Кіріспе

Джон Миллс (c. 1717 – c. 1794) – ағылшын жазушысы, аудармашы және редактор. Миллс пен Готфрид Сельюс 1745 жылы Ефрем Чемберстің «Циклопедиясының» француз тіліне аудармасын дайындап, жариялауға алғашқылардың бірі болды, бұл нәтижеде 1751 және 1772 жылдар аралығында Францияда жарық көрген «Энциклопедия» туды. Ауыл шаруашылығы саласындағы жазушы ретінде Миллс ауыл шаруашылығының барлық саласын қамтитын ең толық трактатты жариялағандық үшін танымал. Оның ең маңызды еңбегі – 5 томдық «Практикалық шаруашылықтың жаңа жүйесі» (1767). Онда Эвелин, Дуамель, Джон Ворлидж және Джетро Талл сияқты авторлардың тәжірибесі мен байқаулары қорытындыланып, жоғары бағаланған. Миллс шағын шаруашылықтарды ынталандырушы болды.

Өмірбаян

Джон Миллс 18 ғасырда ең беделді тұлғалардың бірі болған, бірақ оның өмірі туралы нақты мәліметтер жоқ, себебі оның өмірі жайлы ешбір жазба қалмаған. Оның сөйлеу әдебінен, ол жас кезінде ұзақ уақыт бойы шетелде өмір сүрген болуы мүмкін. Миллс француз әйеліне үйленді және олардың екі баласы болды: біреуі 1742 жылдың 27 сәуірінде Парижде крещениеден өтті, ал екіншісі 1743 жылдың мамыр айында дүниеге келді. Миллс Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды, Бенджамин Франклин оның демеушілерінің бірі болды.

Жұмыс

Джон Миллс ауыл шаруашылығы, жерді өңдеу және пайдалану туралы толыққанды білімімен ерекшеленді. Бұл еңбегі кеңінен танылып, 1738 мен 1742 жылдар аралығында төрт рет жарық көрді. Оның итальян тіліне аудармасы 1747 мен 1754 жылдары жарияланды. Францияда банкир Ламберт отбасының мүшесі Чемберсті француз тіліне аударуды бастады, бірақ 1745 жылы Джон Миллс пен Готфрид Селлиус Ефрем Чемберстің «Cyclopaedia» атты энциклопедиясының француз тіліндегі басылымын дайындап, оны «Encyclopédie» деп атады. 1745 жылдың басында Миллс пен Селлиус жобаға жазылушыларды тарту үшін «Encyclopédie» проспектін жариялады. Төрт беттік проспектті Жан Мишель Папийон суреттеді, және оған жұмыстың 1746 жылдың маусымынан 1748 жылдың соңына дейін бес томдық болып жариялану жоспары қоса берілді (суретті қараңыз). Аудармасын Миллс пен Селлиус жасады, ал түзетулерін аты аталмаған адам жасады, ол Дени Дидро болған болуы мүмкін. Проспектке жағымды пікірлер айтылып, бірнеше журналда кеңінен сілтеме жасалды. «Mémoires pour l'histoire des sciences et des beaux arts» журналы жобаны «ұзақ уақыттан бері әдебиетте жасалған ең маңызды екі қадамның бірі» деп бағалады. «Mercure» журналы 1745 жылдың маусымында 25 беттік мақала жазып, Миллстің аудармашы ретіндегі рөлін жоғары бағалады. Журнал Миллсті Францияда өскен, француз және ағылшын тілдерін ана тілідей білетін ағылшын ғалымы ретінде таныстырды. Журналдың мәліметінше, Миллс жұмысты бірнеше ғалыммен талқылаған, жобаға ынтасы күшті болған, мүлігін осы іске жұмсаған және басылым құқығының жалғыз иесі болған. Алайда, 1745 жылдың соңында ынтымақтастық бұзылды. Жұмысты басқаруға тағайындалған баспагер Андре ле Бретон, Миллстің француз тілін жеткіліксіз білетінін айтып, жазылым ақшасын иемденді. Ле Бретон Миллске физикалық күш қолданды. Миллс Ле Бретонды сотқа берді, бірақ сот Ле Бретоннің пайдасына шешім шығарды. Ле Бретон Миллстің орнына Жан-Поль де Гуа де Мальвесті қойды, кейіннен оны Дени Дидро ауыстырды. Сот шешімінен кейін Миллс Англияға кетті.

