Кіріспе

Психологиялық теория

Карл Юнг өзінің "Психологиялық типтер" кітабында сипаттағандай, психологиялық функциялар – адамның психикасындағы, ортақ жағдайларға қарамастан болатын нақты психикалық процестер. Бұл оның жеке тұлға типі туралы теориясының негіздерінің бірі болып табылады. Кітабында ол төрт негізгі психологиялық функцияны атап көрсетті: ойлау, сезіну, қабылдау және интуиция. Ол оларды ішкіге (интроверт) немесе сыртқа (экстраверт) бағытталғандыққа қарай жіктеді, бұл ерекшелікті "құбылыс" деп атады. Сондай-ақ, ол функцияларды рационалды (ойлау және сезіну) немесе иррационалды (интуиция және қабылдау) деп санайды.

Ойлау

Юнгтің пікірінше, ойлау – "өз заңдарына сәйкес берілген түйсіктерді тұжырымдамалық байланысқа келтіретін психологиялық функция". Юнг ойлау функциясының тек "белсенді ойлау" ретінде қарастырылуы керектігін, ал оған қарама-қарсы "пассивті ойлау" екенін айтты. Оның сөзіне қарағанда, белсенді ойлау ақпаратты байланыстыру үшін түйсіктерді пайдаланады, нәтижесінде ол бағалау болып саналады. Ол пассивті ойлаудың "бағытсыз" екенін, себебі ол мақсатқа бағынбайтынын жазады. Оны "сезімдік ойлау" деп атайды. Кейіннен кейбір зерттеушілер Юнгтің экстраверттік ойлау мен интроверттік ойлауын экстраверттер мен интроверттердің ойлау функциясынан өзгеше нәрсе деп түсіндірді. Юнгтің "Психологиялық типтер" еңбегінің Адлер мен Халл жасаған аудармасында Юнг былай дейді:

"Мен атап өткен қасиеттерден басқа, дамылмаған функциялардың тағы бір ерекшелігі бар: саналы көзқарас интровертті болғанда олар экстравертті, ал керісінше. Сондықтан интровертті зиялы адамда экстраверттік сезімдер болуы мүмкін."

Экстравертті ойлау

Экстраверттік ойлау – объективті (экстраверттік) ойлау функциясы. Экстраверттік ойлау көбінесе ақпаратты, мысалы, фактілерді жоғары дәрежеде бағалайды; бұл құбылыстарды ұйымдастыру және олардың иерархиясын құрумен байланысты процесс. "Оның анықтамасына сәйкес, біз оны таза типті адам ретінде елестетуіміз керек, ол өзінің барлық өмірлік қызметін зихи қорытындылармен байланыстыруға тырысады, олардың барлығы объективті деректерге, фактілерге немесе жалпыға ортақ идеяларға бағытталған. Осы типтегі адам тек өзі үшін ғана емес, сонымен қатар өзінің жанындағылар үшін де шешімді дауысты нақты объективті шындыққа немесе оның объективті бағытталған зихи формуласына береді. Осы формуламен жақсылық пен жамандық, сұлулық пен ұсқынсыздық өлшеніп, анықталады. Бұл формулаға сәйкес келетіннің бәрі дұрыс, оған қарсы келетіннің бәрі бұрыс, ал оған қатысы жоқ нәрсе – жай ғана кездейсоқтық."

Интроверттілік

Интроверттік ойлау – субъективті (ішке қарай бағытталған) ойлау функциясы. Интроверттік ойлаудың мәні оның ең алдымен «субъективті идеясымен» және фактілер мен объективті деректерді тұжырымдау арқылы алынған түсініктермен айналысатынын көрсетеді. Экстраверттік ойлау эмпиризмге жақын болса, интроверттік ойлау рационализмге ұқсас. «Дарвин экстраверттік ойлаудың қалыпты типін бейнелей алатын болса, Кантты интроверттік ойлаудың қалыпты типінің кері үлгісі ретінде көрсетуге болады. Біріншісі фактілермен сөйлейді, екіншісі субъективті факторға сүйенеді. Дарвин объективті фактілердің кең аумағын зерттейді, ал Кант өзін жалпы білімді сынаумен шектейді. Бірақ егер Кювье мен Ницшені салыстырсақ, қарама-қайшылық одан да анық көрінеді». «Интроверттік ойлау типі жоғарыда сипатталған ойлауға басымдық береді. Оның [485] экстраверттік аналогы сияқты, оған да идеялар ықпал етеді; алайда, бұл идеялардың бастауы объективті деректерде емес, субъективті негізде жатыр. Экстраверт сияқты, ол да өз идеяларын ізі кешеді, бірақ кері бағытта: сыртқа емес, ішке қарай. Оның мақсаты – кеңдік емес, қарқындылық. Осы негізгі ерекшеліктерімен ол экстраверттік аналогынан айқын, тіпті толыққанды түрде ерекшеленеді. Кез келген интроверттік типке тәндей, оның қарсы типін ерекшелендіретін нәрсе – яғни, объектіге қарқынды қатынас – мүлдем жоқ».

