Кіріспе
Парсы суретшісі (1565–1635)
Реза Аббаси (رضا عباسی), сондай-ақ Ақа Реза (шамамен 1565 – 1635), Сафави дәуірінің кейінгі кезеңіндегі Исфахан мектебінің бас парсы миниатюрисі болды және мансабының көп бөлігін Шах Аббас I-ге қызмет етумен өткізді. Ол парсы миниатюрасының соңғы ұлы шебері деп есептеледі, ең көп танымал туындылары – муракка немесе альбомдар үшін жасалған жеке миниатюралар, әсіресе әдемі жастардың бейнелері.
Өмір және өнер
Риза, мүмкін, Кашанда туған, себебі Ақа Риза Кашани – оның есімінің нұсқаларының бірі; оның әкесі, миниатюра суретшісі Әли Асғар, губернатор, ханзада Ибрагим Мирзаның ательесінде жұмыс істеген деп жазылған Машадта туылған деген болжам да бар. Ибрагим өлтірілгеннен кейін Әли Асғар астанасы Касвиндегі Шах Исмаил II-нің шеберханасына қосылды. Риза әкесінен білім алған болуы мүмкін. Осы уақытқа қарай суреттелген кітаптарға жасалатын патшалық тапсырыстардың саны азайып, патшалық шеберхананың суретшілеріне берілген жұмыс тұрғысынан альбом миниатюраларымен алмастырылды. Көптеген ертедегі парсы суретшілерінен өзгеше, ол әдетте өз жұмысына қол қоятын, көбінесе күндер мен басқа да мәліметтерді жазатын, бірақ қазіргі ғалымдар жоққа шығарған қолтаңбалары бар көптеген туындылар бар. Ол қазір Дублиндегі Честер Битти кітапханасында сақталатын, бірақ толық емес "Шахнаме" еңбегін жасаған болуы мүмкін. Бұл еңбектің 1628 жылы, Аббас билігінің соңында, мүлдем басқа стильде жазылған көшірмесі де оның қолынан шыққан болуы мүмкін. Қазір ол Британ кітапханасында (MS Additional 27258) сақталған. Оның алғашқы суреті 1601 жылы Топкапи сарайында жасалған. Ресей Ұлттық кітапханасындағы 1601–02 жылдарға жатпайтын кітап миниатюрасы оған тиесілі; кітаптағы жалғыз басқа миниатюрасы, мүмкін, оның әкесі салған. Ол әдетте 1631–32 жылдардағы Хусрау мен Шириннің 19 миниатюрасымен байланыстырылады, бірақ олардың сапасы сынға ұшырайды. Алайда оның ерекшелігі жеке коллекционерлердің альбомдары немесе мураксалары үшін жасалған жалғыз миниатюралар болды, әдетте бір немесе екі фигураны аздап суреттелген бақша фонмен, кейде алтынмен, бұрын шекаралық суреттерде қолданылатын стильде, жеке өсімдіктермен жай фонға тиектелген. Бұл суреттер таза қаламмен салынған суреттерден бастап түсті суреттерге дейін әр түрлі болады. Ең көп кездесетін суреттерде, бірақ фонда жоқ, кем дегенде кейбір түстер бар; кейінгі жұмыстарда түстер азайған. Оның немесе оның сатып алушыларының сүйікті тақырыптары сәнді киінген және әдемі жас жігіттердің идеалданған бейнелері болды. Барбара Брендтің айтуынша: "Ризаның сиямен салған суреттерінің сызықтары текстураны, форманы, қозғалысты және тіпті тұлғаны жеткізетін абсолютті шеберлікке ие. Оның түрлі-түсті суреттері көбінесе портреттер болуы керек, олар көбірек тыныш және сол кездегі модаға, бай тоқымаларға, абайсызда жабылатын түрбандарға, еуропалық шапкаға көбірек көңіл бөледі. Эффектілі бейнелер көбінесе иілген күйде тұрып, олардың жақсы тамақтанған белдерін ерекшелендіреді." Оның ізашарлық салты парсы суретшілерінің кейінгі ұрпақтарына әсер етті. Бірнеше оқушылары көрнекті суретшілер болды, соның ішінде Мо'ен Мосаввер, оның портреті көптеген онжылдықтар өткен соң суреттелген (жоғарыда суреттелген), сондай-ақ Ризаның ұлы Мұхаммед Шафи Аббаси. Оның ертедегі еңбектеріне Ақа Риса (немесе Риза, Реза және т.