Кіріспе

Гигантопитек (/dʒ/aɪ/, /g/æ/n/oʊ/p/ɪ/'/θ/i/k/ə/s/, /'/p/ɪ/θ/ɪ/k/ə/s/, /dʒ/ɪ//jahygantohpitheekuhs, pithikuhs, ji) – Қытайдың оңтүстігінде 2 миллион жылдан шамамен 300 200 мың жыл бұрынғы ерте және орта плейстоцен кезеңінде өмір сүрген, бір түрі Gigantopithecus blacki болатын, жойылған маймыл туысы. Таиланд, Вьетнам және Индонезияда да кездесу мүмкіндігі қарастырылған. Гигантопитекке қатысты алғашқы қалдықтар – екі үшінші тіс тістері 1935 жылы антрополог Ральф фон Кенигсвальдтың дәріханада тауып алған, ол кейіннен бұл маймылды сипаттаған. 1956 жылы Люченгте алғашқы жамбас сүйегі және 1000-нан астам тіс табылды, содан бері кем дегенде 16 жерден одан да көп қалдықтар табылған. Қазіргі уақытта тек тістер мен төрт жамбас сүйегі белгілі, ал басқа қаңқа элементтері, мүмкін, қазбаланғанға дейін шошқалар жеген болуы мүмкін. Ең көне қалдықтар Байконг үңгірінен 2 миллион жыл бұрынғы, ал ең жасы – Хей үңгірінен 380 000–310 000 жыл бұрынғыға жатады. Кеміргіштердің көптеген іздеріне қарағанда, тістер негізінен шұңғырларда жиналған, бұл шошқалардың әрекетіне байланысты болуы мүмкін. Шошқалар құйрықтарының өсуіне қажетті қоректік заттар алу үшін сүйектерді кеміріп жейді және үлкен сүйектерді жер астына сүйреп апарып, тістердің эмальмен қапталған бөлігінен басқа, толығымен жей алады. Осы себепті тістер көбінесе көптеп табылады, ал тістерден басқа қалдықтар сирек кездеседі.

