Кіріспе

Араб астрономы және сағат жасаушы (1304–1375)

ʿАбу әл Хасан Ала ад-Дин бин Али бин Ибрахим бин Мұхаммед бин әл Матам әл Ансари, Ибн әл Шатир немесе Ибн аш Шатир (ابن الشاطر; 1304–1375) араб астрономы, математигі және инженері болған. Ол Дамасктегі Омейяд мешітінде муваккит (موقت, уақытты бақылаушы) қызметін атқарды және 1371/72 жылы оның минараты үшін күн сағатын жасады.

Өмірбаян

Ибн әл-Шатир 1304 жылы Сирияның Дамаск қаласында дүниеге келді. Алты жасында әкесі қайтыс болды. Оның атасы оны тәрбиеге алып, Ибн әл-Шатирге пил сүйегін қабылдау өнерін үйретті. Ибн әл-Шатир астрономияны оқу үшін Қаһире мен Александрияға сапар шекті, онда ол оқып, шабыттанды. Осы мақсатта ол түрлі астрономиялық құралдар жасады. Ол мешіт қажеттіліктері үшін де, ал кейінгі зерттеулерін дамыту үшін де бірнеше астрономиялық байқаулар мен есептеулер жасады. Бұл байқаулар мен есептеулер астрономиялық кестелер жинағында жинақталды. Оның бірінші кестелері, уақыт өте келе жоғалып кеткен, оның байқауларын Птолемейдің байқауларымен біріктіргендігі айтылады, және оларда Күн, Ай және Жер туралы мәліметтер болды.

Күн моделі

Ибн әл-Шатирдің Күн моделі оның дәл бақылау деректеріне берілгендігін көрсетеді, ал оның жасалуы Птолемей моделіне жалпы жақсарту болып табылады. Птолемейлік Күн моделін қарастырғанда, көптеген бақылаулар ескерілмегені және Күн диаметрінің көрінетін мөлшерінің байқалған өзгерістерін қамти алмайтыны анық. Птолемей жүйесіндегі бақылаулар үшін кейбір қате сандық мәндер болғандықтан, Күннің нақты геоцентрлік қашықтығы оның Күн моделінде тым төмен бағаланған. Птолемей модельдерінен туындаған мәселелер оларды шешуге бағытталған жаңа шешімдерді қажет етті. Ибн әл-Шатирдің моделі осы мақсатқа қол жеткізуге арналған, ол Күн моделі үшін жаңа эксцентриситет жасады. Көптеген бақылауларының арқасында Ибн әл-Шатир жаңа максималды Күн теңдеуін (2;2,6°) анықтады, ол орташа бойлық λ 97° немесе апогейден 263° жерде болған. Әдіс геометриялық жолдармен түсіндірілгендіктен, 7;7 және 2;7 эпициклдердің радиусы екенін анықтау оңай болды. Сонымен қатар, оның Күн диаметрінің көрінетін мөлшеріне қатысты соңғы нәтижелері апогейде (0;29,5), перигейде (0;36,55) және орташа қашықтықта (0;32,32) екені көрсетілді. Айдың нақты бойлығын есептеу үшін Ибн әл-Шатир екі айнымалыны белгіледі: η, ол Айдың Күннен орташа алшақтығын, ал γ орташа аномалияны білдіреді. Бұл мәндердің әрбір жұбына сәйкес келетін e немесе теңдеу болды, ол нақты бойлықты есептеу үшін орташа бойлыққа қосылды. Ибн әл-Шатир планеталардың нақты бойлығын анықтау кезінде де осы математикалық схеманы қолданды, бірақ планеталар үшін айнымалылар α (апогейден немесе ортадан өлшенетін орташа бойлық) және γ (Ай үшін орташа аномалия) болды. c3' түзету функциясы кестеленді және γ' нақты аномалиясын анықтау үшін γ орташа аномалиясына қосылды. Сонымен қатар, Коперниктің "Комментариолусында" эквантты екі эпициклмен алмастыруы Ибн әл-Шатирдің бір ғасыр бұрынғы жұмысына ұқсас болды. Ибн әл-Шатирдің Ай және Меркурий модельдері Коперниктің модельдерімен сәйкес келеді. Коперник Птолемейдің геометриялық модельдерін Ибн әл-Шатир Күн моделін құрастырғандағы сияқты бойлық кестелеріне аударды. Коперник Ибн әл-Шатирді оқыған-оқымағаны белгісіз, және бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Екеуінің арасындағы айырмашылықтар олардың еңбектерінен көрініп тұр. Коперник гелиоцентрлік модельді (планеталар Күнді айналады) ұстанса, Ибн әл-Шатир геоцентрлік модельді (жоғарыда айтылғандай) ұстанды. Сонымен қатар, Коперник индуктивті ойлауды, ал Ибн әл-Шатир Зидж дәстүрін ұстанды.

Құралдар

Жыл бойы бірдей уақыт ұзындығын пайдалану идеясы 1371 жылы Ибн әл-Шатирдің жаңашылдығы болды, бұл Аль-Баттанидің тригонометриядағы бұрынғы жетістіктеріне негізделген. Ислам ғалымы жақсартылған күн сағатын жасамас бұрын, өзінің алдыңғылары жасаған күн сағатын түсінуі керек еді. Гректерде де күн сағаттары болған, бірақ олардың сағаттық сызықтары түйінге негізделген, бұл маусымға байланысты күндізгі сағаттардың тең емес (уақытша сағаттар) болатынын білдірді. Әрбір күн он екі тең бөлікке бөлінді, демек, күннің әрекетіне байланысты қыста сағаттар қысқа, ал жазда ұзақ болар еді. Ибн әл-Шатир сонымен қатар "Сандуқ әл-Явакит ли маʿрифат әл-Мавакит" (зергерлік қорап) деп аталатын уақыт өлшеу құралын ойлап тапты, ол әмбебап күн сағатын және магниттік компасты біріктіреді. Ол оны намаз уақытын анықтау мақсатымен ойлап тапты. "Сандуқ әл-Явакит ли маʿрифат әл-Мавакит" күннің сағаттық бұрышын анықтауға мүмкіндік беретін жылжымалы тесікке ие болды. Егер бұл бұрыш горизонтқа сәйкес келсе, пайдаланушы оны полярлық күн сағаты ретінде қолдана алатын еді. Ол күндізгі және бекеш намазының уақытын анықтау үшін кішірек өлшемді (12 см x 12 см x 3 см) күн сағатын да жасады. Бұл күн сағаты жергілікті меридианды және Мекке бағытын (Сауд Арабиясында орналасқан) көрсетуге қабілетті болды. Ол жасаған астролябия "әл-ала әл-жамиʿа" (әмбебап құрал) деп аталды. Бұл астролябия Ибн әл-Шатир жазық планеталық астролябия және екі ең көп қолданылатын квадрант (астролабикалық және тригонометриялық түрлері) туралы жазғанда жасалды. Бұл екі жалпы квадрант синус квадрантының өңделген нұсқалары болды. Ол сонымен қатар намаз уақытына арналған сфералық астрономиялық функциялардың мәндерін қамтитын кестелер жиынтығын жасады. Кестелер таңғы, бекеш және кешкі намаздың уақытын көрсетті. Кесте жасау үшін қолданылған ендік 34° (Дәмәск қаласының солтүстігіндегі жерге сәйкес) болды.