б., қолданылған транслитерацияға байланысты) деп қол қойылған, бұл, таңқаларлықтай, Үндістанда Моғол императоры Джахангир үшін жұмыс істеген заманауи парсы суретшісінің аты. 1603 жылы 38 жасында Персиядағы суретші өзінің қамқоршысы шаһтан Аббаси деген құрметті атақ алып, оны өз есімімен байланыстырды. ХХ ғасырдың басында, негізінен неміс тілінде, кейінгі Ақа Риса мен Риза Аббасидің бірдей тұлға екендігі туралы көптеген ғылыми пікірталастар болды. Қазір олардың болғаны белгілі, бірақ оның стилі мансабының ортасында айтарлықтай өзгерген. Риза Аббаси суретші, оны 1598 жылы патша кітапханашысының маңызды лауазымына тағайындалған және сол себепті суретшілер мен каллиграфтардың патша ательесімен жауапты болған шаңырағы Әббас шаңырағының сүйікті каллиграфы, оның замандасы Әли Риза Аббасимен шатастыруға болмайды. Екі Риза да 1598 жылы Хурасанға шабуыл жасаған шаһқа еріп, онымен бірге 1597 жылдан 1598 жылға дейін Исфаханда құрылған жаңа астанаға барды. Көп ұзамай Риза Аббаси "жасы ортасындағы дағдарыс" кезінде шаһтың қызметінен кетіп, көрінеу, көбірек тәуелсіздік пен еркіндік іздеп, Исфаханның "басқа өмір" әлемімен, соның ішінде спортшылармен, күрескерлермен және басқа да құрметке лайық емес адамдармен байланысуға тырысты. 1610 жылы ол, мүмкін, ақшасы жетпегендіктен, сарайға оралды және қайтыс болғанға дейін шаһтың қызметінде болды. Ардабилдегі ғибадатхананың кітапханасында XV ғасырдағы ұлы суретші Бехзадқа тиесілі миниатюраларды көшіріп алған суреттер Риззаның қалаға келгенін, мүмкін, шаһтың тобының бір бөлігі ретінде және 1618 немесе 1625 жылдары болған сапарларында келгенін көрсетеді. Оның сарайға қайта оралған кезде оның стилінде айтарлықтай өзгеріс байқалады. "Оның ертедегі портреттерінің жарық түстері мен шеберлігі 1620 жылдары қара, топырақ түстеріне және жалпырақ, ауыр сызықтарға уступи орын береді. Жаңа тақырыптар осы көңіл көншітпейтін стильдік дамуды толықтай өтемейді." Ол көптеген қарт адамдарды, мүмкін, ғалымдарды, суфи дін қызметкерлерін немесе шопандарды, сондай-ақ құстар мен еуропалықтарды суреттеді және соңғы жылдары кейде өзінің бейнелерін пароди жасады. Шейла Кэнбидің 1996 жылғы монографиясы 128 миниатюра мен суретті Ризаның туындылары деп қабылдайды немесе олай болуы мүмкін, ал тағы 109 туындыны "Жоққа шығарылған" немесе "Белгісіз авторлық" деп тізімдейді. Бүгінде оның туындыларын Теһрандағы Реза Аббаси мұражайында және Стамбулдағы Топкапи сарайының кітапханасында кездестіруге болады. Оларды Смитсониан институты сияқты бірнеше батыс мұражайларында да табуға болады, онда Эр Фрир галереясы оның және оның оқушыларының туындыларынан тұратын альбомға ие, сондай-ақ Британ мұражайында, Луврде және Метрополитен өнер мұражайында да кездеседі.
