Кіріспе
294 жылы Сирмиум Рим империясының төрт астанасының бірі деп жарияланды. Сирмий кеңестері – 347, 351, 357, 358 және соңғысы 375 немесе 378 жылдары Сирмиумде өткен бес епископтық кеңес. Арий дауының дәстүрлі баяндамасында Батыс шіркеуі Никеялық дінге сенімін әрдайым қорғады. Дегенмен, 357 жылғы үшінші кеңесте – осы кеңестердің ең маңыздысы – христиан шіркеуінің батыс епископтары екінші Сирмиум Символы деп белгілі "Арийлік" Символды қабылдады. Кем дегенде, басқа екі кеңес те негізінен Арий дауымен айналысты. Бұл кеңестердің бәрі шығыста зор ықпалға ие болған Евсевий гомоиандық аясында шіркеуді біріктіруге ұмтылған Констанций II билігі тұсында өткізілді.
Өмірбаян
Дәстүр бойынша, Ариандық алғаш рет 4-ші ғасырдың басында Александриялық пресвитер Арий ұсынды. Бұл Арийді уақытқа сай қалыптасқан дәстүрге шабуыл жасаған қасақана радикал ретінде көрсетеді. Алайда, соңғы зерттеулер Арийдің консервативті болғанын көрсетті. Хансон «Ариандықты» Арийдің барлық негізгі ілімдерін мұқият қайта жасау ретінде емес, Ұлдың Әкеге күрт бағынуы және зат (субстанция) ұғымын ашық түрде қабылдамауы ретінде анықтайды. Ариандық, осылай анықталғанда, Әкенің бірегей, өзінен туған және өзгермейтін екенін айтады. «Ариандық» дау-дамай туралы дәстүрлі баяндамада Ариандық Мәсіхтің Құдай бола алмайтынына келді. Алайда, «арийлер» Мәсіхті «Құдай» деп атады. Ариандық дау-дамай Мәсіхтің құдайлығы туралы емес еді. Александриялық Афанасий бастаған Ариандыққа қарсылар бұл ілім Исаны жартылай құдайға айналдырып, көпқұдайлықты қалпына келтіретінін, себебі Исаға әлі де ғибадат ететінін мәлімдеді. Сабеллиандықтарға ұқсас, Александр Әке мен Ұлдың бір гипостазис (бір тұлға) екенін үйретті. Ариандық дау-дамай туралы дәстүрлі баяндамада Ариандық құтқарылу түсінігін әлсірететіндей болды, өйткені құтқарушы тек шын мәнінде Құдай ғана бола алады. Алайда, қазіргі ғалымдар құтқарылу Ариандықтың негізгі ілімі болғанын қорытады. Егер Мәсіх Никея теологиясында айтылғандай, Әкемен бір субстанциядан болса, Ол азап шегуге де, өлуге де жарамайды. Ал «арий» Мәсіхтің құдайлық мәртебесі төмендетілген, сондықтан Ол азап шегіп, тіпті өлімге де ұшырады. Никея теологиясында Логос адам болып дүниеге келгенде, адам жаны алды. Бұл жан Құдайдың Ұлы мен оның адамдық тәжірибесі арасындағы буфер рөлін атқарды. Басқаша айтқанда, Құдайдың Ұлы денесінің ауыруын сезінбеді және өлмеді. 325 жылы Никеядағы бірінші собор Арийді және оның теологиясын айыптады. Никеялық Символ Ұлдың Әкемен «гомоусиос» екенін жариялады. Ариандық дау-дамай туралы дәстүрлі есепте бұл «Әкемен бір субстанциядан» дегенді білдіреді, яғни Әке мен Ұл бір субстанция немесе Барлық. Алайда, ғалымдар бұл сөздің мағынасы осылай емес, әлдеқайда азырақ екенін қорытады. Бұған қоса, Никеяға дейін «гомоусиос» сөзі Сабеллиандықпен байланысты болды (бір гипостазис немесе бір тұлға теологиясы). Бұл және басқа да көрсеткіштер Никеялық Символдың бір гипостазис түсіндіруге ашық екенін білдіреді. Никеядан кейінгі он жылдық ішінде Никеядан кейін жер аударылған арийлерге оралуға рұқсат берілді, ал Символдың жаңа терминдерін (усия, гомоусиос, гипостазис) қолдаушылар, атап айтқанда, Сабеллиандықтар, қызметтерінен алынды. Содан кейін Никея мен гомоусиос туралы шамамен 20 жыл бойы еске алынбады. Никея өліп, жерленгендей көрінеді. Афанасий 350 жылдары, Констанций билігі кезінде «гомоусиос» терминін дау-дамайға қайта енгізді.
