Кіріспе
Джон Миллс (c. 1717 – c. 1794) – ағылшын жазушысы, аудармашы және редактор. Миллс пен Готфрид Сельюс 1745 жылы Ефрем Чемберстің «Циклопедиясының» француз тіліне аудармасын дайындап, жариялауға алғашқылардың бірі болды, бұл нәтижеде 1751 және 1772 жылдар аралығында Францияда жарық көрген «Энциклопедия» туды. Ауыл шаруашылығы саласындағы жазушы ретінде Миллс ауыл шаруашылығының барлық саласын қамтитын ең толық трактатты жариялағандық үшін танымал. Оның ең маңызды еңбегі – 5 томдық «Практикалық шаруашылықтың жаңа жүйесі» (1767). Онда Эвелин, Дуамель, Джон Ворлидж және Джетро Талл сияқты авторлардың тәжірибесі мен байқаулары қорытындыланып, жоғары бағаланған. Миллс шағын шаруашылықтарды ынталандырушы болды.
John Mills (c. 1717 – c. 1794) was an English writer on agriculture, translator and editor. Mills and Gottfried Sellius are known for being the first to prepare a French edition of Ephraim Chambers's Cyclopaedia for publication in 1745, which eventually resulted in the Encyclopédie published in France between 1751 and 1772. As writer on agriculture, Mills is credited for publishing the earliest complete treatise on all branches of agriculture. His chief work, A New System of Practical Husbandry, in 5 volumes, appeared in 1767. It combines the results of the experience and observations of such writers as Evelyn, Duhamel, John Worlidge, and Jethro Tull, and was highly commended. Mills was a warm advocate of small farms.
Өмірбаян
Джон Миллс 18 ғасырда ең беделді тұлғалардың бірі болған, бірақ оның өмірі туралы нақты мәліметтер жоқ, себебі оның өмірі жайлы ешбір жазба қалмаған. Оның сөйлеу әдебінен, ол жас кезінде ұзақ уақыт бойы шетелде өмір сүрген болуы мүмкін. Миллс француз әйеліне үйленді және олардың екі баласы болды: біреуі 1742 жылдың 27 сәуірінде Парижде крещениеден өтті, ал екіншісі 1743 жылдың мамыр айында дүниеге келді. Миллс Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды, Бенджамин Франклин оның демеушілерінің бірі болды.
Жұмыс
Джон Миллс ауыл шаруашылығы, жерді өңдеу және пайдалану туралы толыққанды білімімен ерекшеленді. Бұл еңбегі кеңінен танылып, 1738 мен 1742 жылдар аралығында төрт рет жарық көрді. Оның итальян тіліне аудармасы 1747 мен 1754 жылдары жарияланды. Францияда банкир Ламберт отбасының мүшесі Чемберсті француз тіліне аударуды бастады, бірақ 1745 жылы Джон Миллс пен Готфрид Селлиус Ефрем Чемберстің «Cyclopaedia» атты энциклопедиясының француз тіліндегі басылымын дайындап, оны «Encyclopédie» деп атады. 1745 жылдың басында Миллс пен Селлиус жобаға жазылушыларды тарту үшін «Encyclopédie» проспектін жариялады. Төрт беттік проспектті Жан Мишель Папийон суреттеді, және оған жұмыстың 1746 жылдың маусымынан 1748 жылдың соңына дейін бес томдық болып жариялану жоспары қоса берілді (суретті қараңыз). Аудармасын Миллс пен Селлиус жасады, ал түзетулерін аты аталмаған адам жасады, ол Дени Дидро болған болуы мүмкін. Проспектке жағымды пікірлер айтылып, бірнеше журналда кеңінен сілтеме жасалды. «Mémoires pour l'histoire des sciences et des beaux arts» журналы жобаны «ұзақ уақыттан бері әдебиетте жасалған ең маңызды екі қадамның бірі» деп бағалады. «Mercure» журналы 1745 жылдың маусымында 25 беттік мақала жазып, Миллстің аудармашы ретіндегі рөлін жоғары бағалады. Журнал Миллсті Францияда өскен, француз және ағылшын тілдерін ана тілідей білетін ағылшын ғалымы ретінде таныстырды. Журналдың мәліметінше, Миллс жұмысты бірнеше ғалыммен талқылаған, жобаға ынтасы күшті болған, мүлігін осы іске жұмсаған және басылым құқығының жалғыз иесі болған. Алайда, 1745 жылдың соңында ынтымақтастық бұзылды. Жұмысты басқаруға тағайындалған баспагер Андре ле Бретон, Миллстің француз тілін жеткіліксіз білетінін айтып, жазылым ақшасын иемденді. Ле Бретон Миллске физикалық күш қолданды. Миллс Ле Бретонды сотқа берді, бірақ сот Ле Бретоннің пайдасына шешім шығарды. Ле Бретон Миллстің орнына Жан-Поль де Гуа де Мальвесті қойды, кейіннен оны Дени Дидро ауыстырды. Сот шешімінен кейін Миллс Англияға кетті.