album miniatures in terms of employment given to the artists of the royal workshop. Unlike most earlier Persian artists, he typically signed his work, often giving dates and other details as well, though there are many pieces with signatures that scholars now reject. He may have worked on the ambitious, but incomplete Shahnameh, now in the Chester Beatty Library in Dublin. A much later copy of the work, from 1628, at the end of Abbas' reign and rendered in a very different style, may also be his. It is now in the British Library (MS Additional 27258). His first dated drawing is from 1601, in the Topkapi Palace. A book miniature of 1601–2 in the National Library of Russia has been attributed to him; the only other miniature in the book is probably by his father. He is generally attributed with the 19 miniatures in a Khusraw and Shirin of 1631–32, although their quality has been criticised. His speciality, however, was the single miniature for the albums or muraqqas of private collectors, typically showing one or two figures with a lightly drawn garden background, sometimes in gold, in the style formerly used for border paintings, with individual plants dotted about on a plain background. These vary between pure pen drawings and fully painted subjects with colour throughout, with several intermediate varieties. The most typical have at least some colour in the figures, though not in the background; later works tend to have less colour. His, or his buyers', favourite subjects were idealized figures of stylishly dressed and beautiful young men. According to Barbara Brend:The line of Riza's ink drawings has an absolute mastery conveying texture, form, movement and even personality. His coloured figures, which must often be portraits, are more restrained and lay more emphasis on the fashions of the day, the rich textiles, the carelessly draped turban, the European hat. Effete figures are often presented standing in a curved posture which accentuates their well fed waists. The style he pioneered remained influential on subsequent generations of Persian painters; several pupils were prominent artists, including Mo'en Mosavver, who painted his portrait many decades later (illustrated at top) as well as Riza's son, Muhammed Shafi Abbasi. His earlier works were signed Aqa Risa (or Riza, Reza etc., depending on the transliteration used), which, confusingly, is also the name of a contemporary Persian artist who worked for the Mughal Emperor Jahangir in India. In 1603, at the age of about 38, the artist in Persia received the honorific title of Abbasi from his patron, the shah, associating him with his name. In the early 20th century, there was much scholarly debate, mostly in German, as to whether the later Aqa Risa and Riza Abbasi were the same figures. It is now accepted that they were, although his style shows a considerable shift in mid career. Riza Abbasi, the painter, is also not to be confused with his contemporary Ali Riza Abbasi, Shah Abbas' favourite calligrapher, who in 1598, was appointed to the important position of royal librarian, and therefore in charge of the royal atelier of painters and calligraphers. Both Rizas accompanied the shah on his campaign to Khurasan in 1598 and followed him to the new capital he established in Isfahan from 1597 to 1598. Soon after, Riza Abbasi left the Shah's employ in a "mid life crisis", apparently seeking greater independence and freedom to associate with Isfahan's "low life" world, including athletes, wrestlers and other unrespectable types. In 1610, he returned to the court, probably because he was short of money, and continued in the employ of the Shah until his death. A series of drawings copying the miniatures attributed to the great 15th century artist Behzad, which were in the library of the shrine at Ardabil, strongly suggest that Riza had visited the city, probably as part of the Shah's party and perhaps on his visits in 1618 or 1625. About the time of his return to court service, there is a considerable change in his style. "The primary colours and virtuoso technique of his early portraits give way in the 1620s to darker, earthier colours and a coarser, heavier line. New subjects only partly compensate for this disappointing stylistic development". He painted many older men, perhaps scholars, Sufi divines, or shepherds, as well as birds and Europeans, and in his last years sometimes satirized his subjects. Sheila Canby's 1996 monograph accepts 128 miniatures and drawings as by Riza, or probably so, and lists as "Rejected" or "Uncertain Attributions" a further 109 that have been ascribed to him at some point Today, his works can be found in Tehran in the Reza Abbasi Museum and in the library at the Topkapi Palace in Istanbul. They can also be found in several western museums, such as the Smithsonian, where the Freer Gallery of Art has an album of works by him and pupils, the British Museum, Louvre and the Metropolitan Museum of Art.