Кіріспе
Еліміздің атауының этимологиясы Канада атауына қатысты түрлі теориялар бар болғанымен, қазіргі таңда оның шығу тегі Сент-Лоуренс ирокез тіліндегі “каната” сөзінен туындаған деп есептеледі, ол “ауыл” немесе “елді мекен” деген мағынаны білдіреді. 1535 жылы қазіргі Квебек қаласының жергілікті тұрғындары осы сөзді француз саяхатшысы Жак Картьеге Стадакона ауылына жол көрсету үшін қолданған. Кейін Картье “Канада” сөзін тек сол ауылды ғана емес, сонымен қатар Стадакона басшысы Доннаконаға бағынышты бүкіл аймақты атау үшін пайдаланған; 1545 жылға таман еуропалық кітаптар мен карталарда Сент-Лоуренс өзені бойындағы осы шағын аймақ “Канада” деп белгілене бастады. 16-ғасырдан 18-ғасырдың басына дейін “Канада” атауы Жаңа Францияның Сент-Лоуренс өзені бойындағы бөлігін білдірген. 1791 жылы бұл аймақ “Жоғарғы Канада” және “Төменгі Канада” деп аталған екі британдық колонияға бөлінді. Бұл екі колония 1841 жылы Канаданың британдық провинциясы болып біріккенге дейін “Canadas” деп аталды. 1867 жылы Конфедерация құрылған кезде “Канада” атауы Лондон конференциясында жаңа елдің ресми атауы ретінде қабылданып, “доминион” сөзі елдің мәртебесі ретінде берілді. 1950 жылдары Ұлыбритания “Канада Доминионы” терминін қолдануын тоқтатты, олар Канаданы “Коммонуэлт патшалығы” деп санады. Луи Сен-Лоран үкіметі 1951 жылы Канада заңдарында “доминион” терминін қолдануды тоқтатты. 1982 жылғы Канада заңы, Канада конституциясын толыққанды түрде Канаданың бақылауына алғаннан кейін, тек “Канада” деп атады. Сол жылы ұлттық мереке атауы “Доминион күнінен” “Канада күніне” өзгертілді. “Доминион” термині федералдық үкіметті провинциялардан ажырату үшін қолданылған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін “федералдық” термині “доминион” терминінің орнын басты.
While a variety of theories have been postulated for the name of Canada, its origin is now accepted as coming from the St. Lawrence Iroquoian word kanata, meaning 'village' or 'settlement'. In 1535, indigenous inhabitants of the present day Quebec City region used the word to direct French explorer Jacques Cartier to the village of Stadacona. Cartier later used the word Canada to refer not only to that particular village but to the entire area subject to Donnacona (the chief at Stadacona); by 1545, European books and maps had begun referring to this small region along the Saint Lawrence River as Canada. From the 16th to the early 18th century, Canada referred to the part of New France that lay along the Saint Lawrence River. In 1791, the area became two British colonies called Upper Canada and Lower Canada. These two colonies were collectively named the Canadas until their union as the British Province of Canada in 1841. Upon Confederation in 1867, Canada was adopted as the legal name for the new country at the London Conference, and the word Dominion was conferred as the country's title. By the 1950s, the term Dominion of Canada was no longer used by the United Kingdom, which considered Canada a "Realm of the Commonwealth". The government of Louis St. Laurent ended the practice of using Dominion in the statutes of Canada in 1951. The Canada Act 1982, which brought the constitution of Canada fully under Canadian control, referred only to Canada. Later that year, the name of the national holiday was changed from Dominion Day to Canada Day. The term Dominion was used to distinguish the federal government from the provinces, though after the Second World War the term federal had replaced dominion.
Этимология
Канада атауы қазіргі кезде көбінесе Сент-Лоуренс ирокез тіліндегі "kanata" сөзінен тарағаны қабылданады, ол "ауыл" немесе "қоныс" деген мағынаны білдіреді. Бұған байланысты аудармаларға "жер" немесе "қала" кіреді, ал кейінгі терминологиялар "тұрғын үйлер жиынтығы" немесе "шатырлар тобы" дегенді білдіреді. Бұл түсіндірме Жак Картьедің "Bref récit et succincte narration de la navigation faite en MDXXXV et MDXXXVI" еңбегінде тарихи тұрғыдан құжатталған. 16 ғасырда Сент-Лоуренс аңғарындағы Стадакона (қазіргі Квебек қаласы) және Хохелага (қазіргі Монреаль) сияқты елді мекендердің тұрғындары сөйлеген лоуренттік тіл қазір жойылғанмен, ол ирокез тілдерінің басқа диалектілерімен, мысалы, Онида және Мохаук тілдерімен тығыз байланысты. "Қала" деген мағынаны білдіретін туыс сөздерге мохаук, онондага және сенека тілдеріндегі "nekantaa", "ganataje" және "iennekanandaa" жатады. Сент-Лоуренс ирокездерінің мохауктерден бөлек халық екенін археологиялық тұрғыдан растағанға дейін, көптеген дереккөздер атаудың шығуын лоуренттік емес, мохаук сөзімен байланыстырды. Канадалық фольклорда кең таралған пікір бойынша, Картье "Канада" терминін қала немесе ауылды білдіретін жалпы атау емес, ирокез халқының бүкіл аумағының ресми аты ретінде қате түсінген. Мысалы, Historica Canada's Heritage Minute эпизоды Картье Хохелагаға қонғанда "Каната" немесе "Канада" бүкіл елдің қалыптасқан аты деп ойлағандай сценарий жазылған. Алайда, бұл Картьедің өзінің жазбаларында расталмаған, өйткені "Кешірек баяндамада" Картье сөздің нақты мағынасын толық түсінеді ("Олар қаланы Канада дейді") және алғашқыда кең аумақты "le pays des Canadas" ("Канадалар елі", "Канадалар жері" немесе "ауылдар елі") деп атаған. Канада атауының Сент-Лоуренс ирокездік шығу тегі қазіргі кезде кеңінен қабылданған, бірақ бұрын басқа теориялар да айтылған.
