Анафора – тілдегі сөздердің мағынасы контекстке байланысты қолданылуы. Алдыңғы сөзге сілтеме жасайтын анафор, кейінгіге – катафора деп аталады. Лингвистикалық термин.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Контекстке байланысты түсіндірілуіне сезімтал өрнектің қолданылуы
Use of an expression whose interpretation depends on context
Тіл білімінде анафора (/ə/'/n//æ//f//ər//ə/) – өрнектің қолданылуы, оның мағынасы контексттегі басқа өрнекке (оның алдындағысына) тәуелді. Тар мағынада анафора – нақты бір алдыңғы өрнекке тікелей байланысты өрнектің қолданылуы, ал катафора – алдындағы емес, кейінгі өрнекке байланысты өрнектің қолданылуы болып табылады. Анафоралық (сілтеме жасайтын) термин – анафор деп аталады. Мысалы, "Sally arrived, but nobody saw her" деген сөйлемде "her" деген сөз – анафор, ол "Sally" деген алдындағы өрнекке сілтеме жасайды. "Before her arrival, nobody saw Sally" деген сөйлемде "her" деген сөз "Sally" деген кейінгі өрнекке сілтеме жасайды, сондықтан ол қазір катафор (және кең мағынада анафор, бірақ тар мағынада емес). Әдетте, анафоралық өрнек – проформа немесе басқа деиктикалық (контекстке тәуелді) өрнек болып табылады. Анафора мен катафора екеуі де эндофораның түрлері, олар диалогта немесе мәтінде басқа жерде айтылған нәрсеге сілтеме жасайды. Анафора әр түрлі себептермен және әр түрлі деңгейде маңызды ұғым болып табылады: біріншіден, анафора тілдің қалай құрылатынын және сақталуын көрсетеді; екіншіден, анафора сөйлем деңгейінде әр түрлі синтаксистік элементтерді байланыстырады; үшіншіден, анафора есептеу лингвистикасында табиғи тілді өңдеуде қиындық тудырады, себебі сілтемені анықтау қиын болуы мүмкін; төртіншіден, анафора тілдің қалай түсініліп, өңделетінін ішінара ашады, бұл когнитивтік психологиямен айналысатын лингвистика салалары үшін маңызды.
In linguistics, anaphora (/ə/'/n//æ//f//ər//ə/) is the use of an expression whose interpretation depends upon another expression in context (its antecedent). In a narrower sense, anaphora is the use of an expression that depends specifically upon an antecedent expression and thus is contrasted with cataphora, which is the use of an expression that depends upon a postcedent expression. The anaphoric (referring) term is called an anaphor. For example, in the sentence Sally arrived, but nobody saw her, the pronoun her is an anaphor, referring back to the antecedent Sally. In the sentence Before her arrival, nobody saw Sally, the pronoun her refers forward to the postcedent Sally, so her is now a cataphor (and an anaphor in the broader, but not the narrower, sense). Usually, an anaphoric expression is a pro form or some other kind of deictic (contextually dependent) expression. Both anaphora and cataphora are species of endophora, referring to something mentioned elsewhere in a dialog or text. Anaphora is an important concept for different reasons and on different levels: first, anaphora indicates how discourse is constructed and maintained; second, anaphora binds different syntactical elements together at the level of the sentence; third, anaphora presents a challenge to natural language processing in computational linguistics, since the identification of the reference can be difficult; and fourth, anaphora partially reveals how language is understood and processed, which is relevant to fields of linguistics interested in cognitive psychology.
Ұрпақ грамматикасында
Анафора термині генеративтік грамматика дәстүрінде ерекше мағынада қолданылады. Мұнда ол рефлексивті немесе өзара қатысты есімдіктер деп аталатын құралымды білдіреді, мысалы, ағылшын тілінде "өзі" немесе "бір-бірі", ал басқа тілдерде осыған ұқсас формалар. Анафора терминін осы тар мағынада қолдану генеративтік грамматикаға, әсіресе дәстүрлі байланыс теориясына тән. Бұл теория белгілі бір проформа мен оның антецеденті (немесе постцеденті) арасындағы синтаксистік қатынасты зерттейді. Осы тұрғыдан алғанда, анафоралар (рефлексивті және өзара қатысты есімдіктер) мысалы, жеке есімдіктерден өте ерекше болып табылады.
