Кіріспе

Неміс будда ғалымы, суретші және ақын Анагарика Говинда (шын аты Эрнст Лотар Хоффман, 17 мамыр 1898 – 14 қаңтар 1985) – Ария Майтрея Мандала орденін құрған және Тибет буддизмі, Абхидхарма, буддалық медитация және буддизмнің басқа да салаларын түсіндірген. Ол сонымен қатар суретші және ақын болған.

Еуропадағы өмір

Эрнст Лотар Хоффман Германияның Вальдхайм қаласында неміс әкесі мен боливиялық анасының ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі жақсы жағдайда өмір сүрді, сигара фабрикасының иесі еді. Анасы үш жасқа толғанда қайтыс болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия армиясына қатарына алынғанда Италияда туберкулезбен ауырып, әскерден босатылды. Ол санаторияда емделді, содан кейін Фрайбург университетінде философия, психология және археологияны оқыды. Бірақ оқуын бітірмей, Италиядағы Капри аралындағы неміс суретшілер колониясына суретші және ақын ретінде кетіп қалды. Ол Неаполь және Кальяри университеттерінде оқыды, сондай-ақ Солтүстік Африкаға археологиялық сапарлар жасады. 1920 жылдан 1928 жылға дейін Каприде тұрды. Италияда жүргенде Хоффман неміс өмір философы Людвиг Клагестің еңбектерімен танысты, оның биоцентрлік метафизикасы оны қатты қызықтырып, буддизмге қатысты көзқарасы мен түсінігіне үлкен әсер етті. Ол 16 жасында философияны оқуға кірісіп, Шопенгауэр арқылы буддизммен танысты. Басты діндерді салыстырып зерттегеннен кейін, 18 жасында буддизмді шын жүректен қабылдады. Ол «Буддистік өмір үшін қауымдастыққа» (Bund für buddhistisches Leben) қосылды. Каприде ол американдық буддист досымен бірге медитация жасады.

Шри-Ланка

1928 жылдың желтоқсан айында Хоффман Каприден Шри-Ланкаға көшіп, Теравада дәстүріндегі мұғалім және ғалым Ньянатилока Терамен бірге Арал Эрмитажында тоғыз апта бойы үйленбеген буддалық жатақ (брахмачари), кейіннен үйленбеген, жайылымсыз жатақ (анагарика) ретінде тұрды. 1929 жылы ол Халықаралық буддалық одақтың (IBU) құрылуына зор үлес қосты және Ньянатилоканы оның президенті етіп тағайындады. IBU-ның мақсаты – әлемдегі барлық буддистерді біріктіру және буддизмді ізгілік пен үлгілі мінез-құлқымен айналысатын буддистер арқылы насихаттау. IBU хатшысы ретінде ол қолдау жинау үшін Бірма мен Еуропаға сапарлады. Шри-Ланкаға будда монахы болу ниетімен келгенімен, Анагарика Дхармапала будда монахы ретінде саяхаттау қиын болады деген себеппен оны одан бас тартып қалды. 1930 жылы ол Гамполаның жанындағы таулы аймақтағы шай плантациясында Вариагода Эрмитажының негізін қалады, бірақ ол неміс өгей анасы Анне Хаберманмен бірге Еуропадан келген соң бір жыл ғана тұрды. Вариагодада Говинда Абхидхамма мен Палиді оқыды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Үндістан мен Тибеттегі өмір және саяхат