Иберия шығу тегі теориясы
Ең көп таралған балама теория бойынша, португал немесе испан саяхатшылары континенттің солтүстік бөлігін зерттегеннен кейін алтын мен күміс таба алмағандықтан, карталарының сол бөлігіне cá nada («португал тілінде «мұнда ештеңе жоқ»), acá nada, aqui nada немесе el cabo de nada («испан тілінде «Ештеңе шығанағы») деп жазған. Филолог Маршалл Эллиотт ұсынған тағы бір түсінік, бұл атау испан тіліндегі cañada сөзінен шыққан, яғни «шатқал» немесе «арқалық» деген мағынаны білдіреді. Испандықтардың «мұнда ештеңе жоқ» теориясының ең алғашқы нұсқаларында саяхатшылар Chaleur шығанағына келген кезде осылай мәлімдеген, ал кейінгі нұсқаларында географиялық ерекшеліктерді көрсетуден жаңылған. Қазіргі Канада аумағында португалдықтардың белгілі болуы Ньюфаундленд және Лабрадорда болды. Ешқайсысы да ирокездердің жеріне жақын орналаспаған, ал Канада атауы Картье келгенге дейінгі Солтүстік Америка жағалауының испандық немесе португалдық карталарында кездеспейді. Сол кезеңдегі испандық көздерде Chaleur шығанағының аты мүлдем кездеспесе, португалдық көздерде Ньюфаундлендтің жалғыз аты – Terra Nova do Bacalhau, яғни аймақтағы шалқақ балыққа байланысты аталған. Ибериялық шығу тегі туралы теориялардың көпшілігінде испан немесе португалдықтар осы атауды ирокездерге берген, олар өздерінің «ауыл» деген сөзінің орнына оны тез қабылдаған; алайда, мұндай ибериялық-ирокездік байланысқа ешқандай тарихи дәлел табылмаған. Эллиоттың «арқалық» теориясы, керісінше, испандықтар осы атауды тікелей Жак Картьеге берген, ол болса іс жүзінде бірдей ирокез сөзін толығымен елемеген немесе назардан тыс қалдырған. Эллиоттың сөзінше, Картье ешқашан canada немесе kanata сөздерінің ирокездерде «ауыл» деген мағынасы мен Канаданың бүкіл аумақтың жаңа аты арасында тікелей байланыс бар екенін айтпаған, сондай-ақ kanata мен Канада арасындағы орфографиялық айырмашылықты ескермеген – сондықтан испандық этимологияға басымдық беруге тура келді, себебі әріптер сәйкес келді. Айта кетейік, Картье бұл аймақтың бұрыннан бар испандық немесе португалдық аты туралы ешқашан жазбаған, яғни Эллиоттың kanata сөзінің шығу тегі Картьедің осы мәселе бойынша жазғандарымен толыққанды расталмағаны туралы пікірі оның өзі ұнатқан теориясына да қатысты. Францискан дін қызметкері Андре Тевет бұл сөздің segnada Canada сөзінен шыққандығын мәлімдеді, ол испандықтардың Сент-Лоуренс аңғарындағы мақсаты туралы сұраққа берген жауабы болған деп хабарлады; Теветтің сөзінше, бұл фраза олардың жер іздегенін немесе аң аулағанын білдірген. Алайда, бұл сөздер испан тілінде жоқ.
