Кіріспе
Ирландияның легендарлық биік патшасы Туатхал Тектмар (; 'заңды'), Фиаху Финнолахтың ұлы, ортағасырлық ирланд аңыздары мен тарихи дәстүрлеріне сәйкес, Ирландияның жоғары патшасы болған. Ол өзінің немересі Жүз шайқастың Конны арқылы Уи Неилл және Коннахта династияларының атасы саналады. Бұл атау бастапқыда құдайдың есімі ретінде, мүмкін галлдық Toutatis-тің жергілікті түрі ретінде де қолданылған болуы мүмкін.
Túathal Techtmar (; 'the legitimate'), son of Fíachu Finnolach, was a High King of Ireland, according to medieval Irish legend and historical tradition. He is said to be the ancestor of the Uí Néill and Connachta dynasties through his grandson Conn of the Hundred Battles. The name may also have originally referred to an eponymous deity, possibly even a local version of the Gaulish Toutatis.
Аңыз
Туатхал – бұрынғы Жоғарғы Патшаның ұлы, ол «бағынышты халықтардың» көтерілісімен тақтан түсіріліп, әскер басында тағын қайтарып алу үшін оралған. Туатхалдың тарихы туралы ең көне дерек – 9 ғасырдағы Отайндық Маэль Мураның өлеңі, онда оның әкесі Фиаха Финнолахты төрт провинциялық патша – Ульстердің Элим мак Конрах, Коннахттың Санб (Сет мак Магаштың ұлы), Мюнстердің Фойрбре және Лейнстердің Эохайд Айнчен құлатқандығы, ал билікті Элим алғандығы айтылады. Ол билік құрған кезде Ирландияда аштық болды, себебі Құдай заңды патшаны қабылдамағаны үшін жазалады. Туатхал ағайындылары Фиаха Кассан мен Финдмалдың көмегімен 600 адамымен Тараға аттанып, Ахалл төбесіндегі шайқаста Елимді жеңді. Содан кейін ол Лигмуини, Гайлион, Фир Болг, Фир Домнандар, Улайд, Мума, Фир Ольнэкмахт және Эрайнға қарсы шайқастарда жеңіске жетті және Тарада ирландтық дворяндарды жинап, өзіне және ұрпақтарына адалдық ант беруге мәжбүр етті. Кейінгі нұсқаларда провинциялық дворяндардың көтеріліске қатысуы жоққа шығарылып, «бағынышты халықтар» Ирландия шаруалары ретінде көрсетіледі. Лебор Габала Эрен Туатхалдың жер аударуы туралы толық мәлімет береді. Оның анасы Эйтне Имгель, Альба патшасының қызы (алғашқыда Британия, кейін Шотландия), Фиаха тақтан түсірілген кезде жүкті болған және Туатхалды дүниеге келтіру үшін туған жеріне қашып кеткен. Жиырма жылдан кейін Туатхал мен анасы Ирландияға оралып, Фиаха Кассан мен Финдмоллға қосылып, патшалық билікті алу үшін Тараға аттанды. Төрт қожайынның жылнамасында бірнеше ұрпақ бұрын Жоғарғы Патша Кримтан Ниа Наирге қарсы Каирбре Синнчайт бастаған ұқсас көтеріліс туралы жазылған. Бұл жағдайда Кримтанның ұлы Фердах Финфетнах болашақ патша болып табылады, ол анасының құрсағында қашып кеткен, бірақ жылнамалар ол бес жылдан кейін ғана тағын қайтарып алу үшін оралды деп мәлімдейді. Бұл оқиға бірнеше ұрпақ өткен соң Элимнің Фиахуға қарсы көтерілісі, Туатхалдың жер аударуы мен қайтып оралуымен қайталанады. Джеффри Китинг екі көтерілісті біріктіреді. Ол Кримтаннан тақты тікелей ұлы Ферадхқа тапсырады және Кэрбрді Синчхайтты Фир Болгқа дейін тегін анықтап, Фиахуды құлатып, тойда өлтірген көтерілістің басшысы етеді. Жүкті Эйтне басқа да дереккөздердегідей қашып кетеді. Кейрбр бес жыл билік етеді, індеттен қайтыс болады және орнына Элим келеді. Элим жиырма жыл билік жүргізгеннен кейін, 20-25 жасар Туатхалды қайта оралуға көндірді. Ол әскерлерімен Инбер Домнайнн (Малахайд шығанағы) жеріне қонды. Фиаха Кассан мен Финдмолл және олардың қарақшыларымен бірігіп, ол Тараға аттанды, онда ол патша деп жарияланды. Элим Тара маңындағы Ахалл төбесінде шайқасты, бірақ жеңіліп, қаза тапты. Туатхал Ольстерге қарсы 25 шайқаста, Лейнстерге қарсы 25, Коннахтқа қарсы 25 және Мюнстерге қарсы 35 шайқаста соғысты. Бүкіл елді бағындырғаннан кейін ол Тарада конференция шақырды, онда заңдар орнатты және төрт провинцияның әрқайсысынан аумақтарды қосып, Тара айналасындағы Миде (Меат) орталық провинциясын Жоғарғы Патшаның аумағы ретінде құрды. Ол Мидеде төрт қамал салдырды: Тлахтга, онда друидтер Самхейн қарсаңында құрбандық шалған, Мюнстерден алынған жерде; Уисней, онда Белтайн мейрамы тойланды, Коннахт жерінде; Тайлиту, онда Луганасд тойланды, Ольстер жерінде; және Тара, Лейнстер жерінде. Ол Лейнстерге қарсы соғыс бастады, Айленнің бекінісін өртеп жіберді (Дун Айлинне) және провинцияға ірі қарадан ауыр алым – борама салды. Бір аңыз бойынша, Лейнстер патшасы Эохайд Айнчен Туатхалдың қызы Дайринге үйленген, бірақ ол Туатхалға оның өлгенін айтып, екінші қызы Фитирді берді. Фитир Дейриннің тірі екенін білгенде, ұялып өлді, ал Дейрин Фитирдің өлгенін көргенде, қайғыдан қайтыс болды. Туатхал немесе оның әйелі Бэйн Тирон графтығының Клогхердегі жер өңдеу кешеніндегі темір дәуіріндегі дөңес қалмағы Рат Морды салған деп саналады. Ол Маль мак Рохридке қарсы соғыста қайтыс болды, Ольстердің патшасы, Маг Линиде (Ларн маңындағы Мойлинни, Антрим графтығы). Оның ұлы Федлимид Рехтмар кейіннен оның өшін алды.