Сирмиумдағы бірінші және екінші соборлар
Константин Ұлы 337 жылы қайтыс болды. Оның үш ұлы империяны бөлісті. Бірақ, бір ұлы 340 жылы қайтыс болып, Констанций II шығыста император, ал Констанс батыста император болды. Констанций Шығыс шіркеуінің Евсевийлік гомоиандығын жақтады. Батыс шіркеуі Арий даулары басталғанда оған қатыспады және Никеяда аз ғана топ болды. Дәстүр бойынша, Батыста бір гипостаз теологиясы болған, яғни Әке мен Ұл – бір тұлға. Осы себепті, 340 жылы Рим соборы сол кездегі ең белгілі сабеллиан Марцеллді ақтады, оны бұрын Шығыс шіркеуі сабеллиандық үшін қуған еді. Рим соборынан кейін Юлий Шығыстағы «Евсевийшілерге» хат жазып, оларды «арийшілдер» деп айыптады, яғни Арийдің теріс теологиясын ұстанатындар деп, және Марцелл мен Афанасийдің теологиясы ортодокс екенін мәлімдеді. Афанасийдің теологиясы Марцеллдікіне ұқсас болды, ол бір гипостазды үйретті. Осы хатқа және Рим соборына жауап ретінде Шығыс Евсевийшілері 341 жылы Антиохияда Бағыштау соборын өткізді. Батыс шіркеуінің бір гипостазына қарсы, Бағышталу Символы үш гипостазды мойындайды (Әке, Ұл және Рух – келісім арқылы біріккен үш жеке санасы бар үш тұлға). Бағышталу Символында *homoousios* сөзі айтылмаған, себебі ол термин сол кезде есімдерде қолданылмаған. Толығырақ талқылау үшін «Арийлік сенімдер» бөліміндегі Бағышталу сенімін қараңыз. 343 жылы Сердикада (қазіргі София) өткен собор сәтсіз аяқталды. Шығыс және Батыс делегациялары келді, бірақ бірігіп отырмады, себебі Батыс делегациясына Марцелл мен Афанасийді қосты және оларсыз кездесуден бас тартты, ал Шығыс олармен кездесуден бас тартты, өйткені олардың екеуі де Шығыс шіркеуімен сотталып, қуылған еді. Содан кейін Батыс делегациясы бір гипостазды нақты үйрететін сенім туралы мәлімдеме жасады: «Біз осы дәстүрді қабылдадық және үйрендік: Әке, Ұл және Киелі Рухтың бір гипостазы бар, оны еретиктер де *ousia* деп атайды». (Хансон, 301-бет). Констанс Батыс шіркеуінің бір гипостаз теологиясын жақтады. Констанций, Сирмиумда тұратын, 347 жылы Сирмиумның бірінші соборын шақырды. Бұл Сирмиум епискобы Фотинусқа қарсы болды, ол Марцеллге ұқсас сенімді анти-Арий болған. 350 жылы Констанс өлтірілді, ал 353 жылы Констанций Шығыс пен Батыстың жалғыз императоры болды. Ол берілген христиан болды және шіркеуді татуластыруға тырысты, бұл Евсевий теологиясының негізінде шығыста ықпалды болды. Арий басшыларын тирандар, ал Никейлік басшыларын қасиеттілер деп көрсететін Арий дауларының дәстүрлі баяндамасында Констанций көбінесе аяусыз және қатыгез билеуші ретінде сипатталды. Ол алдау мен күш қолданудан да тартынбады. Бірақ Рим империясы демократиялық мемлекет емес еді. Констанцийді қазіргі демократиялық елдердің стандарттарымен бағалауға болмайды. Императорлар қай діндерге рұқсат беру керектігін шешуге құқылы болды. Константин 313 жылы христиан дінін заңдастырғаннан кейін, император теологиялық дауларда соңғы шешімді қабылдады. Мысалы, «Арий» даулары 380 жылы император Феодосий үштік христиан дінін жалғыз заңды дін деп жариялағанда және басқа христиандық формаларды жазалағанда аяқталды. Феодосийге