынан кейін құлағаннан кейін Тунис уақытша үкіметі топқа саяси партия құруға рұқсат берді. Содан бері ол Тунисстегі ең ірі және жақсы ұйымдасқан партияға айналды, әзірге оның секулярлық бәсекелестерінен асып түсті. 2011 жылғы тунис Конституциялық ассамблея сайлауында, ел тарихындағы ең адал сайлауда, барлық сайлауға қабілетті сайлаушылардың 51,1% қатысқан сайлауда партия халықтың 37,04% дауысын және 217 депутаттың 89-ын (41%) жеңіп алды, бұл кез келген басқа партиядан әлдеқайда көп.
Теория
Иран революциясынан бері ең ірі шиит елі, он екі шиит саяси ой-пікірлері революцияның негізін қалаушы және көшбасшысы аятолла Рухолла Хомейнидің ой-пікірлерімен үстемдік құрды. Хомейни жасырын имамның және басқа да құдайдан тағайындалған тұлғалардың (солардың ішінде саяси билік ең жоғары деңгейде) болмаған жағдайда мұсылмандардың "Ислам мемлекеті" құруға құқығы ғана емес, сонымен қатар міндеті бар деп дәлелдеді. Бұл үшін олар Құран мен имамдардың жазбаларын түсіндіруге қабілетті ислам заңдарының ғалымдарына (фикх) жүгінуі керек. Билікке келгеннен кейін және көбірек икемділік қажеттілігін мойындаған Хомейни кейбір бұрынғы ұстанымдарды өзгертті, биліктегі заңгердің ең білімділердің бірі болуы қажет емес екенін, шариғат ережесінің ислам мүдделеріне бағынғанын (Maslaha – "қоғамдық мүдделер" немесе "қоғамдық игілік") және биліктегі заңгерлер түсіндірген "құдайлық үкімет", егер қажет болса, шариғатқа қарсы шыға алады. Исламның "Алланың Пайғамбарының абсолютті басқаруының бір саласы болып табылатын үкіметі исламның негізгі ережелерінің бірі болып табылады және барлық "екінші" ережелерге қарағанда басымдыққа ие". Соңғысы 1987 жылы желтоқсанда, Хомейни ислам үкіметінің шариғатқа сәйкес келмейтін еңбекті қорғау туралы заң жобасын қабылдауға қолдау білдіретін фетва шығарған кезде айтылды. Ол ислам мемлекетінде үкіметтік жарлықтар негізгі жарлықтар екендігін және ислам мемлекетінің мемлекеттік өсиеттерді қабылдауға абсолютті құқығы бар екенін, "намаз, ораза және қажылық сияқты барлық екінші реттік жарлықтарға" басымдық беретінін айтты. Егер билік билігі тек қана екіншілік құдайлық жарлықтардың шеңберінде болса, онда Ислам пайғамбарына (с.ғ.с.) құдайлық билік пен абсолютті қамқорлық (вилайат и мутлака и муфаввада) тағайындау іс жүзінде мүлдем мағынасыз және мазмұнсыз болар еді. Мен Алла Елшісінің (с.ғ.с.) абсолютті басқаруының бір саласы болып табылатын үкімет Исламның негізгі ережелерінің бірі екенін және дұға (салат), ораза (саум) және хаж (хаж) сияқты барлық екінші реттік ережелерге артықшылық беретінін атап өтуім керек. Ислам демократиясы идеясы мен тұжырымдамасын көптеген ирандық дін қызметкерлері, ғалымдар мен зиялы қауымдар қабылдады. Ислам демократиясы теориясын қабылдағандардың ішіндегі ең танымал – Иранның жоғары көшбасшысы, аятолла Али Хаменеи, ол өзінің сөздерінде ислам демократиясын "Мардомсалярие Дини" деп атайды. Дегенмен, Хаменеи либералды демократияға қарсы екенін ашық білдіріп: "Ислам, әрине, либералды демократияға қарсы тұрады" деп мәлімдеді. Ислам демократиясы тұжырымдамасына қарсы немесе кем дегенде сынға алған басқа да ирандық ғалымдар бар. Олардың ішіндегі ең танымалдары – аятолла Насер Макарем Ширази: "Егер халық дауысына жүгінбеу төрешілдікке деген айыптауларға әкеп соқса, онда халық дауысын екінші реттік өсиет ретінде қабылдауға болады" деп жазды. Мұхаммед Таки Мешба Язди де осы пікірді қолдайды.