Кіріспе

Философиялық ұғым. Философиялық реализм – әдетте жеке позиция ретінде қарастырылмайды, бірақ басқа мәселелерге қатысты ұстаным ретінде қарастырылады. Ол белгілі бір нәрселердің (мысалы, сандар сияқты абстракт ұғымдардан бастап, моральдық тұжырымдарға дейін және тіпті физикалық әлемге дейін) санаға тәуелсіз бар екенін, яғни олар кез келген сананың болмауында да бар екенін немесе олардың болуы көрерменнің көзімен қарағандағы жай ғана көрініс емес екенін көрсетеді. Бұл эпистемология және метафизикадағы бірқатар позицияларды қамтиды, олар белгілі бір нәрсенің білімнен, ойдан немесе түсініктен тәуелсіз бар екенін білдіреді. Бұл физикалық әлем, өткен мен болашақ, басқа адамдардың санасы және жеке өзің сияқты нәрселерге қатысты болуы мүмкін, сонымен қатар жалпылама ұғымдарға, математикалық шындықтарға, моральдық шындықтарға және ойдың өзіне де қатысты болуы мүмкін. Дегенмен, реализм шындықтың метафизикалық тұрғыдан қарастырылуын мүлдем қабылдамайтын түрлі ұстанымдарды да қамтуы мүмкін. Реализм сонымен қатар шындықтың қасиеттері туралы жалпы көзқарас болуы мүмкін, ол шындықтың санадан тәуелсіз екенін ұстанып, реалистік емес көзқарастарға (мысалы, кейбір скептицизм түрлері мен солипсизмге) қарсы келеді, олар өз санасынан тыс нәрселердің анықтығына күмән келтіреді. Реализмді жақтаушы философтар шындық танымдық бейнелер мен шындық арасындағы сәйкестіктен тұрады деп жиі айтады. Реалистер қазіргі біздің сенімдеріміздің барлығы шындыққа жуықтау ғана екенін, бірақ түсініктің дәлдігі мен толықтығын арттыруға болатынына сенеди. Кейбір жағдайларда реализм идеализммен салыстырылады. Бүгінде ол көбінесе антиреализммен салыстырылады, мысалы, ғылым философиясында. "Реализм" терминінің ең алғашқы қолданылуы орта ғасырлық схоластикалық түсіндірулерде және ежелгі грек философиясының бейімделулерінде пайда болды.

Этимология

Термин кеш латын тілінен шыққан "realis" сөзінен, "нақты" мағынасында келген және алғаш рет 1781 жылы Иммануил Кант абстрактілі метафизикалық түсінік ретінде қолданған (CPR A 369).

Метафизикалық реализм

Метафизикалық реализм "барлық нәрсе өз күйінде бар және оның қасиеттері мен байланыстары ойланудан немесе сезінуден тәуелсіз, оның болу себебі немесе мәні одан туындамайды" деп тұжырымдайды. Яғни, объективті шындық бар (бір немесе бірнеше субъективті шындықтар ғана емес).

Наив немесе тікелей реализм

Наивті реализм, сондай-ақ тікелей реализм деп те аталады, – бұл сезімдер бізге сыртқы әлемді тікелей тану мүмкіндігін береді деген қабылдаудың қарапайым теориясына негізделген ой-сана философиясы. Керісінше, идеализмнің кейбір түрлері санаға тәуелді идеялардан бөлек әлемнің жоқтығын айтады, ал скептицизмнің кейбір түрлері біздің сезімдерімізге сенуге болмайды деп санайды. Наивті реалист тұжырымы бойынша, заттардың текстурасы, иісі, дәмі және түсі сияқты қасиеттері бар, және олар көбінесе толыққанды дұрыс қабылданады. Біз оларды нақты қандай болса, солай сезінеміз.

Имманентті реализм

Имманентті реализм – жалпы ұғымдар жеке нәрселердің өзінде, бөлек әлемде емес, және тек атаулар ғана емес, имманентті түрде нақты деп түсіндіретін онтологиялық көзқарас. Көбінесе Аристотельмен және Аристотельдік дәстүрмен байланыстырылады.