1931 жылдың сәуір айында Говинда IBU өкілі ретінде Дарджилингте өткен Бүкіл Үндістан буддалық конференциясына, «Сейлонда сақталған таза буддалық ілімді» тарату үшін барды. Алайда, жақын орналасқан Сиккимде ол Тибет Гелугпа медитация мұғалімі Томо Геше Римпоче, сонымен қатар Лама Нгаванг Кальзанг (1866–1936)пен кездесті, ол оған үлкен әсер етіп, Тибет буддизміне деген көзқарасын түбірінен өзгертті. Осыдан кейін ол Тибет буддизмін қабылдады, бірақ Тхеравада тамырларынан ешқашан айырылмады және Ньянатилокамен, кейін Ньянапоникамен байланысын сақтап тұрды. Лама Нгаванг Кальзанг Говиндаға медитацияны үйретті, және олар өмір бойы байланыста болды. 1947–1948 жылдары Тибетке жасаған экспедицияларында Говинда мен Ли Готами Ажо Репа Ринпочемен кездесті, Говинданың айтуынша, ол оларды Тибет буддизмінің Кагюпа мектебіне кіргізген. Ғалым Дональд Лопес Говинда алған «кіргізулердің» тибеттік дәстүрдегі мағынасын, яғни ламаның тантрикалық ритуалдарды немесе медитацияларды орындауға берген уәкілеттігін түсінуге бола ма деген сұрақ қояды. Лама Нгаванг Кальзангпен алғаш кездескенде Говинда тибет тілін білмеген, ал кіргізу туралы сипаттамасы да бұлыңғыр. Лопестің пікірінше, Кагью немесе басқа тибеттік ордендерде мұндай кіргізу рәсімі болған емес, Говинда мен оның әйелі Ажо Репа Ринпочеден алған кіргізу рәсімінің және ілімдердің мәні де белгісіз. Говинда өзі «Тибет мистикасының негіздері» еңбегінде «кіргізілгендер» деген сөзді «өздерінің сезімталдығы арқасында дәстүр немесе интуиция арқылы ұсынылған символдардың нәзік діріліне жауап беретін адамдар» деп түсіндірген. Ал «Ақ бұлттар жолы» еңбегінде былай деп жазған: «Нағыз гурудың кіргізуі – секталар мен діни ағымдардың шектеулерінен тыс: ол – біздің ішкі шынайылығымызға ояну, ол бір көрінгеннен кейін біздің одан әрі дамуымыз бен өмірдегі іс-әрекеттерімізді сыртқы ережелерді күштеп жүргізбей анықтайды». Говинда Үндістанда қалды, Рабиндранат Тагордың Сантинекандағы Вишва-Бхарати университетінде неміс және француз тілдерін оқытты. Ол IBU-ға деген қызығушылығын жоғалтқандықтан, ол құлдырап қалды. 1932 жылы Говинда Сиккимнен (Кайлас тауына сапар жасап), ал 1933 жылы Ладакхтан Тибетке қысқа сапар жасады. 1932 және 1934 жылдардың жаз айларында ол және оның Үндістанға одан еріп келген өгей анасы Вариагодадағы оның усақ үйінде тұрды, онда неміс буддалық монахшасы Упалаванна (Эльза Бухольц) және неміс монахы Ваппо да тұрды. Упалаванна 1945 жылы Говиндадан мүлікті сатып алып, 1970 жылға дейін сонда тұрды. 1934 жылдың 1 қыркүйегінде Говинда Рабиндранат Тагормен бірге Шри-Ланкаға келгенін және Сарнаттағы жоспарланған буддалық университетіне қолдау көрсету мақсатымен Шри-Ланканың әртүрлі жерлерінде Тибет буддизмі туралы бірқатар дәрістер оқығанын жазды. Шри-Ланкадағы қабылдау нашар болды, ал Говинданың қаржысы таусылып, ол қатты көңілі қалды. Томо Геше Римпоченің бұйрығымен Говинда өзінің орденін – Буддистік орден Ария Майтрея Мандаласын 1933 жылдың 14 қазанында құрды. Сол кезде он төрт адам діни қызметке бекітілді. Говинда Анангаваджра Хамсунг Ванчук деген атқа ие болды. 1934 жылы Калькуттада оның суреттерінің алғашқы көрмесі өтті. 1935–1945 жылдары ол Халықаралық будда университеті қауымдастығының (IBUA) бас хатшысы болды, ол Сарнаттағы будда академиясында будда философиясы, тарихы, археологиясы және т.б. тақырыптарында дәріс берді. 1936 жылы ол Патна университетінде оқытушылық қызметке орналасты, сол жерден Аллахабад, Лакхнау және Бенарес университеттерінде қонақ дәрістер оқыды. Оның Патна университетінде буддалық психология бойынша оқыған дәрістері 1939 жылы «Бұрынғы буддалық философияның психологиялық көзқарасы» деген атпен, ал Шантинекандағы дәрістері 1940 жылы «Буддалық ступаның психокосмикалық символикасы» деген атпен жарияланды. 1938 жылы екі рет сәтсіз әрекеттенгеннен кейін және Уттар-Прадеш премьер-министрінің ұсынысымен ол толық британдық азаматтыққа қол жеткізді. 1947 жылы ол Үндістан азаматы болды. 1937 жылдан 1940 жылға дейін ол Дарджилингте өгей анасымен бірге тұрды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Говинда британдық азамат болғанмен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "британдыққа қарсы көзқарастағы адамдармен", яғни Неру отбасымен байланысы болғандықтан британдықтар оны интернге алды. Алғашқыда ол Ахметнагарда интернге алынды. Фашизмге қарсы екенін жасырмағандықтан, түрме лагерінде нацистер оны, басқа фашизмге қарсылар сияқты, мазақтады. Осы мазақтау британдықтарды Дехра-Дун қаласында антифашистерге арналған арнайы лагерь ашуға итермеледі, және ол 1942 жылы сол лагерьге ауыстырылды. Ньянатилока және басқа да Шри-Ланкадан келген неміс буддалық монахтары да Дехра-Дунға интернге алынды. Лагерьде Говинда неміс монахы Ньянапоника Терамен бірге тұрды, олар тілдерді оқыды және өмірінің соңына дейін сақталған тығыз достық қарым-қатынас орнатты.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Касар Девидегі өмір және Тибетке саяхат