Сезім

Юнг сезімді "эго мен нақты мазмұн арасында жүзеге асатын процесс, сонымен қатар мазмұнға қабылдау немесе қабылдамау сезімінде нақты құндылық беретін процесс" деп анықтады. Осылайша, сезім – бұл да бір түріндегі бағалау, алайда интеллектуалды бағалаудан өзгешелігі, ол интеллектуалды байланыс орнатуға емес, тек қана қабылдау немесе қабылдамаудың субъективті өлшемін құруға қатысты. Юнг сондай-ақ сезімді бағалау функциясы мен эмоция (афект) арасындағы айырмашылықты атап көрсетті: "Сезім, афекттен айырмашылығы, көзге көрінетін физиологиялық өзгерістерге себеп болмайды". Фон Франц сезім функциясы туралы "қалыптасқан көзқарастар" бар екенін жазды, оларға сәйкес, музыканттар мен "жақсы эросқа" ие адамдар сезімдік типтер болып саналады. Ол сондай-ақ әйелдердің "әйел болғандықтан" сезімге жақын екендігі туралы түсінік тағы бір қалыптасқан көзқарас екенін айтты. Кейіннен кейбір зерттеушілер Юнгтің экстравертті сезім мен интровертті сезімді экстраверттер мен интроверттердегі сезім функциясынан өзгеше нәрсе ретінде түсіндірді.

Экстравертті сезім

Жалпы алғанда, экстраверттік сезім құбылыстардың сыртқы ортамен үйлесімді болуымен айналысады. Юнг экстраверттік сезім иелері туралы былай жазады: "Сезім жеке сипатын жоғалтады – ол сезімнің өзіне айналады; тұлға сол сәттегі сезімде толығымен еріп кеткендей көрінеді. Өйткені, нақты өмірлік жағдайлар үнемі алмасып отырады, сонда бөлінетін сезімдік түстер ғана емес, тіпті бір-біріне қарама-қарсы болады, сондықтан тұлға әртүрлі сезімдерге таралып кетеді".

Интроверттілік сезім

Интровертті сезімді "ашық түсіндіру өте қиын, себебі оның көп бөлігі сыртқа көрінбейді". Юнг интровертті сезім иелерінің сезімі туралы былай жазады: "[Интровертті сезім] шындықта жоқ, бірақ бір түрі көріністе көрген бейнеге үнемі ұмтылады. Ол мақсатына сай келмейтін барлық нәрседен бойын бұрады. Ол ішкі күштілікке талпынады, ал заттар осы үшін көбінесе ынталандырушы рөл атқарады. Бұл сезімнің тереңдігін болжау ғана мүмкін, оны толыққанды түсінуге болмайды. Ол адамдарды үнсіз етеді және оларға жол табу қиын; нысанның қаталдығынан мойын бұрып, субъектінің ішкі тереңдігін толтыруға тырысады. Ол көбінесе жағымсыз баға беру арқылы немесе терең бейжайлыққа бойлау арқылы қорғаныш механизмін қолданады". Сондықтан интровертті сезімдерді жеке, субъективті идеалдар мен құндылықтар деп қарастыруға болады, оларды адам басқалардың ойлары мен пікірлерінен қорғайды және сақтайды.

Сезімталдық

Юнг сезімді "физикалық күшті қабылдауға жеткізетін психологиялық функция" деп түсіндірді. [ ] Ол ғана емес, сыртқы ынталандыруларға, сондай-ақ ішкі, яғни ішкі органдардағы өзгерістерге де қатысты. Сондықтан сезім – бұл, ең алдымен, сезімдік қабылдау, яғни сезім мүшелері және "дене сезімдері" (кинестетикалық, қан тамырлық-моторлық сезім және т.б.) арқылы берілетін қабылдау. Сонымен қатар, саналы қабылдау процесі физикалық құбылысты көрсететін психологиялық құбылыс болғандықтан, физикалық құбылыстың өзі емес, ол былай деп қосты: "Бір жағынан, ол бейнелеудің бір бөлігі, себебі ол сыртқы нысанның бейнесін бейнелеу функциясына жеткізеді; екінші жағынан, ол сезімнің бір бөлігі, өйткені денедегі өзгерістерді қабылдау арқылы сезімге әсерлі сипат береді".

