Кіріспе

1839 жылы Уэльстегі Ньюпортта чартистердің демократияны талап етуші көтерілісі – Уэльстегі соңғы ірі қарулы көтеріліс болды. Чартистердің талаптары демократия және құпия дауыс беру құқығын қамтыды. 1839 жылғы 4 қарашада Джон Фросттың басшылығымен шамамен 4000 чартист жақтасы Монмутширдегі Ньюпорт қаласына қарай жорық жасады. Жолда Ньюпорттың бірнеше чартистері полициямен ұсталды және Ньюпорттың орталық бөлігіндегі Вестгейт қонақ үйінде қамауға алынды. Ньюпорттан тыс индустриалды қалалардан келген чартистер, оның ішінде көптеген көміршілер, өздері жасаған қару-жарақтарымен қаруланған, өз әріптестерін босатуға ниеттенді. Шайқас басталды, полицияны қорғауға жіберілген 45-ші жаяу әскер полкінің сарбаздарына оқ атуға бұйрық берілді. Шамамен 24 чартист қаза тапты, ал тағы 50-ге жуық адам жараланды. 4 сарбаз жарақат алды, сондай-ақ қонақ үйде болған Ньюпорт мэрі де жарақаттанды. Кейін көтерілістің басшылары мемлекетке опасыздық жасады деп танылды және асылып, кесіп, төрт бөлікке бөлінуге үкім шығарылды. Бірақ жаза кейіннен жер аударумен ауыстырылды.

Себептер

Уэльстегі чартизмнің бастауы 1836 жылдың күзінде Кармартен жұмысшылары қауымдастығының құрылуына байланысты. Көтеріліске түрткіс берген факторлардың бірі – 1838 жылғы Халық хартиясындағы демократия талаптарын (жалпы сайлау құқығы, құпия дауыс беру, депутаттарға жалақы төлеу, мүліксіздерге дауыс беру құқығы және т.б.) 1839 жылдың 12 шілдесінде Ұлыбритания Парламентінің қабылдамауы, сондай-ақ 2 тамызда чартист Генри Винсенттің заңсыз жиын өткізгені және сөз байласуы үшін сотталуы болды. Көтеріліске бірнеше ай бойы дайындық жүргізілді, ал демалыс күндері науқан күш алып, Джон Фрост және оның серіктестері индустриялық аңғар қалаларынан Ньюпорттың солтүстігіне ізбасарларын бастап әкелді. Көтеріліске қатысқан кеншілердің кейбіреуі өздері жасаған сүңгілермен, тоқмақтармен және оттық қарулармен қаруланды. Фрост батыстан Ньюпортқа, Сефания Уильямс Блэквудтан солтүстік-батысқа, ал Уильям Джонс Понтипулден солтүстікке бағытталған колонналарды жетекшілік етті. Қарсыласудың нақты себептері әлі де түсініксіз, бірақ бұл Фросттың кейбір чартистердің радикалды көзқарастарына деген алаңдаушылығымен және Ньюпорттың белгілі бір өкілдеріне деген жеке антагонизмімен байланысты болуы мүмкін. Оңтүстік-шығыс Уэльстегі чартист қозғалысы осы кезеңде хаостық болды және жұмысшылардың сезімдері аса жоғары болды.

Көтеріліске дейінгі оқиғалар

Ауыр жаңбыр чартистерді кешіктірді және Роджерстондағы Уэльстің емен ағацындағы әр топтың жоспарланған кездесуіне кешігу туды. Джонс және оның Понтипулден келген адамдары тіпті келмеді, бұл Ньюпортқа соңғы жорысты күндізгі уақытта ықшамдады, бұл әскерилердің қолынан одан да көп өлім-жұлымның алдын алған болар еді. Сол күні таңертеңгілік сарқырамалармен төмен қарай жылжу кезінде, тіпті бір шіркеу жиыны да ерікті түрде қосылып, чартистер қатарын қабаттады. Жексенбі күні түні көбінесе жаңбыр астында сыртта өткеннен кейін, көптеген чартистердің адалдығы сынақтан өтті. Көптеген адамдар бастапқыда чартистердің мақсатына бейтарап болған, көбінесе өз жұмыс жағдайларының тікелей мәселелерімен алаңдаған. Осылайша, көптеген чартистер Ньюпорттағы соңғы көтеріліске қатыспады және қала шетінде күтті. Чартистердің көтерілісі және Генри Винсенттің бұрынғы тұтқындалуы мен Монмут түрмесіндегі қамауынан кейін басқа жерлердегі күдікті зорлық-зомбылық туралы қауесеттер биліктің бүлік күтетініне әкелді. Алайда, көтерілістің ауқымы 3 қарашаға дейін, көтеріліске бір күн қалғанда толыққанды бағаланбады. Билік жылдам дайындыққа кірісті. Ньюпорт мэрі Томас Филлипс 500 арнайы констебльді қызметке тағайындады және қосымша әскер жіберуді сұрады. Ньюпортта бұрыннан шамамен 60 әскер орналасқан еді, ол чартист тұтқындары ұсталған Вестгейт қонақ үйіне 45-ші (Ноттингемшир) пехоталық полкінің 32 әскерін жинады.