Кішігірім немесе әзіл-сықақ теориялар
Британ филологы Б. Дэвис алғашқыда алғашқы халықтарды үндістер деп қате атаған сол процестен туындап, елге Үндістанның Карната аймағының немесе сол аймақтың каннада этносының аты берілді деп болжады; алайда, бұл теория басқа ғалымдардан маңызды қолдау алмады. "Канада" атауына қатысты қосымша теориялар: Сент-Лоуренс шығанағына сілтеме жасай отырып, белгісіз жергілікті тілдегі "елдің аузы" деген сөз; "таза" немесе "әдемі" деген мағына беретін кри тіліндегі сөз; "кан на дун, Кунатун" деген инну тайпасының соғыс шақыруы; аты Кейн болған қоныс иесі құрған, бірақ ұзаққа соқпаған француз колониясы; Жак Картье өзінің басқа жазбаларында Лабрадорды "Құдай Каинге сыйлаған жер" деп сипаттауы; немесе ерте француз қоныс тұрғындары жергілікті интенданттан "күнде бір банка" емен сырасын талап еткен деген пікір (бірақ бұл пікірді тұрғындардың француз тілінде сөйлейтіні және консервілеу 19 ғасырға дейін ойлап табылмайтыны дәлелдейді). 1983 жылы жарық көрген "The Anglo Guide to Survival in Québec" кітабында юмористтер Джош Фрид пен Джон Калина Ибериялық шығу тегі туралы теорияны "nada mas caca" ("ешнәрсе жоқ, тек бұттан басқа") деген фразамен байланыстырды. Ешбір тарихшы немесе тіл білімі маманы бұл түсіндірмені қарапайым әзілден артық деп қарастырған емес.
Канадалық
"Канадалық" немесе "канадтық" деген атау бұрын тек қана осы территорияның түпкілікті тұрғындарына қатысты қолданылған. Уақыт өте келе оның қолданылуы Жаңа Франциядағы француз қоныс жайлаушыларына, содан кейін Жоғарғы Канададағы ағылшын қоныс жайлаушыларына тарады.
Жаңа Франция
Еуропалық зерттеуші Жак Картье Сент-Лоуренс ирокез тіліндегі сөзді (айтылуы ) "Канада" деп жазды және бұл сөзді алғаш рет Стадакона ауылына ғана емес, сонымен қатар көршілес аймаққа және Сент-Лоуренс өзеніне сілтеме жасау үшін қолданды. 1535 жылы екінші сапарында ол бұл өзенді "Канада өзені" деп атады. 1500 жылдардың ортасына қарай еуропалық кітаптар мен карталарда бұл аймақ "Канада" деп көрсетіле бастады. Көп ұзамай Канада Жаңа Францияда Сент-Лоуренс өзені бойында орналасқан колонияның аты болды. Отарлық кезеңде "Канада" және "Жаңа Франция" терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылды.
Британдық Солтүстік Америка
1763 жылы Жаңа Францияны (оның ішінде француз колониясы Канаданы) британдықтар басып алғаннан кейін, колония Квебек провинциясы деп атауға ие болды. Америка революциясынан соң және Біріккен Империяның адалдарының Квебекке көптеп келуінен кейін, колония 1791 жылғы 26 желтоқсанда Жоғарғы және Төменгі Канадаға бөлінді, кейде «Канадалар» деп аталды, бұл «Канада» атауының британдық билік кезінде ресми түрде қолданылған алғашқы жағдайы еді. 1840 жылдарға қатысты хабарламалардың кейбіреулері сол дәуірде «Канада» сөзі қазіргіше айтылудың орнына «Кауг на даг» деп айтылғанын көрсетеді. 1841 жылы Дурхэм есебінің ұсыныстары негізінде Жоғарғы және Төменгі Канадалар бірігіп, Канада провинциясын құрады. Бұрынғы колониялар сол кезде Канаданың шығысы және Канаданың батысы деп аталды, сондай-ақ әрқайсысынан тең өкілдікпен бір заң шығару органы құрылды. Аз қоныстанған Канаданың батысы Канаданың шығысының халық санына пропорционалды өкілдік туралы талаптарына қарсы болды, бірақ Канаданың батысының халқы шығыстың халқынан басып өткенде жағдай өзгерді. Бір колония 1867 жылғы 1 шілдеге дейін осылай басқарылды, көбінесе коалициялық үкіметтермен. 1857 жылы королева Виктория таңдаған Оттава қаласында жаңа астана салынып, ол ұлттық астанаға айналды.
Канада атауын таңдау
Канада провинциясын (қазіргі Онтарио және Квебек), Нью-Брансуик провинциясын және Новая Шотландия провинциясын біріктіретін конфедерация нысанын анықтау мақсатында Лондонда өткен конференцияларда 1867 жылдың ақпан айында Новая Шотландия немесе Нью-Брансуик делегатының бірі «Канада» деген атауды ұсынды, және ол басқа делегаттардың бәрінен бірауыздан қабылданды. Басқа атаулар да ұсынылғанмен, олар көп талқыланбаған көрінеді.
Патшалық немесе үстемдік
Канада Конфедерациясын құруға жұмыс істеген Канаданың негізін қалаушылары жаңа мемлекеттің ресми атауын талқылады, негізінен "Канада Корольдігі" немесе "Канада Доминионы" арасында. Британдық Солтүстік Америка одағы үшін "Канаданың Біріккен колониясы", "Канаданың Біріккен провинциялары" және "Канаданың Федерациялық провинциялары" сияқты атаулар да қарастырылған. Эварт сондай-ақ "Канада Республикасының" құрылуын ынталы түрде қолдады, бұл сол кезде көбінесе айтылмаған пікір еді.