Г. блэкки

1935 жылы фон Кенигсвальд Гигантопитектің Үндістанның Миоценнің соңғы кезеңіндегі Сивапитекпен тығыз байланыста екенін санады. 1946 жылы еврей-неміс антропологы Франц Вайденрайх Гигантопитекті адамзаттың ата-тегі ретінде «Гигантхороп» деп сипаттап, адамзаттың эволюциясы гиганттық кезеңнен өткенін айтты. Ол тістердің қазіргі адамдар мен Homo erectus (сол кездегі «Pithecanthropus» ерте Ява үлгілері үшін) тістеріне ұқсас екенін, ал эволюциялық тізбек Gigantopithecus-тен басталып, Ява маймылы Meganthropus-қа (сол кезде адамның ата-тегі саналған), «Pithecanthropus», «Javanthropus» және соңында Австралия аборигендеріне дейін жалғасады деп болжады. Бұл оның көп аймақтық гипотезасының бір бөлігі болды, онда барлық қазіргі заманғы нәсілдер мен этникалық топтар жергілікті архаикалық адам түрінен тәуелсіз дамыған, олардың ортақ ата-тегі жақында ғана және толыққанды қазіргі заманғы болған жоқ. 1952 жылы фон Кенигсвальд Гигантопитек гоминид екенімен келісті, бірақ оның адамның ата-тегі емес, жеке тармақ екенін сенді. Алдағы үш он жыл бойы Gigantopithecus-тың гоминид екеніне қатысты көптеген пікірталастар болды, Африкадан шығу гипотезасы Азиядан шығу және көп аймақтық гипотезаларды жоққа шығарғанға дейін, адамзаттың тегі Африкада екенін нақтылады. Чжан мен Харрисонның 2017 жылғы кладограммасы: Бұл 1915 жылы Пәкістанның Потохар үстіртінен табылған және кейін «Dryopithecus giganteus» деп жіктелген молярға ұқсас. 1950 жылы фон Кенигсвальд «D. giganteus» түрін жеке туысқа, Indopithecus-ке қайта жіктеді, бірақ 1979 жылы американдық антропологтар Фредерик Сзэлей мен Эрик Делсон оны «G. giganteus» деп өзгертіп жіберді. 2003 жылы австралиялық антрополог Дэвид В. Камерон Indopithecus-ты қайта жаңғыртты. 2017 жылы қытай палеоантропологі Инки Чжан мен американдық антрополог Терри Харрисон дене салмағын бағалады, бірақ толыққанды қалдықтар болмағандықтан нақты салмақ анықтау мүмкін емес екенін мойындады. Инцизорлардың тілге қараған жағындағы (лингвалды бет) тозу, тіс тамырына дейін созылуы, тіс астынан тістеуге ұқсас. Молярлар кез келген маймылдың ең гипсодонт тістері болып табылады (эмаль тіс етінен тысқары шығып тұрады). Гигантопитек саваннаның кең таралған шөптерін (C4 өсімдіктері) жемеген. Дегенмен, 1990 жылы Гигантопитек үңгірінен алынған төрт тіске жабысқан опал фитолиттері шөптерге тән екені анықталды; алайда, фитолиттердің көп бөлігі инжір, тутовая жеміс, нан жемісі және банян сияқты инжір тұқымдас жемістеріне ұқсас. Бұл жемістердің кемінде осы Gigantopithecus популяциясы үшін маңызды диеталық компонент болғанын көрсетеді. Қытайдың оңтүстік-шығысындағы Хецзян үңгірінен табылған 400 000–320 000 жылдық Орта плейстоцен тістері (құрып кету уақытына жақын) басқа жерлердегі ерте плейстоцен материалдарынан айырмашылықтарды көрсетеді, бұл Хецзян Гигантопитектерінің өзгеше формасы болуы мүмкін, олар өзгеріп жатқан ортаға және басқа азық-түлік ресурстарына бейімделген. Хецзян тістерінің сыртқы эмаль беті орта сызыққа жақын (медиалды) молярдың жағындағы паракон мен протоконнан шығатын екіншілік қырқалардың болуынан және өткір негізгі қырқалардан тегіс емес (көрініс беретін). Яғни, тістері тегіс емес. 1957 жылы Пей қолжетімсіз таудағы үңгірдегі тырнақты жануарлардың қалдықтарына сүйене отырып, Гигантопитек үңгірде тұратын жыртқыш екенін және осы жануарларды аулап алып келгенін болжады. Бұл гипотеза енді жарамсыз саналады, өйткені оның тіс анатомиясы өсімдікпен қоректенуге сәйкес келеді. Бұл кейбір келесі зерттеушілердің қолдауына ие болды, бірақ Гигантопитектегі қалың эмаль мен гипсодонти тістердің басқа функциясы бар екенін көрсетеді.