1947 жылы Бомбейден парси суретшісі Ли Готамиге (нағыз аты Ратти Петит, 22 сәуір 1906 – 18 тамыз 1988) үйленді. Говинда мен Ли Готами тибет стиліндегі киім киіп, Дрогпа Кагью дәстүрінде бастау алды. Олар Касар Девидегі жазушы Уолтер Эванс Венцтен жалға алған үйде тұрды. Касар Деви, хиппи ортасында "Кранк Ридж" деп белгілі болған богемалық орталық, суретшілер, жазушылар және рухани ізденушілердің мекені болды, мысалы, Эрл Брюстер, Альфред Соренсен және Джон Блофелд. Аллен Гинзберг пен Гэри Снайдер сияқты Бит ақындары, Тимоти Лири мен Ральф Метзнер сияқты ЛСД гурулары, психиатр Р. Д. Лэйн және тибеттанушы Роберт Турман сияқты көптеген рухани ізденушілер Говинданың ашрамына келді. Келушілердің саны артып, ерлі-зайыптылар қалаған емес адамдарды алшақтату үшін белгілер қойды. Касар Девиден Говинда мен Ли Готами 1940 жылдардың соңында Тибетке сапар жасап, көптеген суреттер, сызбалар мен фотосуреттер түсірді. Бұл сапарлар Говинданың "Ақ бұлттар жолы" кітабында сипатталған. 1948–49 жылдары Үндістанның "Illustrated Weekly" журналының қолдауымен Батыс Тибеттегі Цапаранг пен Толингке жасаған экспедиция кезінде Говинда Ньингма және Сакьяпа дәстүрлерінде кірісті. Ли Готами түсірген Цапаранг фрескаларының суреттері, Мәдени революциядан бұрын толық сақталған күйде, Говинданың "Ақ бұлттар жолы. Тибет мистикасының негіздері" және "Тібет суреттерінде" (Ли Готамимен бірлесіп жазылған) кітаптарында жарияланды. "Ақ бұлттар жолы" кітабында Говинда өзінің ақын Новалистің жаңа тууы екенін жазды.