қарағанда Констанций көңілді билеуші болды. Ол көңілділігімен танымал еді. 351 жылы Сирмиумдағы екінші соборда Анкира (қазіргі Анкара) епискобы және кейінгі жартылай Арийлердің (Гомойозиандардың) басшысы Василий Фотинусты қызметтен шеттетуге ұсыныс жасады. Бұл собор «Арийлік сенімдер» бөлімінде талқыланатын алғашқы Сирмиумдық сенімді қабылдады. Бұл 341 жылғы Бағыштау соборының төртінші Символымен бірдей болды (Арийлік Символдарды қараңыз), бірақ жиырма алты анафема қосылды. Осы Символ кеңестің мақсатына сәйкес, Фотинусты талқылауға және қууға бағытталғандықтан, ол негізінен сабеллиандыққа қарсы болды.
Constantius, who had a residence in Sirmium, convened the first Council of Sirmium in 347. It opposed Photinus, the bishop of Sirmium, an anti Arian who held a belief similar to Marcellus. In 350, Constans was killed and by 353, Constantius became the sole Emperor of both East and West. He was a devout Christian and aimed to reconcile the church, within the framework of the Eusebian theology that was so influential in the east. In the traditional account of the Arian Controversy, which presents Arian rulers as tyrants and Nicene rulers as saints, Constantius has frequently been seen as a ruthless and brutal ruler. He was not beyond subterfuge and force. However, the Roman Empire was not a democracy. Constantius must not judged against the standards of the modern free world. It was standard practice for emperors to decide which religions are allowed. And after Constantine legalized Christianity in 313, the emperor was the ultimate arbiter in theological disputes. As an example of a brutal empror, the 'Arian' controversy came to an end when emperor Theodosius, in the year 380, decided that Trinitarian Christianity will be the only legal religion and brutally persecuted all other forms of Christianity to near extinction. Measured against Theodosius, Constantius was a mild ruler. He had a reputation for mildness. At the second Council of Sirmium in 351, Basil, bishop of Ancyra (now Ankara) and leader of the later semi Arians (Homoiousians), had Photinus deposed. This council produced a creed the first Sirnian Creed which is discussed under Arian Creeds. It was the same as the Fourth Creed of the Dedication Council of 341 (See Arian Creeds), with twenty six more anathemas added. Consistent with the purpose of the council to discuss and exile Photinus, this Creed was mainly anti Sabellian.
Соңғы теория
Т. Д. Барнс "Сирмиумның бірінші соборына" қатысты жалғыз қалған сілтеме, шындығында 351 жылғы Сирмиум соборына дұрыс емес жатқызылған сілтеме екенін ұсынады. Одан әрі ол 357 және 358 жылдарғы соборлардың қатысушыларының саны өте аз болғанын және олардың нағыз соборлар емес екенін айтады. Негізгі құжаттарды қарастырғаннан кейін ол мынадай қорытындыға келеді: "Қорытындылай келе, Констанций билігі тұсында Сирмиумда өткен жалғыз ресми және жақсы куәландырылған собор – Афанасий, Марцелл және Фотинді айыптаған, содан кейін Арль және Милан соборларына ұсынған дін туралы жарлық жариялаған 351 жылғы собор".