Кіріспе

Acoma Pueblo (/ˈæːkəmə/) – Америка Құрама Штаттарының Нью-Мексико штатындағы Альбукерки қаласынан батысқа қарай шамамен 60 миль (97 км) жерде орналасқан ежелгі американдық пуэбло. Акома Пуэбло ауылын төрт қауым құрайды: Sky City (Ескі Акома), Акомита, Анзак және Маккарт. Бұл қауымдастықтар көршілес Лагуна Пуэблосын қоса алғанда, бірнеше ірі қалалар мен қалаларды қамтитын кең Альбукерки қалалық аймағына жақын орналасқан. Акома Пуэбло тайпасы – федералды түрде мойындалған тайпалық бірлік. Акома тайпасы 2000 жылдан астам уақыт бойы осы аймақты үздіксіз мекендеп келеді. Басқа тайпа ақсақалдары бұл атаудың «әрқашан болған жер» дегенді білдіретінін, ал сырттан келгендер «ақ тастың халқы» дегенді білдіретінін айтады. Тарихи құжаттарда Акома атауы әртүрліше жазылған: ákuma, ákomage, Acus, Acux, Aacus, Hacús, Vacus, Vsacus, Yacco, Acco, Acuca, Acogiya, Acuco, Coco, Suco, Akome, Acuo, Ako және A’ku me. Испандық миссия бұл жерді Сан-Эстебан-де-Акома деп атаған. Акома тайпасын батыс кересан тілінде ʔáák’u, зуни тілінде Hakukya, ал навахо тілінде Haak’oh деп атайды.

Тіл

Акома тілі керестік тілдердің батыс тобына жатады. Пуэбло Альбукеркидің батысына қарай 97 шақырым жерде, 365 фут (111 м) биіктіктегі үстіртте орналасқан. Пуэблоның шалқап жатуы және орналасқан жері, қауымды 1200 жылдан бері қорғап келеді, себебі олар көршілес навахо және апачи тайпаларының шабуылдарынан қорғаныс іздеді. Конкистадор Франсиско Васкес де Коронадо экспедициясының лейтенанты Эрнандо де Альварадо 1540 жылы Пуэблоны (олар оны Акуко деп атаған) «қатты тасқа салынған ерекше жай» және «біз көрген ең мықты жерлердің бірі» деп сипаттады. Пуэблоға келген экспедиция «осы жерге көтерілгендеріне өкінді». Алварадоның баяндамасынан әрі: Коронадо экспедициясы Акомамен алғаш кездескен еуропалықтар болды деп саналады (Эстеван марокколық тумасы еді). Хуан де Онате 1595 жылдан бастап Жаңа Мексиканы отарлауды жоспарлаған (1598 жылдың сәуір айында ол аймақты ресми түрде иеленді). Акома жауынгері Зутакапан бұл жоспарды естіп, үстіртті ескертіп, қорғаныс ұйымдастырды. Алайда, пуэблоның ақсақалы Чумпо соғыстың алдын алуға тырысты, өлім-жітімнің алдын алу үшін және Зутанкалпоның (Зутакапанның ұлы) испандықтардың өлмейтін болғандары туралы кең таралған сенімге сүйене отырып. Сондықтан, Онате 1598 жылдың 27 қазанында келгенде, Акома оны бейбіт күшпен қарсы алды, Онатенің берілу және бағыну талабына қарсылық көрсетілген жоқ. Онате өзінің әскери күшін салют атып көрсетті. Зутакапан Онатемен дәстүрлі кивада кездесуді ұсынды, ол қасиетті анттар мен уәделер беру үшін қолданылады. Алайда, Онате өлімнен қорқып, Акоманың әдет-ғұрыптарын білмей, шатырдан қараңғы кива бөлмелеріне сатымен түсуден бас тартты. Пургуапо испандықтармен келіссөздер жүргізу үшін таңдалған төрт адамның бірі болған Акома адамы еді. Акома жұқпалы ауруларға иммунитеті болмағандықтан, жұқпалы аурулар эпидемиясынан көп шығын көрді. Олар апачи, команчи және юта тайпаларының шабуылдарына да ұшырады. Кейде Акома испандықтармен одақтасып, осы көшпелі тайпаларға қарсы күресті. Католицизмді қабылдауға мәжбүр болған Акома өздерінің дәстүрлі дінін жасырын түрде сақтап, екеуінің де элементтерін біріктіріп, синкретизмге ұшырады. Аралас некелер мен қарым-қатынастар Акома, басқа пуэблолар және испандық ауылдар арасында кең таралды. Осы қауымдастықтар Нью-Мексико мәдениетін қалыптастыру үшін креолдану арқылы бірікті. 2007 жылы миссиялық шіркеу Ұлттық сенім тарихи орны деп жарияланды, бұл Ұлттық сенім тарихи сақтау қоры анықтаған жалғыз түпкілікті американдық орын. Көптеген буын өздерінің мәдениеті мен тілінен үзіліп қалды, бұл олардың отбасылары мен қоғамдарына ауыр соққы берді.