Көтерілістің шыңы

Шамамен 10 000-ға жуық чартист жақтастары қалаға шеруге шықты деп есептеледі. Чартистер өздерінің бірнеше достары Вестгейт қонақ үйінде тұтқындалғанына сенді. Чартистерлер тік Stow Hill төбесінен жылдам түсіп, сағат 9.30 шамасында қонақ үйдің алдындағы кішкентай алаңға жетті. Чартистер қонақ үйді қалаға шабуыл жасауға аздан кейін келген әскерлердің қорғап тұрғанын білгені белгісіз. Қақтығысқа себеп болған жағдай – чартистерлер қонақ үйді тізектен тізекті орналасып қоршап алып, ішіндегі тұтқындарды босатуды талап еткен кезде, бір жақ немесе екінші жақ (қайсысы екені белгісіз) оқ атуды бастады. Ұзақ болмаған, қатал және қанды шайқас болды. Көп және ашулы халыққа қарағанда әскерлердің саны аз болғанымен, олардың атыс күші айтарлықтай жоғары болды. Чартистерлер қонақ үйге 80-ге дейін оқ атты, тіпті уақытша ғимаратқа кіре алды, бірақ шатақтап кері шегінуге мәжбүр болды. Бір әскер ауыр жарақат алды, ал екі арнайы констебль жараланды. Қорғаушылардың тағы бірі, сержант Джеймс Дейли, басына алты оқ тиді. Қонақ үйдің есігін күзетіп тұрған арнайы констебль Томас Беван Оливер, есікті чартистердің бірінің қаруымен соқтығыстырып, оқ атып алғанын мәлімдеді.

Салдары

Одан кейін 200-ден астам чартист қатысқандығы үшін тұтқындалды, ал жиырма біреуі мемлекетке қарсы көтеріліс жасады деген айып тағылды. Көтерілістің үш басшысы – Джон Фрост, Зефания Уильямс және Уильям Джонс мемлекетке қарсы көтеріліс жасады деген айып бойынша кінәлі деп танылды және Монмуттың Шаир залында асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөліну жазасына кесілді. Олар Англия мен Уэльсте осы жазаға кесілген соңғы адамдар болды. Ел бойынша петиция жинағаннан кейін, тіпті Лорд-бас судьяның Ішкі істер министріне тікелей әсер етуінен кейін, үкімет ақырында олардың жазаларын өмір бойына жер аударуға өзгертіп жіберді. Джеймс Стивенс, Джон Ловелл, Джон Рис және Уильям Прайс, сондай-ақ кейбір мәліметтерге сәйкес Аллан Пинкертон да осы қозғалысқа қатысты. Замандастарының куәліктерінен, мысалы, Йоркшир чартисі Бен Уилсонның сөзінен, Ньюпорттағы сәтті көтеріліс жалпыұлттық көтеріліс сигналы болуы керек екені белгілі болды. Ескі тарихтар Чартизмнің Ньюпорттан кейін ішкі дағдарысқа ұшырағанын көрсетеді. Бірақ шындығында, қозғалыс өте сергекті болды (және 1842 жылдың соңына дейін солай болды). Бастапқыда, Фейргус О'Коннордың басшылығымен көптеген чартистер Фрост, Уильямс және Джонстың кешірілуі үшін петиция жинауға бағытталған, бірақ Шеффилд, Лондонның Шығыс бөлігі және Брэдфордтағы шағын топтар өз көтерілістерін жоспарлады. Самуэль Холберри 12 қаңтарда Шеффилдтегі көтеріліске жетекшілік етті, бірақ ол сәтсіз аяқталды; 14 қаңтарда полиция Лондонның Шығыс бөлігіндегі үлкен тәртіпсіздіктің алдын алды, ал 26 қаңтарда бірнеше жүз Брэдфорд чартистері ел бойынша тізбектей реакцияны тудыру үмітімен көтеріліс ұйымдастырды. Осыдан кейін чартизм ішкі жаңару және жүйелі ұйымдастыру процесіне көшті, бірақ жер аударылған және түрмеге қамалған Ньюпорт чартистері жұмысшылар арасында батырлар мен шейіттер ретінде құрметтелді. Сонымен қатар, билік пен орта таптың өкілдері көтеріліс барлық чартистердің қауіпті түрде зорлыққа бейім екеніне көз жеткізді. Ньюпорт қаласының мэрі Томас Филлипс көтерілісті басудағы рөлі үшін ұлттық батыр деп жарияланды және Королева Виктория оны көтерілістен кейін алты аптадан соң рыцарь атағына ие етті. Фросттың өзі 1856 жылы шартсыз кешірім алып, Ұлыбританияға оралуға рұқсат алды. Бірақ ол қайтадан Ньюпортқа оралмады, оның орнына Бристольдің жанындағы Степлтонға қоныстанды, онда реформаны қолдаған мақалаларын 1877 жылы 93 жасқа толғанша жариялай берді.