Экстравертті сезім

Экстравертті сезім – сыртқы әлемнен келетін сезімдерді объективті түрде қабылдайтын сезім функциясы. Мысалы, экстравертті сезімтал типтің қуаныш көзі сыртқы құбылыстарды қабылдау мен сезінуге байланысты болғандықтан, олар көбінесе эстетиканы жақсы түсінеді – бұл тағамның дәмі немесе киімдегі жаңа үрдіс болуы мүмкін. Экстравертті сезімтал адамдар кеңістіктік санаға және физикалық шындыққа көбірек бейімделуі мүмкін. Дене сезімі де экстравертті сезім болып саналады, себебі сезім объективті шындықта қабылданады. Мысалы, кофеин ішу адамның физиологиясында объективті түрде қоздыру сезімін тудырады. Бұл субъективті сезімталдықтан өзгеше, ол бірдей сусынға субъективті жауап береді (мысалы, сол нақты кофе кесесімен байланысты ностальгия немесе олар дәмді ұната ма, ұнамай ма).

Интроверттілік сезім

Интровертті сезім – бұл құбылыстарды экстравертті сезімдей қабылдайтын, бірақ субъективті түрде қабылдайтын сезім функциясы. Юнг: «Субъект басқалар сияқты бірдей нәрселерді қабылдайды; ол таза объективті әсерге тоқталмай, объективті стимулдан туындаған субъективті қабылдаумен айналысады. Субъективті қабылдау объективті қабылдаудан күрт өзгеше. Ол объектіде мүлдем болмауы мүмкін немесе, ең көп дегенде, тек меңзеледі. Субъективті сезім физикалық әлемнің беті емес, оның негізін қабылдайды. Шешуші нәрсе – объектінің шындығы емес, субъективті фактордың шындығы, яғни алғашқы бейнелер, олардың жиынтығы психикалық әлемді көрінетіндей етеді. Бұл айна, алайда, қазіргі сананың мазмұнын таныс және әдеттегі түрінде емес, белгілі бір мағынада мәңгілік тұрғысынан (sub specie aeternitatis) бейнелеу қабілетіне ие, миллион жылдық сана оларды қалай көретіні сияқты. Мұндай сана заттардың пайда болуын және жойылуын, олардың қазіргі және сәтсіз өмір сүруін ғана емес, сонымен қатар олардың пайда болуынан бұрын болған және олардың жойылғаннан кейін болатын нәрсені де көреді». Эмма Юнгтің сөзіне сәйкес, интровертті сезім де заттарды өте егжей-тегжейлі түрде қабылдайды.

Интуиция

Интуиция сонымен қатар негізгі психологиялық функция ретінде ұсынылады, себебі ой-шақырулар мен көріністер сезімге баламалы қабылдау тәсілін ұсынады. "Бұл - санасыз түрде қабылдауды жеткізетін психологиялық функция. Сыртқы немесе ішкі заттардың өзі немесе олардың байланыстары осы қабылдаудың нысаны бола алады. Интуицияның ерекше қасиеті бар: ол сезім де емес, түйсік те емес, сонымен қатар зихи қорытынды да емес, бірақ ол осылардың кез келген түрінде көрініс беруі мүмкін".

Экстравертті интуиция

Экстравертті интуиция сыртқы әлемнен интуитивті ақпаратты қабылдайды. Интровертті интуиция Юнгтың ұжымдық санасыздығы туралы идеясына қатысты болса, экстравертті интуиция ұжымдық санамен байланысты. Жоғары дамыған экстравертті интуицияға ие адамдар ағымдағы оқиғаларға, медиаға, трендтерге және жаңалықтарға сезімтал болады. Ұжымдық санасыз әлемді Батыр, Ақылды, заңнан тыс адам сияқты алғашқы архетиптер арқылы көреді. Ал экстравертті интуицияны пайдаланатын ұжымдық сана, керісінше, архетиптерді сол заманның субмәдениеттері, танымал тұлғалары, ұйымдары, оқиғалары мен идеялары арқылы көреді.

Түрлі үлгілер

Төмендегі кестелер әртүрлі теоретиктердің «танымдық функциялар» арқылы тұлға типтері туралы пікірлерін көрсетеді.