Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Мексиканың жергілікті тілі, АҚШ
Language indigenous to New Mexico, US
Зуни '/z//uː//n//i/ (бұрынғы Зуньи, өз атауы Шивиʼма) – Зуни халқының тілі, АҚШ-тың батыс Нью-Мексико және шығыс Аризона аймақтарында таралған. Оны шамамен 9 500 адам сөйлейді, әсіресе Нью-Мексикодағы Зуни Пуэбло маңында және Аризонаның шағын бөліктерінде. АҚШ-тағы көптеген жергілікті тілдерден өзгеше, Зуни тілінде әлі де көптеген балалар сөйлейді, сондықтан тілдің жоғалу қаупі оған салыстырмалы түрде аз. Эдмунд Ладд 1994 жылы Зуни тілінің пуэблодағы негізгі қарым-қатынас тілі екенін және үйлерде қолданылатынын хабарлаған (Ньюман 1996). Зуни халқы өз тілін Шивиʼма (шиви – "Зуни", ʼма – "ана тілі"; айтылуы) деп атайды, бұл "Зуни жолы" деп аударылады, ал оның сөйлеушілері бірлесіп ʼА꞉шиви (ʼа꞉(w) – "көпше", шиви – "Зуни") деп танылады.
Zuni '/z//uː//n//i/ (also formerly Zuñi, endonym Shiwiʼma) is a language of the Zuni people, indigenous to western New Mexico and eastern Arizona in the United States. It is spoken by around 9,500 people, especially in the vicinity of Zuni Pueblo, New Mexico, and much smaller numbers in parts of Arizona. Unlike most indigenous languages in the United States, Zuni is still spoken by a significant number of children and, thus, is comparatively less threatened with language endangerment. Edmund Ladd reported in 1994 that Zuni is still the main language of communication in the pueblo and is used in the home (Newman 1996). The Zuni name for their own language, Shiwiʼma (shiwi "Zuni" + ʼma "vernacular"; pronounced ) can be translated as "Zuni way", whereas its speakers are collectively known as ʼA꞉shiwi (ʼa꞉(w) "plural" + shiwi "Zuni").
Жіктеу
Зуни тілі оқшауланған тіл деп саналады. Дегенмен, зуни халқы дін және діни ғұрыптарға қатысты керес, хопи және о’одхам тілдерінен бірқатар сөздерді қабылдаған. Әртүрлі зерттеушілер зуни тілінің басқа тілдермен байланысын болжаған, бірақ ешқайсысы кеңінен қабылданбады. Басты гипотезалық ұсыныстар – пенутиан (пенутиоид және макропенутиан), таноан және хокан тілдерімен, сондай-ақ кересан тілдерімен байланыстар. Ең нақты айқындалған гипотеза – Ньюманның (1964) пенутианмен байланысы, бірақ тіпті оны Ньюман (Майкл Сильверштейннің пікірінше) пенутиан зерттеулерінде қолданылатын әдістеменің мәселелі болуына байланысты, әжуалықпен жасалған жұмыс деп қарастырды (Годдард 1996). Ньюманның туыс сөздер жиынтығы салыстырмалы тіл білімінде жиі кездесетін мәселелерге тап болды, мысалы, жиі қарыз алынған сөздерді (мысалы, «тәмәкі»), мағыналық айырмашылығы зор сөздерді (мысалы, «жаман» және «қоқыс», «ат» және «тұяқ»), балалар тіліндегі сөздерді және дыбырлық сөздерді салыстыру (Кэмпбелл 1997). Зуни тілі Моррис Свадештің пенутиоид ұсынысына және Джозеф Гринбергтің өте кең пенутиандық кіші тобына да енгізілді, бірақ екеуі де нақты дәлелдерсіз (Кэмпбелл 1997). Зуни тілі Эдвард Сапирдің 1929 жылғы эвристикалық жіктемесінде ацтек-таноан тілдер отбасының бір бөлігі ретінде қарастырылды (нақты дәлелдерсіз). Ацтек-таноан гипотезасы туралы кейінгі талқылауларда зуни тілі көбінесе алынып тасталды (Фостер 1996). Карл Хайнц Гурский кересан-зуни тобын құруға қатысты сенімсіз, мәселелі дәлелдерді жариялады. Дж. П. Харрингтон «Зуни – хокан тілі екені анықталды» деген тақырыпта жарияланбаған мақала жазды (Кэмпбелл 1997).