Еске алу

Ньюпорт көтерілісіне деген қызығушылық Монмутшир Мерлин мен Оңтүстік Уэльс Аргус газеттерінде жарияланған мақалалар арқылы сақталды. 1939 жылы көтерілістің жүз жылдығын мерекелеу үшін Ньюпорт қалалық кеңесі Джон Фросттың туған жеріне жақын орналасқан Пошта ғимаратына мемориалдық тақта орнатты. 1960 жылдары Ньюпортты жаңғырту барысында Джон Фрост алаңы деп аталған орталық алаң құрылды. Картисттердің қабырғалық суреті (төменде қараңыз) осы алаңға апаратын жер асты жолында орналасқан. Ньюпорт мұражайында көтеріліске қатысты экспонаттар, соның ішінде қолмен жасалған қару-жарақтар қойылған. 1991 жылы Кристофер Келлидің еңбегімен жасалған "Бірлік, еңбекқорлық, күш" атты үш мүсін Вестгейт қонақ үйінің алдындағы Коммерциялық көшеде орнатылды. 2015 жылы Дюфрин орта мектебінің аты Джон Фрост мектебі деп өзгертілді. Қалада жыл сайын "Хартист конвенті" өтіп тұрады. Басқа аймақтардағы ескерткіштердің бірі – Себастьян Бойсонның жобалаған 26 фут биіктіктегі Хартист мүсіні. Бұл мүсін Кэрфилли округінің кеңесімен Блэквудтағы Хартист көпірінің жанына орнатылды. 1840 жылы Хартисттердің ісі қаралған Монмуттың Шаир залында сот залы сақталған және сот процесіне қатысты экспонаттар қойылған. Фрост, Уильямс және Джонстың Кепстоудан Портсмутқа кемемен көліктік саяхатының бастапқы кезеңінде аттанғанын еске алу үшін тақташа Кепстоу өзенінің жағасында орнатылған.

Джон Фрост алаңындағы қабырғалық сурет

1960 жылдары жаңадан салу жұмыстарының аясында алаңның біріне Джон Фрост алаңы деп ат қойылды, бұл көтерілістің басшысын еске алу мақсатында жасалды. 1978 жылы алаңдағы жаяу өтетін жердің астындағы өткелге Кеннет Баддтың ұзын мозаикалық суреті орнатылды. 2007 жылы таныстыру панелі алынып тасталды, содан кейін жаңадан салу жоспарының бөлігі ретінде суретті де алып тастау ұсынылды. Суретті сақтап қалу үшін үгіт жүргізілгеніне қарамастан, қалалық кеңестің мердігерлері 2013 жылдың 3 қазанында оны бұзды. Ньюпорт қалалық кеңесі 50 000 фунт стерлинг көлемінде қаржыландырумен жаңа ескерткіш орнату үшін қор құруды жоспарлап отыр.