Рим императорларының тарихы, Августтан Константинге дейін, 1755 жыл
1755 жылы Миллс «Августтан Константинге дейінгі Рим императорларының тарихы» атты еңбегін аудармашы ретінде қайта көзге түсті. Бұл шығарманы алғаш рет Париждегі Колледж де Боведегі риторика профессоры Жан Батист Луи Кревье 10 томдық етіп жазған. Миллс француз тілінен алғашқы екі томды аударған кезде, 1755 жылы осы еңбек туралы шолу «The monthly review of literary journal» журналында жарияланды. Шолу Миллсті аудармашы ретінде келесі сөздермен таныстырды: «Мырза Миллс және оның басқа еңбектері бізге беймәлім; бірақ ол шетелде бірнеше трактаттар жариялап, танымал болғаны туралы хабарланды, сондай-ақ ол Чемберстің «Циклопедиясын» француз тіліне аударуды бастап, ілгерілеткен адам болды». Роберт Уотттың «Британдық кітапханасында» (1824, 670 б.) бұл аударма басқа Джон Миллсқа жатқызылған, бірақ бұл сипаттама біздің бір адам туралы сөз қозғап отырғанымызды анық көрсетеді. 1755 жылғы шолу Миллдің аудармашылық шеберлігіне сын айтып, былай деді: «Егер ол ағылшын болса, оның аты болмағанда, оның сөйлеу әдісіне күмәнданар едік, мүмкін ол шетелде ұзақ жылдар өмір сүргендіктен, ана тілімен байланысы азайып кеткен болар: себебі біз өзін тазалығымен мақтан тұтатын жазушылардың өте аздығын кездестірдік. Мырза Джонсон «сөздің ең үлкен зияны – аударманың көптігі» деп әділ айтқан. Ешбір кітап бір тілден екінші тілге аударылмаған, оның туған тілінен бірдеңе алмай. Бұл ең зиянды және кең ауқымды жаңалық; жеке сөздер мыңдаған рет енуі мүмкін, ал «тілдің құрылысы беделді болып қалады; бірақ жаңа фразеология бірден көп өзгерістер әкеледі, ол ғимараттың жеке тастарын емес, бағандардың ретін өзгертеді». Миллс алғы сөздерінде былай деп түсіндірді: «Дюамель және оның корреспонденттері әлемге ұзақ уақыттан бері күтілген және өз елінің игілігін қалайтын және ауыл шаруашылығының маңыздылығын сезінетін барлық адамдар үшін үлгі көрсетті. Олар бізге осы өте пайдалы өнерде бірнеше жыл бойы дәлдікпен және сақтықпен жүргізілген эксперименттер сериясын ұсынды және олар анық, түсінікті түрде баяндалды». Миллс Дюхамельдің еңбегі эмпирикалық негізде екенін атап өтті. Миллс Фрэнсис Хоумның келесі байқауына сілтеме жасай отырып, «Теорияның өзі ауыл шаруашылығында көп пайда бермейді» деді: «Ауыл шаруашылығы бастапқыда ақыл-ойдан емес, фактілер мен тәжірибеден туындайды. Бұл табиғи философияның бір саласы және оны тек табиғатта орын алған фактілерді білу арқылы жақсартуға болады. Осы фактілерге назар аудару арқылы табиғи философияның басқа салалары осы соңғы екі ғасырда үлкен жетістіктерге жетті. Медицина қазіргі деңгейіне тек аурулар мен емдеулер тарихы арқылы жетті. Химия қазір жүйелі жүйеге келді, кездейсоқ немесе жоспарлы түрде жасалған эксперименттер арқылы. Бірақ ауыл шаруашылығында осы мақсатқа қызмет ететін эксперименттер қайда? Мен осындай іздесем, аз немесе мүлдем жоқ. Міне, ауыл шаруашылығының дамуына кедергі келтіретін нәрсе. Бізде осы өнерге қатысты кітаптар жетіспейді, бірақ бізге қажет кітап – эксперименттер кітабы». Фрэнсис Хоум М. Дюхамельдің «Эксперименттер» атты еңбегінің алғашқы үш томын оқығаннан кейін былай деді: «Олар ерекше, дәл, қорытындылы және ауыл шаруашылығындағы эксперименттерге үлгі болып табылады. Ауыл шаруашылығы осылай дамыған Ұлыбритания үшін қандай ұят, оның нақты құнын шетелдіктер анықтауға қалдыру!» Миллс Блэкуэллдің жазбалары жеткіліксіз болғанын және ол Ежелгілерге жүгінуге тура келгенін айтты. Тобиас Смоллетттың «Критикалық шолу: немесе әдебиет жылнамаларында» жарияланған осы еңбек туралы шолуда былай делінген: «Бізге бұл кітаптың қай бөлімдері Миллс мырзаға тиесілі екенін анықтау мүмкін емес, бірақ жалпы алғанда, бұл кітап құрамы мен тілі жағынан екі ағасынан кем емес деп айтуға батылымыз».