Рим императорларының тарихы, Августтан Константинге дейін, 1755 жыл

1755 жылы Миллс «Августтан Константинге дейінгі Рим императорларының тарихы» атты еңбегін аудармашы ретінде қайта көзге түсті. Бұл шығарманы алғаш рет Париждегі Колледж де Боведегі риторика профессоры Жан Батист Луи Кревье 10 томдық етіп жазған. Миллс француз тілінен алғашқы екі томды аударған кезде, 1755 жылы осы еңбек туралы шолу «The monthly review of literary journal» журналында жарияланды. Шолу Миллсті аудармашы ретінде келесі сөздермен таныстырды: «Мырза Миллс және оның басқа еңбектері бізге беймәлім; бірақ ол шетелде бірнеше трактаттар жариялап, танымал болғаны туралы хабарланды, сондай-ақ ол Чемберстің «Циклопедиясын» француз тіліне аударуды бастап, ілгерілеткен адам болды». Роберт Уотттың «Британдық кітапханасында» (1824, 670 б.) бұл аударма басқа Джон Миллсқа жатқызылған, бірақ бұл сипаттама біздің бір адам туралы сөз қозғап отырғанымызды анық көрсетеді. 1755 жылғы шолу Миллдің аудармашылық шеберлігіне сын айтып, былай деді: «Егер ол ағылшын болса, оның аты болмағанда, оның сөйлеу әдісіне күмәнданар едік, мүмкін ол шетелде ұзақ жылдар өмір сүргендіктен, ана тілімен байланысы азайып кеткен болар: себебі біз өзін тазалығымен мақтан тұтатын жазушылардың өте аздығын кездестірдік. Мырза Джонсон «сөздің ең үлкен зияны – аударманың көптігі» деп әділ айтқан. Ешбір кітап бір тілден екінші тілге аударылмаған, оның туған тілінен бірдеңе алмай. Бұл ең зиянды және кең ауқымды жаңалық; жеке сөздер мыңдаған рет енуі мүмкін, ал «тілдің құрылысы беделді болып қалады; бірақ жаңа фразеология бірден көп өзгерістер әкеледі, ол ғимараттың жеке тастарын емес, бағандардың ретін өзгертеді». Миллс алғы сөздерінде былай деп түсіндірді: «Дюамель және оның корреспонденттері әлемге ұзақ уақыттан бері күтілген және өз елінің игілігін қалайтын және ауыл шаруашылығының маңыздылығын сезінетін барлық адамдар үшін үлгі көрсетті. Олар бізге осы өте пайдалы өнерде бірнеше жыл бойы дәлдікпен және сақтықпен жүргізілген эксперименттер сериясын ұсынды және олар анық, түсінікті түрде баяндалды». Миллс Дюхамельдің еңбегі эмпирикалық негізде екенін атап өтті. Миллс Фрэнсис Хоумның келесі байқауына сілтеме жасай отырып, «Теорияның өзі ауыл шаруашылығында көп пайда бермейді» деді: «Ауыл шаруашылығы бастапқыда ақыл-ойдан емес, фактілер мен тәжірибеден туындайды. Бұл табиғи философияның бір саласы және оны тек табиғатта орын алған фактілерді білу арқылы жақсартуға болады. Осы фактілерге назар аудару арқылы табиғи философияның басқа салалары осы соңғы екі ғасырда үлкен жетістіктерге жетті. Медицина қазіргі деңгейіне тек аурулар мен емдеулер тарихы арқылы жетті. Химия қазір жүйелі жүйеге келді, кездейсоқ немесе жоспарлы түрде жасалған эксперименттер арқылы. Бірақ ауыл шаруашылығында осы мақсатқа қызмет ететін эксперименттер қайда? Мен осындай іздесем, аз немесе мүлдем жоқ. Міне, ауыл шаруашылығының дамуына кедергі келтіретін нәрсе. Бізде осы өнерге қатысты кітаптар жетіспейді, бірақ бізге қажет кітап – эксперименттер кітабы». Фрэнсис Хоум М. Дюхамельдің «Эксперименттер» атты еңбегінің алғашқы үш томын оқығаннан кейін былай деді: «Олар ерекше, дәл, қорытындылы және ауыл шаруашылығындағы эксперименттерге үлгі болып табылады. Ауыл шаруашылығы осылай дамыған Ұлыбритания үшін қандай ұят, оның нақты құнын шетелдіктер анықтауға қалдыру!» Миллс Блэкуэллдің жазбалары жеткіліксіз болғанын және ол Ежелгілерге жүгінуге тура келгенін айтты. Тобиас Смоллетттың «Критикалық шолу: немесе әдебиет жылнамаларында» жарияланған осы еңбек туралы шолуда былай делінген: «Бізге бұл кітаптың қай бөлімдері Миллс мырзаға тиесілі екенін анықтау мүмкін емес, бірақ жалпы алғанда, бұл кітап құрамы мен тілі жағынан екі ағасынан кем емес деп айтуға батылымыз».

Таңдалған жарияланымдар

Томас Блэкуэлл, Джон Миллс (тарихи жазушы). Аугусттың сарайының естеліктері. Джон Миллс жалғастырып, толықтырды. А. Миллер. 1753–63.
Жан Батист Луи Крейвье. "Августтан Константинге дейінгі Рим императорларының тарихы", Крейвье мырзаның, Бове колледжінің риторика профессорының еңбегі. Француз тілінен аударған Джон Миллс. (10 томдық) 1755; 1-том; 9-том.
Духамель дю Монсо. Шаруашылық туралы практикалық трактат. Дж. Уистон және Б. Уайт, Лондон 1759. Француз тілінен аударған Джон Миллс. Джон Миллс. Қолданбалы шаруашылықтың жаңа және толық жүйесі. Лондон 1762–1765 (5 томдық): 1-том; 2-том; 3-том; 4-том; 5-том; неміс тіліне аудармасы, 5-том, 1769.
Джон Миллс. Ара шаруашылығын басқару туралы эссе. Лондон 1766.
Густав Адольф Гилленборг. Ауыл шаруашылығының табиғи және химиялық элементтері. Джон Миллс латын тілінен аударған. 1770. Джон Миллс. Ауа райы туралы эссе. Лондон 1770; голланд тіліне аудармасы, Амстердам, 1772. Джон Миллс. Моральдық, философиялық және саяси эсселер. С. Хупер, 1772.
Джон Миллс. Мал шаруашылығы туралы трактат. 1776.