Ғылыми реализм

Ғылыми реализм – ғылым сипаттайтын әлемнің, біз оны қалай түсінгенімізге тәуелсіз, нағыз әлем екен деген ең жалпы көзқарас. Ғылым философиясы шеңберінде бұл көбінесе «Ғылымның табысын қалай түсіндіруге болады?» деген сұраққа жауап ретінде қарастырылады. Ғылымның табысы туралы пікірсайыс басты назарды ғылыми теорияларда сөз болатын, бірақ байқауға келмейтін құбылыстардың мәртебесіне аударады. Әдетте, ғылыми реалистер байқауға келмейтін нәрселер туралы да сенімді тұжырымдар жасауға болады (яғни, олар байқалатын нәрселермен бірдей онтологиялық мәртебеге ие) деп санайды. Аналитикалық философтар көбінесе ғылыми әдісті шындықтың мәніне жетекші сенімді жол ретінде қарастыратындықтан, ғылыми реализмге ұмтылады. Ғылыми реализмге қарама-қарсы тұратын басты балама – инструментализм.

Физикадағы ғылыми реализм

Физикадағы реализм (әсіресе кванттық механика) – әлемнің белгілі бір дәрежеде санадан тәуелсіздігі туралы пікір: егер болжамды өлшемнің нәтижелері өлшем жасалғанға дейін қалыптаспаса да, олардың бақылаушының жасауы емес екенін білдіреді (кванттық механиканың "сана құлдыруға себеп болады" деген түсінігіне қарсы). Ал кванттық механиканың осы түсіндірмесі толқындық функцияның шындықтың толық сипаттамасы екенін айтады. Толқындық функциямен сипатталған әртүрлі мүмкін шындықтар тең дәрежеде дұрыс. Бақылаушы толқындық функцияны өзінің шындығына дейін қысқартады. Осы кванттық механика түсіндірмесіне сәйкес, әркімнің шындығы санаға тәуелді болуы мүмкін.

Моральдық реализм

Моральдық реализм – этикалық тұжырымдамалар әлемнің объективті қасиеттеріне сілтеме жасайтын мәлімдемелерді білдіреді.

Эстетикалық реализм

Эстетикалық реализм (Эли Сигель дамытқан Эстетикалық Реализм философиясымен немесе өнердегі "реализммен" шатастырмаңыз) – тәуелсіз санадан тыс эстетикалық фактілердің бар екенін білдіретін көзқарас.

Ежелгі грек философиясы

Ежелгі грек философиясында жалпылама түсініктер туралы реалистік ілімдерді Платон мен Аристотель ұсынған. Платондық реализм – абстрактілі объектілердің, соның ішінде универсалдардың бар екендігіне қатысты реализмнің радикалды түрі, олар Платонның еңбектерінен "Формалар" деп аударылады. Платон Формаларды сөзбе-сөз нақты (адам санасының сыртында да бар) идеялар ретінде қарастырғандықтан, бұл көзқарас Платондық идеализм деп те аталады. Бұл сөзді "оптимистік" мағынасындағы "идеалистік" немесе Джордж Беркли сияқты философтар ұсынған философиялық идеализмнің басқа түрлерімен шатастыруға болмайды. Платондық абстракциялар кеңістіктік, уақыттық немесе субъективті психикалық болмағандықтан, олар Берклидің саналық қалыптасуға негізделген идеализмімен үйлеспейді. Платонның Формаларына сандар мен геометриялық фигуралар кіреді, сондықтан оның теориясы математикалық реализмді де қамтиды; сондай-ақ, олар Жақсылық Формасын қамтиды, осылайша этикалық реализмді де қосады. Аристотельдің қарапайым көзқарасында универсалдардың (мысалы, "көк түс") болуы оларды көрсететін нақты мысалдарға (мысалы, белгілі бір "көк құс", "көк қағаз", "көк киім" және т.б.) байланысты, ал осы нақты мысалдар кез келген санадан тәуелсіз болады: классикалық метафизикалық реализм.

Ортағасырлық философия

Ортағасырлық реализм универсалиялар мәселесі бойынша пікірсайыстардан туындады. Универсалиялар – "қызыл", "сұлулық", "бес" немесе "ит" сияқты көптеген нәрселерге қолданылатын терминдер немесе қасиеттер. Осы контексте реализм (кейде гиперреализм деп те аталады), концептуализм мен номинализмге қарсы тұра отырып, мұндай универсалиялар тәуелсіз және әлемге дейін бар деп санайды. Жемір реализм олардың бар екенін, бірақ тек нақты нәрселерде көрініс тапқан жағдайда ғана бар екенін айтады; олар нақты нәрселерден бөлек жатпайды. Концептуализм олардың бар екенін, бірақ тек санада ғана бар екенін, ал номинализм универсалиялардың мүлдем "бар еместігін", олардың тек белгілі бір заттарды сипаттайтын сөздер (flatus vocis) екенін көрсетеді. Жемір реализмнің қолдаушылары – Фома Аквинский, Бонавентура және Дунс Скот (қ. Шотланд реализмі).