Mr. Mills, and his other works, we are alike strangers to; but have been informed he has published some tracts, with reputation, abroad; and that he was the first undertaker and promoter of the translation of Chambers's Cyclopædia into French
In Robert Watt's Bibliotheca Britannica (1824, p. 670) this translation was credited to another John Mills Esq., but this description clearly indicates we are dealing with one and the same person. The 1755 review was critical about Mill's translation skills, and stated:
If he is an Englishman, which, but for his name, we should doubt, from his manner of expression, it is possible he may have lived so long in foreign countries, as to have somewhat lessened his acquaintance with his vernacular language: for we have met with few writers that have shewn themselves less masters of its purity, Mr. Johnson has judiciously observed, that "the great pest of speech is frequency of translation. No book was ever turned from one language to another, without imparting something of its native idiom; this is the most mischievous and comprehensive innovation; single words may enter by thousands, and 'the fabric of the tongue continue the fame; but new phraseology changes much at once, it alters not the single stones of the building, but the order of the columns." Mills explained in the preface, that "Duhamel and his correspondents have set the world an example which has long been wanted, and greatly desired by all who have the good of their country at heart, and are in the least sensible of the importance of Agriculture. They have given us a series of experiments in this most useful art, continued for several years together, with accuracy and judgment, and related in a clear, distinct, manner." According to Mills the work of Duhamel is noted for it empirical origin. Theory alone can avail but little in agriculture, Mills declared, referring to the following observation by Francis Home:
Agriculture does not take its rise originally from reason, but from fact and experience. It is a branch of natural philosophy, and can only be improved from a knowledge of facts, as they happen in nature. It is by attending to these facts that the other branches of natural philosophy have been so much advanced during these two last ages. Medicine has attained its present per section, only from the history of diseases and cafes delivered down. Chemistry is now reduced to a regular system, by the means of experiments made either by chance or design. But where are the experiments in Agriculture to answer this purpose ? When I look round for such, I can find few or none. There then lies the impediment in the way of Agriculture. Books in that art, we are not deficient in: but the book which we want, is a book of experiments. Only after reading the three first volumes of Experiments published by M. Duhamel, Francis Home declared: "They are distinct, exact, conclusive so far as they have gone, and stand a model for experiments in Agriculture. What a shame for Great Britain, where Agriculture is so much cultivated, to leave its exact value to be determined by foreigners!" Mills further stated Blackwell's loose papers were deficient, and he had to recourse to the Ancients. A review of this work by Tobias Smollett in The Critical Review: Or, Annals of Literature stated, that "it is impossible for us to ascertain the particular passages of this publication that belong to Mr. Mills; but we will venture to say, upon the whole, that this volume, both in point of composition and language, is not inferior to its two elder brothers."
Таңдалған жарияланымдар
Томас Блэкуэлл, Джон Миллс (тарихи жазушы). Аугусттың сарайының естеліктері. Джон Миллс жалғастырып, толықтырды. А. Миллер. 1753–63.
Жан Батист Луи Крейвье. "Августтан Константинге дейінгі Рим императорларының тарихы", Крейвье мырзаның, Бове колледжінің риторика профессорының еңбегі. Француз тілінен аударған Джон Миллс. (10 томдық) 1755; 1-том; 9-том.
Духамель дю Монсо. Шаруашылық туралы практикалық трактат. Дж. Уистон және Б. Уайт, Лондон 1759. Француз тілінен аударған Джон Миллс. Джон Миллс. Қолданбалы шаруашылықтың жаңа және толық жүйесі. Лондон 1762–1765 (5 томдық): 1-том; 2-том; 3-том; 4-том; 5-том; неміс тіліне аудармасы, 5-том, 1769.
Джон Миллс. Ара шаруашылығын басқару туралы эссе. Лондон 1766.
Густав Адольф Гилленборг. Ауыл шаруашылығының табиғи және химиялық элементтері. Джон Миллс латын тілінен аударған. 1770. Джон Миллс. Ауа райы туралы эссе. Лондон 1770; голланд тіліне аудармасы, Амстердам, 1772. Джон Миллс. Моральдық, философиялық және саяси эсселер. С. Хупер, 1772.
Джон Миллс. Мал шаруашылығы туралы трактат. 1776.
Jean Baptiste Louis Crévier. The History of the Roman Emperors, from Augustus to Constantine, by Mr. Crevier, professor of rhetoric in the college of Beauvais. Translated from the French by John Mills. (10 volumes) 1755; Vol 1; Vol. 9
Duhamel du Monceau. A Practical Treatise of Husbandry. J. Whiston and B. White, London 1759. Translated from the French by John Mills. John Mills. A New and Complete System of Practical Husbandry. London 1762–1765 (5 volumes): volume 1; Volume 2 Volume 3; Volume 4; Volume 5 ; German translation Volume 5, 1769
John Mills. An Essay on the Management of Bees. London 1766
Gustavus Adolphus Gyllenborg. The Natural and Chemical Elements of Agriculture. Translated from the Latin by John Mills, 1770. John Mills. An Essay on the Weather. London 1770; Dutch translation, Amsterdam, 1772. John Mills. Essays moral, philosophical and political. S. Hooper, 1772
John Mills. A Treatise on Cattle. 1776