The term anaphor is used in a special way in the generative grammar tradition. Here it denotes what would normally be called a reflexive or reciprocal pronoun, such as himself or each other in English, and analogous forms in other languages. The use of the term anaphor in this narrow sense is unique to generative grammar, and in particular, to the traditional binding theory. This theory investigates the syntactic relationship that can or must hold between a given pro form and its antecedent (or postcedent). In this respect, anaphors (reflexive and reciprocal pronouns) behave very differently from, for instance, personal pronouns.
Қосымша анафора
Кейбір жағдайларда анафора әдеттегі антецедентіне емес, оның комплемент жиынтығына сілтеу жасауы мүмкін. Мысалда a, анафоралық есімдік «олар» балмұздақ жеп жатқан балаларға сілтеу жасайды. Ал мысал b-да «олар» балмұздақ жемейтін балаларға сілтеу жасаған сияқты:
In some cases, anaphora may refer not to its usual antecedent, but to its complement set. In the following example a, the anaphoric pronoun they refers to the children who are eating the ice cream. Contrastingly, example b has they seeming to refer to the children who are not eating ice cream:
a. Балалардың тек азы ғана балмұздағын жеді. Олар алдымен шұбатыр дәмін жеді. – «Олар» балмұздақ жеген балаларды білдіреді.
a. Only a few of the children ate their ice cream. They ate the strawberry flavor first. – They meaning the children who ate ice cream
b. Балалардың тек азы ғана балмұздағын жеді. Олар оны бөлмеде шашыратып жіберді. – «Олар» балмұздақ жемеген балаларды немесе балмұздақ жемеген балаларды, сондай-ақ балмұздақ жегендердің кейбірін, бірақ оны бітірмегендерін, немесе жемегендердің балмұздағын лақтырғандарды, тіпті барлық балаларды – балмұздақ жегендер өз балмұздағының бір бөлігін, басқалардың балмұздағын, оны лақтырғанға дейін немесе кейін жеген балмұздақты лақтырғандарды, немесе тек кейбір балаларды білдіруі мүмкін. Яғни, «олар» барлығын қамтуға тиіс емес.
b. Only a few of the children ate their ice cream. They threw it around the room instead. – They meaning either the children who did not eat ice cream or perhaps the children who did not eat ice cream and some of those who ate ice cream but did not finish it or who threw around the ice cream of those who did not eat it, or even all the children, those who ate ice cream throwing around part of their ice cream, the ice cream of others, the same ice cream which they may have eaten before or after throwing it, or perhaps only some of the children so that they does not mean to be all inclusive
Өзінің тар анықтамасында анафоралық есімдік сөйлемге енгізілген қандай да бір есімге (немесе сөз тіркесіне) сілтеу жасауы керек. Дегенмен, комплемент анафора жағдайларында анафора сөйлемде әлі жоқ нәрсені білдіреді, себебі есімдіктің сілтемесі бұрын енгізілмеген, тіпті енгізілгеннің «барлығынан басқа» жағдайында да. Мысал b-да балмұздақ жеген балалар тобы баяндамаға енгізілген, бірақ содан кейін «олар» есімдігі балмұздақ жемеген балалар тобына сілтеу жасайды, бұл топ нақты аталмаған. Осы құбылысты семантикалық және прагматикалық тұрғыдан қарастыру қажет. 1980 жылдардың басынан бері дискурс репрезентациясы теориясы, мысалы, Камптың (1981) және Хеймнің («Файл өзгерісі семантикасы», 1982) еңбектері, сондай-ақ Баруайз бен Купердің (1981) жалпыланған квантификаторлар теориясы бойынша, 1990 жылдардың басында Моксей мен Санфорд (1993) және Санфорд және авторлар тобы (1994) осы мәселені зерттеген. Комплемент анафорасында, мысал b-дағы есімдік сияқты, бұл анафора қандай да бір комплемент жиынтығына (яғни, тек балмұздақ жемеген балалар тобына) немесе максималды жиынтыққа (яғни, барлық балаларға – балмұздақ жегендер де, жемегендер де) немесе аралас немесе өзгертілген жиынтыққа сілтеу жасайды, соның ішінде мысал b-ның оң жағында көрсетілген нұсқалардың бірі де болуы мүмкін. Комплемент анафорасындағы әртүрлі сілтемелерді Корблин (1996), Киббл (1997) және Нувен (2003) талқылайды.