Қазіргі күн

Месада екі және үш қабаттан тұратын 300-ге жуық саздан жасалған ғимараттар орналасқан, олардың тұрғындары тұратын жоғарғы қабаттарға сыртқы баспалдақтар арқылы қол жеткізіледі. 1950 жылдары тас бетіне жарылған жолмен месаға кіруге болады, бұл жолмен автомобильдер мен автобустар жүре алады. Месадан төменге түсетін жаяу жолдар әлі де қолданылады. Акома шамамен өздерінің дәстүрлі жерлерінің 30 пайызын басқарады. Жер бедеріндегі биіктік шамамен 7000 фут (2134 метр) құрайды, ал жыл сайын шамамен жаңбыр жауады. 1977 жылдан бері Акома бірнеше жер сатып алу арқылы өздерінің иелігін кеңейтті. Резервацияда тек тайпа мүшелері ғана жер иелене алады және тіркелген мүшелердің көп бөлігі осы жерде тұрады. Казик әлі де қауымдастықта белсенді және ол Антилопа руынан шыққан. Казик тайпалық кеңес мүшелерін, қызметкерлерді және губернаторды тағайындайды. 2011 жылы Акома Пуэблосы мен Санта-Клара Пуэблосы ауыр су тасқынының салдарынан зардап шекті. Нью-Мексико апатқа дайындық және зақымды жөндеу үшін 1 миллион доллардан астам қаржы бөлді, ал губернатор Сусана Мартинес Федералдық Төтенше жағдайларды басқару агенттігінен қосымша қаржы сұрады.

Соғыс және қару-жарақ

Тарихи тұрғыдан алғанда, Акома, басқа пуэблолар сияқты, жиі соғыс қимылдарына қатысқан. Қолданылған қаруларға таяқ, тас, найза және садақ жатқан. Кейіннен Акома Испания және Мексиканың әскерлеріне көмекші күш ретінде қызмет етіп, шабуылдарға қарсы күресті және Санта-Фе сауда жолындағы саудагерлерді қорғады. 19 ғасырдан кейін, шабуыл жасаушы тайпалардың қаупі азайды және Акоманың әскери мәдениеті төмендеуге бет бұрды. Соғыс басшысы лауазымы ақырында азаматтық және діни функцияға айналды. 1970 жылдардан бері Акома пуэблосы білім беру қызметтерін өз бақылауында ұстап келеді, бұл дәстүрлі және қазіргі заманғы өмір салтын сақтауда маңызды рөл атқарады. Олар Лагуна пуэблосымен бірлескен орта мектепте білім алады. Резервацияда алкоголизм, есірткіге тәуелділік және басқа да денсаулық мәселелері кең таралған, ал Үндістан денсаулық қызметінің ауруханалары мен дәстүрлі емшілер денсаулық проблемаларын шешу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Пуэбло аумағында алкогольге тыйым салынған. 1932 жылы Джордж Р. Суонк "Акома және Лагуна үндістерінің этноботаникасы" атты магистрлік диссертациясын жариялады, онда пуэблолықтардың тарихы, мәдениеті және мифологиясы туралы қысқаша мәліметтермен қатар, өсімдіктердің қолданылуы мен атауларына қатысты кеңінен зерттеулер қамтылған.

Экономика

Тарихи Акома экономикалық практикасы социалистік немесе қоғамдық деп сипатталады. Еңбек бөлісілді және өнім тең таратылды. Сауда желілері кеңінен дамыған, аймақ бойынша мыңдаған шақырымға жеткен. Жаз және күз мезгілінде белгілі бір уақытта сауда жәрмеңкелері өткізілетін. Ең ірі жәрмеңке Таоста команчтер ұйымдастырды. Көшпелі саудагерлер құлдар, бұғы терісі, бизон терісі, кептірілген ет және жылқыға сауда жасады. Пуэбло халқы мыс және қабықтан жасалған әшекейлер, араның қауырсындары мен түркізға саудаласты. 1821 жылдан бері Акома Санта-Фе жолы арқылы сауда жасап келеді. 1880 жылдары теміржолдың келуі Акоманы американдық өнімдерге тәуелді етті, бұл тоқыма және керамика сияқты дәстүрлі өнерді шектеді. Акома Пуэблосында сондай-ақ Sky City Casino Hotel казиноы мен қонақ үйі бар. Казино мен қонақ үй алкогольсіз және Акома Бизнес Кәсіпорнымен басқарылады, ол Акоманың көптеген кәсіпорындарын қадағалайды.