Кіріспе

Контуш (көк киімге ұқсас киім) киюге арналған матадан жасалған белбеу. Контуш белбеуі – контушқа (көк киімге ұқсас киімге) байлауға арналған мата белбеу. Ол 17-19 ғасырлар аралығында Польша және Литва дворяндарының (szlachta) ерлер киімінің ең ерекше элементтерінің бірі болды. Алдыңғы кезде кейде жібек тордан немесе жіңішке матадан жасалған тар белбеулер тағылған, бірақ кең контуш белбеулері кейінгі кезеңге тән. Беларусь жерінде белгілі бір түрі – Слуцкі пояс.

Шығу тегі

Польшаның басқа ұлттық киімдері сияқты, контуш белбеуі де шығыс елдерінен шыққан. Ол 3-4,5 метрлік, ені шамамен 40 см болатын, түрлі ою-өрнектермен жабылған матадан жасалған жолақтан тұрады. Ең әсем белбеулер жібек және алтынмен тоқылған. Белбеудің еніне қарай, оны әртүрлі жолдармен бүктеуге болады, сонда әртүрлі жағдайларда әртүрлі ою-өрнектер көрінетін. Ең сәнді белбеулердің төрт жағы да безендірілген деп есептелген. Алғашында мұндай белбеулер Парсы және Түркиядан әкелінді. 17 ғасырда Речь Посполитаяның Кобылька, Липков, Гродно, Краков және Гданьск сияқты түрлі аймақтарында бірнеше белбеу фабрикалары құрылды. Дегенмен, ең ірі және танымал мануфактуралар Слуцк қаласында болды. Сол жерде жасалған белбеулер ең бағалы және ең қалаулы деп саналды. Сол жерде өндірілген контуш белбеуінің танымалдылығына байланысты, оны кейде шығу тегіне қарамастан, “pas słucki” (Слуцк белбеуі) деп атап кеткен. Слуцк белбеулерінің екі жағында әртүрлі түсті ою-өрнектер болған.

Контуш-шаш - асыл адамның атрибуты

Контуш шашы (белді) шығыс, парсы және түрік дәстүрлеріне қатысты. Польша-Литва одақтастығының Парсымен және одан да көп Түркиямен үздіксіз байланысы кең сауда тамырларын дамытып, «Шығыс» Еуропаның барлық аймақтарында шығыс өнері мен сәніне қызығушылықты арттырды. XVI ғасырда қалыптасқан сарматтық идеология көптеген Орталық Еуропа ұлттарын қамтитын кең суперэтносты құрды. Контуш белдеуі – сарматтық идентитінің айқын көрінісі болды және Литва, Беларусь, Польша, Украина, Венгрия, Саксония, Молдавия, Бессарабия және Ресейдің кейбір аймақтарында кең таралды. Контуш белдеулерін ақсүйектер, қазақ ақсақалдары және жоғары лауазымды шенеуніктер киген. XVI-XVIII ғасырлардағы гүлдену кезеңі мәдениет, өнер және сәнге бағытталған қосымша қаржылық ресурстарды тудырды. Польша армян саудагерлері сәнді заттарды: шығыс кілемдерін, алтын мен тастармен әшекейленген қару-жарақтарды, қымбат маталарды тасыды. Контуш белдеулері иесінің мәртебесін ерекше атап көрсетіп, өте қымбатқа бағаланды. Бір кезде контуш белдеулеріне деген сұраныс соншалықты өсті, Польша-Литва одақтастығының аумағында жергілікті өндіріс ашу қажет болды. Слюцк, Гродно, Львов, Вильнюс, Бучач, Кобыльки, Краков, Гданьск, Липков қалаларында контуш белдеулерін шығаратын шеберханаларды негізінен поляк-литвалық армяндар ашты. Оларда жасалған белдеулерде әлі де шығыс өрнектері сақталған, бірақ олардың өзіндік ерекшеліктері болды – бұрын Парсы мен Түркиядан әкелінген белдеулерден өзгеше. Белдеудің практикалық маңызы да болды. Екіге бүктеліп, денеге оралғанда, ол ақша мен құжаттар сақтауға арналған қалта қызметін атқарды. Көптеген белдеулердің ені шамамен 30 см, ал ұзындығы 3,5 метрді құрайды. Тоқу техникасының арқасында белдеудің бір жағы екіншісінің кері бейнесі болды. Осылайша белдеудің екі түрлі түс схемасы болуы мүмкін болды (екі жақты белдеу деп аталды). Белдеуді одан әрі бөлуге болып, төрт түсті композиция жасауға мүмкіндік берді (төрт жақты белдеу). Белдеудің бағасы қолданылған материалға байланысты болды (кейде күміс және алтын жіп қосылған). Дизайнның күрделілігі бағаны одан да арттырды, себебі ол күрделі өндіріс машиналарын, шеберлердің жоғары біліктілігін және ұзақ өндіріс циклын қажет етті. Төрт жақты белдеулер ең қымбат болды. Оларды әртүрлі жағдайларда киюге болады: тойларда жарқыраған жағы, жерлеу рәсімдерінде қара жағы, жасыл контуш үшін жасыл жағы және т.б. Көбінесе белдеу үстелді безендіру үшін қолданылды – ол үстел жамылғысының үстіне ортаға қойылды.

Танымал мәдениетте

Қазіргі польшалық ақын және әнші Яцек Качмарски өзінің "З паса слуцкого pożytek" ("Слуцк шашасының пайдасы") атты баладасында осы белдіктер туралы айтқан.