Ерте заманғы философия

Ертедегі заманауи философияда шотландтық жалпыға ортақ сезім реализмі – философиялық парадокс пен скептицизмге қарсы наивті реализмді қорғауға тырысқан философиялық мектеп. Олар жалпыға ортақ сезім мәселелерінің жалпы түсініктің шегінде екенін, ал жалпыға ортақ сезімге байланысты нанымдар тіпті осыған қарама-қарсы пікір ұстанатындардың өмірі мен ойларын да басқаратынын айтты. Бұл мектеп 18 ғасырдағы Шотландия ағартушылығы кезінде Шотландияның жалпыға ортақ ақыл-ойы мектебінің ең көрнекті өкілдері – Томас Рид, Адам Фергюсон және Дугальд Стюарттың идеяларында қалыптасып, 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Шотландия мен Америкада кеңінен таралды. Шотландтық жалпыға ортақ сезім реализмінің тамырларын Джон Локк, Джордж Беркли және Дэвид Юм сияқты философтарға жауап беруден табуға болады. Бұл тәсіл Декарттың сезімдік тәжірибе шектеулері туралы тұжырымымен басталган "идеалдық жүйеге" реакция болды, бұл Локк пен Юмді дін мен сезімдердің шындығын күмәнден тудыратын скептицизмге әкелді. Жалпыға ортақ сезімді реалистер скептицизмді абсурд деп санады, ол жалпы тәжірибеге мүлдем қайшы келеді және оны жобау қажет деп есептеді. Олар күнделікті тәжірибелердің жеке өзіміздің болуына, көруге және сезуге болатын нақты объектілерге, сондай-ақ дұрыс мораль мен діни сенімдерді құруға болатын белгілі бір "алғашқы қағидаларға" интуитивті сенімділік беретінін үйретті. Оның негізгі принципін оның негізін қалаушы және ең ірі өкілі Томас Рид былай формулировкалады:

Егер біздің табиғатымыз бізді сенуге итеретін, ал өмірдің күнделікті мәселелерінде оларды негізге алуға мәжбүр ететін белгілі бір қағидалар болса, оларға ақылмен түсіндіру мүмкін болмаса – оларды жалпыға ортақ сезім қағидалары деп атаймыз; ал оларға тікелей қайшы келетін нәрселерді ақымақтық деп атаймыз.

Соңғы заманауи философия

Соңғы заманалық философияда метафизикалық реализмді жақтаған маңызды мектеп – австриялық реализм. Оның өкілдері Франц Брентано және ерте Эдмунд Гуссерль болды. Бұл ойшылдар шындықтың объективтілігіне және оны бағалаушылардың табиғатынан тәуелсіздігіне баса назар аударды. (Сондай-ақ, Грац мектебін қараңыз.) Диалектикалық материализм – кейінгі заманалық философтар Карл Маркс пен Фридрих Энгельстің еңбектеріне негізделген табиғат философиясы, ол онтологиялық реализмнің бір түрі ретінде қарастырылады. Майкл Ресник пікірінше, Готлоб Фрегенің 1891 жылдан кейінгі жұмыстарын реализмге жасаған үлес ретінде қарастыруға болады.

Қазіргі философия

Қазіргі аналитикалық философияда Бертран Рассел, Людвиг Витгенштейн, Дж. Л. Остин, Карл Поппер және Густав Бергман метафизикалық реализмді жақтады. Хилари Путнам бастапқыда метафизикалық реализмді жақтағанмен, кейіннен ол "ішкі реализм" деп атаған антиреализмнің бір түрін қабылдады. Концептуалистік реализм (Дэвид Виггинс ұсынған көзқарас) – біздің түсінік жүйеміз шындықты бейнелейтін реализмнің бір түрі. Спекулятивті реализм – қазіргі заманғы континенттік философиядағы қозғалыс, ол Канттан кейінгі философияның басым түрлеріне қарсы метафизикалық реализм тұрғысынан өзін анықтайды.