1960-1970 жылдардағы әлем турнелері

1952 жылы Ария Майтрея Мандала орденіне қабылданған неміс Ханс Ульрих Рикерге Говинда орденнің Батыс бөлімін құруды тапсырды. Орденнің негізі 30.11.1952 жылы Рикердің Берлинде және Говинданың Санчиде бірдей уақытта салынуымен қаланды. 1960 жылы Говинда Венецияда өткен халықаралық діни конференцияда тибет буддизмін өкілдігінде Еуропаға барды. Содан кейін Англия, Германия, Швейцария, Австрия және Нидерландыға сапарлады. 1965 жылы Германия, Франция және Швейцарияда лекциялар оқыды. 1968-69 жылдары АҚШ және Жапонияға барды. 1972-73 және 1974-76 жылдары әлемдік тур жасады. 1977 жылы Германияға соңғы рет сапар шекті. Батысқа жасаған саяхаттарында Говинда швейцариялық философ Жан Гебсермен, Дзен және даосизмнің шебері Алан Уоттспен, трансценденттік психотерапияның негізін қалаушы Роберто Ассагиолимен және жазушы Луиза Ринсермен танысты.

Кейінгі жылдар

Денсаулық жағдайына байланысты Говинда Сан-Франциско шығанағында қоныс есті, онда ол әйелімен бірге Алан Уоттс пен Сузуки Рошидің Сан-Франциско Зен орталығында күтім алды. Сан-Францискода ол "Дхянның үйі" деп аталған өзінің орденінің бөлімшесін құрды. 1980 жылы ол соңғы рет Үндістанға сапар шекті және Алморадағы үйінен бас тартты. 1975 жылдан бастап бірнеше рет инсульт болғанына қарамастан, ол ақыл-ойының қалыптылығын сақтап қалды. 1985 жылдың 14 қаңтарында кешкі әңгіме кезінде, ол мойнында кенеттен өткір ауыруды сезінді, ол денесі бойымен төмен қарай жүрді. Ол оң жағына жатып, күліп қайтыс болды. Оның күлі 1997 жылы Дарджилингтегі Гум монастыры деп белгілі Самтен Чолинг монастырының аумағында салынған Нирвана ступасына салынды.

Жазбалар

Говинда буддалық тақырыптардың кең ауқымы бойынша бірнеше кітап жазды. Оның ең белгілі кітаптары – "Ақ бұлттар жолы" және "Тибет мистикасының негіздері", олар көптеген тілдерге аударылды. Оның кейбір еңбектері, мысалы, "Тибет мистикасының негіздері" неміс тілінде жазылып, кейін ағылшыл тіліне аударылды. Оның мақалалары "Маха Бодхи" сияқты көптеген буддалық журналдарда және оның буддалық ұйымы "Ария Майтрея Мандала" басып шығарған неміс журналы "Дер Крейс" журналында жарияланды. Говинда "И-Цзиннің ішкі құрылымы", яғни "Өзгерістер кітабын" өзінің ең маңызды кітабы деп есептеді.

Жинақтар

Буддистік ойлар, Нью-Дели 1994, Мотилал Банарсидас, (Эсселер жинағы.) Гималайлық қажының түсініктері, Окленд 1991, Dharma Press. (Америкалық, британдық, неміс буддистік журналдарда жарияланған буддизм, өнер және руханилық туралы он үш мақала.) Лама Говинданың жоғалған үйретілімдері: Қазіргі заманғы тибет шеберінен өмірлік даналық, Уитон, ИЛ, 2008, Quest Books. Ред. Ричард Пауэр, Лама Сурья Дастың кіріспе сөзі. (Мақалалар мен әңгімелер жинағы. Говинданың өмірі мен еңбектеріне толық кіріспе қамтылған. Р. Пауэр.)