In its narrower definition, an anaphoric pronoun must refer to some noun (phrase) that has already been introduced into the discourse. In complement anaphora cases, however, the anaphor refers to something that is not yet present in the discourse, since the pronoun's referent has not been formerly introduced, including the case of 'everything but' what has been introduced. The set of ice cream eating children in example b is introduced into the discourse, but then the pronoun they refers to the set of non ice cream eating children, a set which has not been explicitly mentioned. Both semantic and pragmatics considerations attend this phenomenon, which following discourse representation theory since the early 1980s, such as work by Kamp (1981) and Heim (File Change Semantics, 1982), and generalized quantifier theory, such as work by Barwise and Cooper (1981), was studied in a series of psycholinguistic experiments in the early 1990s by Moxey and Sanford (1993) and Sanford et al. (1994). In complement anaphora as in the case of the pronoun in example b, this anaphora refers to some sort of complement set (i. e. only to the set of non ice cream eating children) or to the maximal set (i. e. to all the children, both ice cream eating children and non ice cream eating children) or some hybrid or variant set, including potentially one of those noted to the right of example b. The various possible referents in complement anaphora are discussed by Corblin (1996), Kibble (1997), and Nouwen (2003).
Анафораның ажыратылуы орталықтау теориясы
Анафоралардың қалай байланысты екенін дәлелдеуге тырысатын көптеген теориялар бар және олардың бастауларын іздейді, олардың бірі – орталықтау теориясы (Grosz, Joshi, and Weinstein 1983). Тілді сананың теориялық тұрғысынан қарастыра отырып, орталықтау теориясы жатқандағы алғышарттарды есептеу арқылы талдайды. Грос, Джоши және Вайнштейн (1983) өздерінің бастапқы теориясында сөйлемдегі кейбір дискурстық бірліктер басқаларына қарағанда "орталық" екенін және орталықтылықтың бұл деңгейі алғышарттарға шектеулер қоятынын айтады. Теорияда орталықтардың үш түрі бар: алға бағытталған, артқа бағытталған және ең бастысы.
There are many theories that attempt to prove how anaphors are related and trace back to their antecedents, with centering theory (Grosz, Joshi, and Weinstein 1983) being one of them. Taking the computational theory of mind view of language, centering theory gives a computational analysis of underlying antecedents. In their original theory, Grosz, Joshi, & Weinstein (1983) propose that some discourse entities in utterances are more "central" than others, and this degree of centrality imposes constraints on what can be the antecedent. In the theory, there are different types of centers: forward facing, backwards facing, and preferred.
Алға қарай бағытталған орталықтар
Бір сөйлемдегі сөз тізбегінің реті бойынша тізімделген тілдік бірліктер. Бұл реттелу мәселесі талқыланып жүр, кейбіреулері тета-байланыстарға (Yıldırım және т.б. 2004) баса назар береді, ал енді біреулері нақты тізімдер ұсынады.
A ranked list of discourse entities in an utterance. The ranking is debated, some focusing on theta relations (Yıldırım et al. 2004) and some providing definitive lists.
Ортаға қарай артқа қараған
Алдыңғы сөйлемдегі ең жоғары дәрежедегі тілдік бірлік.
The highest ranked discourse entity in the previous utterance.
Қалаған ортасы
Алдыңғы сөйлемдегі ең жоғары дәрежедегі ой қазіргі сөйлемде көрініс береді.
The highest ranked discourse entity in the previous utterance realised in the current utterance.