Күндері
Төрт қожайынның жылнамасында Туатхалдың жер аударылуы 56 жылға, қайтып оралуы 76 жылға, ал өлімі 106 жылға сәйкес келеді. Джеффри Китингтің "Форас феаса ар Эринн" еңбегінде оның жер аударылуы 55 жылға, қайтып оралуы 80 жылға, өлімі 100 жылға жақын деп көрсетілген. "Лебор Габала Эренн" оны сәл кейінірек көрсетіп, оның жер аударылуын Рим императоры Домицианның (81–96) билігімен, қайтып оралуын Адрианның (122–138) билігінің басында, ал өлімін Антонин Пийдің (138–161) билігі кезінде деп синхронды түрде келтіреді.
Гойделдің тұңғышы ма?
Ғалым Т. Ф. О'Рахили Туаталдың көптеген "отанына оралған жерден" келгендер туралы әңгімелердегідей, Ирландияда династия құрған, ал оның династиялық пропагандашылары оған нақты емес заңдылық беру үшін ирландтық тегін ойлап тапқан, деп болжады. Шындығында, ол Туатал туралы әңгіме б.з.б. 1-ші немесе 2-ші ғасырға дейін шегіндіріліп, бұрынғы халықтардың үстінен билік орнатып, болашақ ирланд тіліне айналатын Q кельт тілін әкелген гойделдердің басып кіруін көрсетеді, ал олардың шежірешілері гойделдік немесе басқа да барлық ирландтық әулеттерді және олардың құдайларын мифтік Миль Эспайне дейін мың жылға жуық созылған тектің ішіне енгізгенін айтты. Профессор Дайти О Хогайн оның кельт есімінің Теутовалос ("тайпа басшысы") екенін және оның Вени тайпасының солтүстік тармағының, немесе Тарада Лагини патшалығын құлатқан "Кондос халқының" ұлы басшысы болғанын есептейді. Бірнеше ғасырдан кейін шежірелер жазылғанда оның есімі "Туатал" деп тіркелді, ал "байлықты иеленуші" деген мағына беретін кельттік құрама сөз теachtmhar сипаты, оның ізбасарларының Ұлыбритания жағалауына жасаған кең ауқымды шабуылдарына сілтеме жасай отырып қосылды. Вени тайпасы өздерін атау үшін Гайдхил, яғни гойделдер деген атауды пайдаланды, ал олардың негізгі топтары Коннахта және Эоганахт деп аталды.
Ирландиядағы римдіктер?
Жергілікті санауды шамамен дұрыс деп есептесек, тағы бір теория пайда болды. Рим тарихшысы Тацит, Агрикола Рим Британиясының (б.з. 78–84 жж.) губернаторы болғанда, Ирландияны жаулап алуға мүмкіндік беру үшін сылтау ретінде пайдалану ниетімен, жер аударылған ирланд князін қабылдағанын айтады. Агрикола да, оның ізбасарлары да Ирландияны бағындырмады, бірақ соңғы жылдары археологиялық зерттеулер римдіктердің ешқашан аралға аяқ баспағаны туралы сенімге күмән келтірді. Римдік және римдік-британдық артефакттар негізінен Лейнстерде табылды, атап айтқанда, Дублиннен он бес шақырым солтүстікке орналасқан Друманаг мүйісіндегі бекітілген орын және Туатхалдың жағаға шыққан жеріне жақын орналасқан Ламбей аралындағы жерлеу орындары, сондай-ақ Тара және Клогхер сияқты Туатхалмен байланысты басқа да орындарда кездесті. Дегенмен, мұның сауда, дипломатиялық қатынастар немесе әскери қимылдардың дәлелі ме, әлде жоқ па деген мәселе даулы. Римдіктер Туатхалға немесе оған ұқсас біреуге, ирландтық шабуылдарды шектеуге қабілетті достық көрші болу үшін, тағын қайтарып алуға көмектескен болуы мүмкін. 2-ғасыр римдік ақыны Ювенал, мүмкін, Агриколаның басшылығымен Британияда қызмет еткен, "қолдары Ирландияның жағалауынан әрі кеткен" деп жазды, ал оқиғалардың сәйкестігі көзге түседі.