Кіріспе
Ағаш таяқтарды қолданатын жекпе-жек өнері. Ағаш таяқпен жекпе-жек, таяқпен күрес – қарапайым, ұзын, жұқа, дөңгелек, қолмен ұсталатын, көбінесе ағаштан жасалған "таяқтарды" пайдаланатын жекпе-жек өнері. Мысалы, қылышша, бо, жо, серуен таяғы, бастон, арнис таяқтары немесе осыған ұқсас қарулар қолданылады. Кейбір әдістерді берік қолшатырмен немесе тіпті қынындағы қылыш немесе пышақпен де қолдануға болады. Клубтар немесе шомыршық сияқты қалың және/немесе ауыр соққылы қарулар "таяқпен күрес" шеңберінен тыс қалады (оларды дәлдікпен ұстау мүмкін емес болғандықтан, соққының күші маңыздырақ), сондай-ақ Жаңа Зеландияның маори халқы қолданған таиаха және Мезоамериканың ацтек халқы соғыста қолданған макуахуитль сияқты жасалған қарулар да осыған жатпайды. Көптеген жүйелер қорғаныс күрес әдістері болып табылады, олар жеңіл қаруланған кезде шабуылға ұшырағанда қолдануға арналған, ал басқалары, мысалы, кендо, арнис және гатка қауіпті қарулармен қауіпсіз оқу үшін жасалған. Тарихы қандай болса да, таяқпен күрес әдістерінің көптеген түрлерін спорт түрі ретінде қарастыруға болады. Таяқпен күреске арналған жүйелерге қоса, кейбір басқа да пәндер оны қамтиды, мысалы, тамил жекпе-жегіндегі силамбам сияқты өздігінен немесе басқа қарулармен және/немесе қолмен күресуді қамтитын көп мақсатты жаттығудың бір бөлігі ретінде, Кераланың каларипаятту дәстүрінде, бұл ағаш қарулар қауіпті металл қаруларды тәжірибелеуге дейін алдын ала жаттығу ретінде қолданылады. Жеке адамдар арасындағы таяқпен күрес немесе кіші тайпалар арасындағы үлкен жиналыстар, онда ерлер дуэльдерге қатысады, әртүрлі мәдениеттердің антропологиялық мұрасының маңызды бөлігі болды. Эфиопияның сурма халқы сияқты тайпаларда донга таяқпен күрес маңызды мәдени практика болып табылады және әйелді іздеу үшін өзін көрсетудің ең жақсы тәсілі болып саналады, жалаңаш немесе жартылай жалаңаш күйде. Олардың жаугершіл көршілері – ньягатом, покот, туркана халықтары екі жаққа жекпе-жек өткізеді, мақсаты қарсыласының арқасына көрінетін іздер қалдыру, қарапайым таяқтарды емес, иілгіш, қамшы тәрізді ұшы бар таяқтарды қолданады.
Stick fighting, stickfighting, or stick fighting, is a variety of martial arts which use simple long, slender, blunt, hand held, generally wooden "sticks" for fighting, such as a gun staff, bō, jō, walking stick, baston, arnis sticks or similar weapons. Some techniques can also be used with a sturdy umbrella or even with a sword or dagger in its scabbard. Thicker and/or heavier blunt weapons such as clubs or the mace are outside the scope of "stick fighting" (since they cannot be wielded with such precision, so sheer force of impact is more important), as are more formed weapons such as the taiaha used by the Māori people of New Zealand, and the macuahuitl used by the Aztec people of Mesoamerica in warfare. Although many systems are defensive combat techniques intended for use if attacked while lightly armed, others such as kendo, arnis, and gatka were developed as safe training methods for dangerous weapons. Whatever their history, many stick fighting techniques lend themselves to being treated as sports. In addition to systems specifically devoted to stick fighting, certain other disciplines include it, either in its own right, as in the Tamil martial art silambam, or merely as part of a polyvalent training including other weapons and/or bare handed fighting, as in Kerala's kalaripayattu tradition, where these wooden weapons serve as preliminary training before practice of the more dangerous metal weapons. Stick fights between individuals or large gatherings between sub tribes where men fight duels were an important part of the anthropological heritage of various cultures. On tribes such as the Surma people of Ethiopia, donga stick fighting is an important cultural practice and the best means of showing off to look for a bride, nude or nearly so, and their more warlike neighbors, the Nyangatom people, Pokot people , Turkana people who fight duels bare chested, the aim being to inflict visible stripes on the back of the adversary, using not plain staffs but sticks with a flexible, whipping tail end.
Стильдер
Еуропалық дәстүрлі таяқпен күрес жүйелері қару шеберлері жазған көптеген қолжазбаларда егжей-тегжейлі сипатталған, төртінші таяқпен күрес әдістерінің кең спектрін қамтыды. Бұл әдістердің көбі жойылып кетті, бірақ басқалары бейімделіп, халықтық спорт және өзін-өзі қорғау жүйелері ретінде сақталып қалды. Мысалдарға Португалияның jogo do pau, Канар аралдарының juego del palo, Францияның canne de combat немесе la canne, Польшаның palcaty және Италияның scherma di bastone жатады. Джузеппе Серридің 1854 жылғы «Трактато теорико и практико della scherma di bastone» атты еңбегі итальяндық семсерлесу мектебінің шеберлері Ахилле Марозцо және, мүмкін, Франческо Альфьеридің ықпалында жазылған. Француздық «ла канне» жүйесі әлі де бәсекелестік спорт түрі ретінде қолданылады. Швейцариялық қару шебері Пьер Виньнидің 1900 жылдардың басында жасаған және бартицу оқу бағдарламасына енгізілген «ла канне» өзін-өзі қорғауға бейімделуі қайта жаңғыртылды. АҚШ-та 1900 жылдардың басында фехтовальщик және өзін-өзі қорғау маманы А. Куннингэм таяқ немесе қолшатырды пайдаланатын, ерекше таяқпен күрес жүйесін жасады және оны «Қорал ретінде таяқ» атты кітабында сипаттады. Синглстик – бұл сабырлы семсерлерді, мысалы, кавалериялық сабыр және теңіз кескішін қолдануға дайындық әдісі ретінде дамыды. Бұл Ұлыбританияда 18-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейін танымал ойын-сауық болды және 1904 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында фехтование түрі ретінде көрсетілді. Өнерге қызығушылық азайғанмен, бірнеше фехтование жаттықтырушылары таяқпен жаттығуды жалғастырды және 1980 жылдары коммандер Локер Мэдден Корольдік теңіз күштеріне осы стильдегі таяқпен күрестің жарыстарын қайта енгізді. Бұл өнер Ұлыбритания, Австралия, Канада және АҚШ-тағы жекпе-жек өнері қауымдастығында аз ғана ізбасарларға ие болып келеді. Латын Америкасында да таяқпен күреске арналған жекпе-жек өнерінің үлесі бар, оның ішінде Венесуэланың juego del garrote, Бразилияның palo do Brasil және Maculelê, Тринидадтың calinda және Оңтүстік Американың Eskrima Kombat. Әртүрлі өлшемдегі таяқтар мен таяқшалар Азия жекпе-жек өнерінде жиі қолданылатын қарулар болып табылады, олардың дизайны, мөлшері, салмағы, материалдары және әдістемесі әртүрлі, көбінесе бір-бірін алмастырып және қолмен ұстау техникаларымен бірге қолданылады. Мысалы, Филиппиннің эскрима немесе арнис өнерінде дәстүрлі түрде ратан немесе майлы жеміс ағашынан жасалған таяқтар қолданылады және оларды жеке немесе жұптап ұстауға болады.