Zuni is considered a language isolate. The Zuni have, however, borrowed a number of words from Keres, Hopi, and O’odham pertaining to religion and religious observances. A number of possible relationships of Zuni to other languages have been proposed by various researchers, although none of these have gained general acceptance. The main hypothetical proposals have been connections with Penutian (and Penutioid and Macro Penutian), Tanoan, and Hokan phyla, and also the Keresan languages. The most clearly articulated hypothesis is Newman's (1964) connection to Penutian, but even this was considered by Newman (according to Michael Silverstein) to be a tongue in cheek work due to the inherently problematic nature of the methodology used in Penutian studies (Goddard 1996). Newman's cognate sets suffered from common problems in comparative linguistics, such as comparing commonly borrowed forms (e. g. "tobacco"), forms with large semantic differences (e. g. "bad" and "garbage", "horse" and "hoof"), nursery forms, and onomatopoetic forms (Campbell 1997). Zuni was also included under Morris Swadesh's Penutioid proposal and Joseph Greenberg's very inclusive Penutian sub grouping – both without convincing arguments (Campbell 1997). Zuni was included as being part of the Aztec Tanoan language family within Edward Sapir's heuristic 1929 classification (without supporting evidence). Later discussions of the Aztec Tanoan hypothesis usually excluded Zuni (Foster 1996). Karl Heinz Gursky published problematic unconvincing evidence for a Keresan Zuni grouping. J. P. Harrington wrote one unpublished paper with the title "Zuñi Discovered to be Hokan" (Campbell 1997).
Тілдік байланыс
Зуни тілі Пуэбло тілдік аймағындағы тіл болғандықтан, Хопи, Кересан және Таноан (сондай-ақ, шамалы дәрежеде Навахо) тілдерімен ортақ бірнеше ерекшеліктерге ие, бұл тілдердің өзара әсерлесуінен туындаған болуы мүмкін. Зуни тіліндегі атқышты дауыстардың пайда болуы, толық атқыштар қатарына ие Кересан және Таноан тілдерімен байланыс нәтижесінде болған деуге болады. Сол сияқты, аспирацияланған дауыстар Зуни тіліне тараған болуы мүмкін. Басқа да ортақ белгілер: дауыстылар мен сонорлы дауыстардың соңғы позициядағы бұлдырауы, жұп сан, рәсімдік лексика және лабиалданған велярдың болуы (Кэмпбелл 1997).
As Zuni is a language in the Pueblo linguistic area, it shares a number of features with Hopi, Keresan, and Tanoan (and to a lesser extent Navajo) that are probably due to language contact. The development of ejective consonants in Zuni may be due to contact with Keresan and Tanoan languages which have complete series of ejectives. Likewise, aspirated consonants may have diffused into Zuni. Other shared traits include: final devoicing of vowels and sonorant consonants, dual number, ceremonial vocabulary, and the presence of a labialized velar (Campbell 1997).
Морфология
Зуни тілінде сөздердің реті еркін, бірақ SOV ретіне бейім. Есімдерде жақ белгісі жоқ. Есімдермен салыстырғанда, етістіктер күрделі болып келеді және еркін қосымшаланады. Оңтүстік-батыс аймағындағы басқа тілдер сияқты, Зуни тілінде де сілтеме ауыстыру қолданылады. Ньюман (1965, 1996) Зуни сөздерін синтаксистік емес, құрылымдық морфологиялық ерекшеліктері бойынша жіктейді (атап айтқанда, инфлекциялық жұрнақтардың болуы мен түрлері). Сондықтан оның қолданатын "есім" және "зат есім" терминдері бір-бірімен мағынасы бірдей емес.
Word order in Zuni is fairly free with a tendency toward SOV. There is no case marking on nouns. Verbs are complex, compared to nouns, with loose incorporation. Like other languages in the Southwest, Zuni employs switch reference. Newman (1965, 1996) classifies Zuni words according to their structural morphological properties (namely the presence and type of inflectional suffixes), not according to their associated syntactic frames. His terms, noun and substantive, are therefore not synonymous.
Аттар
Зунь ересектері көбінесе сол ересек пен бала арасындағы байланыс арқылы танылады. Мысалы, адамды "кемде-кемнің әкесі" деп атауға болады. Бұл тікелей айтудан аулақ болу үшін қолданылады, себебі ересектердің аттары діни мағынаға ие және өте жеке болып саналады.
Zuni adults are often known after the relationship between that adult and a child. For example, a person might be called "father of so and so", etc. The circumlocution is used to avoid using adult names, which have religious meanings and are very personal.