Өсу

Gigantopithecus тұрақты үшінші моляры, оның қабыршақтарындағы эмальдің қалыптасуына шамамен 600–800 күн қажет болғандықтан (бұл өте ұзақ мерзім), төрт жылдың ішінде қалыптасқан деп есептелді, бұл адамдар мен шимпанзелерде байқалатын диапазонға (бірақ диапазонның жоғарғы шегіне) жатады. Көптеген басқа қазба маймылдар сияқты, эмаль-дентин шекарасындағы эмальдің қалыптасу жылдамдығы (дентин – эмальдің астындағы жүйкеге толы қабат) тәулігіне шамамен төрт мкм деп бағаланды; мұндай көрсеткіш қазіргі маймылдардың сүт тістерінде ғана кездеседі. Gigantopithecus эмалінің протеиндік тізбегін зерттеу нәтижесінде альфа 2 HS гликопротеіні (AHSG) анықталды, ол қазіргі маймылдарда сүйек пен дентиннің минералдануына қатысты. Ол дентинде емес, эмальде табылғандықтан, AHSG Gigantopithecus-та эмальдің биоминералдануын жеңілдеткен қосымша компонент болған болуы мүмкін, әсіресе ұзаққа созылған амелогенез (эмальдің өсуі) кезінде. Басқа классикалық жануарларға орангутан, макак, носорог, жойылып кеткен шошқалар Sus xiaozhu және Sus peii, muntjac, Cervus (елен), gaur (қора), Megalovis тұқымдас бovid және сирек кездесетін үлкен қылыш тісті Megantereon жатады. 2009 жылы американдық палеоантрополог Рассел Чиочон бірнеше тістерден анықтаған, шимпанзеге шамамен тең маймылдың Gigantopithecus-пен бірге болғанын болжады. Лонггудонг үңгірі Палеарктика мен Шығыс аймақтары арасындағы өтпелі аймақ болуы мүмкін, онда әдеттегі Gigantopithecus фаунасымен қатар, елік, гиена, жылқы, Leptobos тұқымдас bovid және пика сияқты боралдық жануарлар да кездеседі. Қысқы және жазғы муссонның күшеюі Қытайдың Ортаңғы плейстоценіндегі маңызды экологиялық факторлардың бірі деп есептеледі. Стратиграфиялық мәліметтер көрсеткендей, 420–330 мың жыл бұрын Gigantopithecus ареалы Гуанси, Гуйчжоу және Хайнань провинцияларынан Гуанси аймағына дейін қатты тарылған. 300 мың жыл бұрын жайылымдардың кеңеюі салдарынан ормандардың қысқаруына байланысты алып маймыл популяциясы одан әрі азайды. Gigantopithecus-тың жойылу мерзімі шамамен 295 000–215 000 жыл бұрын деп есептеледі, бұл маусымдық өзгерулермен және үлкен экологиялық өзгерістермен байланысты. Оңтүстік Қытайдағы адам қызметі 800 000 жыл бұрын белгілі болған, бірақ Gigantopithecus жойылғаннан кейін ғана кеңірек таралды, сондықтан ресурстар үшін бәсекелестік немесе аң аулау сияқты факторлар рөл атқарыпты-атқармағаны әлі белгісіз. Чжан және басқалар (2024) Қытайдың оңтүстігіндегі плейстоценнің ертедегі жойылуына архаикалық гоминидтердің қатысқандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетті.

Криптозоология

Гигантопитек криптозоология шеңберінде тибеттік йети немесе американдық бигфут ретінде, жергілікті халық арасындағы маймыл тәрізді құбыжықтардың кімдігі ретінде қолданылып келді. Бұл 1960 жылы зоолог Владимир Чернецкийдің Nature журналында Гималай тауларына шыққан альпинистер Майкл Уорд пен Эрик Шиптонның 1951 жылы түсірген, күдікті йети іздерінің суретін қысқаша сипаттауымен басталды. Чернецкий йетидің адам сияқты қозғалатынын және Гигантопитекке ұқсас екенін қорытындылады. Содан кейін йетиге қысқа ғана уақытқа ғылыми назар аударылды, бірнеше авторлар Nature және Science журналдарында жарияланды, бірақ бұл йети мен оған ұқсас американдық бигфутты іздеуге құмарлық тудырды, ол бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Мұндай құбыжықтардың бар екенін дәлелдеуге тырысқан жалғыз ғалым – антрополог Гровер Кранц болды, ол 1970 жылдан бастап 2002 жылы қайтыс болғанға дейін Гигантопитек пен бигфут арасындағы байланысты дәлелдеуге тырысты. Оның есімдеген екі атауларының бірі – "Gigantopithecus canadensis" болды. Ғалымдар мен монстрларды аулауға құмар әуесқойлар Кранцтың аргументтерін қабылдамады, оның анық жалған дәлелдерді оңай қабылдайтынын айтты.