Кіріспе
Адам ақылы біліммен туады деген сенім. Ақыл-ойы философиясында иннатизм – ақылдың қалыптасқан идеялармен, біліммен және сенімдермен туатындығы туралы көзқарас. Оған қарсы тұратын доктрина – ақыл туған кезде «tabula rasa» (бос парақ) болып келеді және барлық білім тәжірибе мен сезімдер арқылы қабылданады, бұл эмпиризм деп аталады.
In the philosophy of mind, innatism is the view that the mind is born with already formed ideas, knowledge, and beliefs. The opposing doctrine, that the mind is a tabula rasa (blank slate) at birth and all knowledge is gained from experience and the senses, is called empiricism.
Туғандықтан айырмашылығы
Иннатизм және нативизм – бұл көбінесе санадағы бұрыннан бар идеялар туралы түсінікпен байланысты қолданылатын синонимдер. Дегенмен, нақтырақ айтқанда, иннатизм – Декарттың философиясына қатысты, ол Құдай немесе оған ұқсас бір күш немесе процесс адам санасына туа біткен идеялар мен қағидаларды орналастырды деп есептеді. Осы ретте туа біткендік принциптері философиядағы табиғи тәртіп және табиғат күйі сияқты ұқсас ұғымдармен байланысты болуы мүмкін. Нативизм – генетика, когнитивтік психология және психолингвистика салаларындағы зерттеулерге негізделген осы идеяның жаңа нұсқасы. Нативистер туа біткен сенімдердің біздің санамызда генетикалық тұрғыдан бағдарламаланғанын айтады – олар барлық адамдар ортақ болатын белгілі бір генотиптердің фенотиптері болып табылады. Нативизм – иннатизмге қатысты қазіргі заманғы көзқарас. Нативизмді қолдайтындардың көпшілігі – когнитивтік психология немесе психолингвистика саласында жұмыс істейтін философтар, олардың ішінде ең танымалдары Ноам Хомский және Джерри Фодор (дегенмен, соңғысы өзінің кейінгі еңбектерінде нативизмге көбірек сын тұрғысынан қарады). Нативистердің эмпиризмге қарсы жалпы қарсылығы рационалистердің бұрынғы пікірлерімен сабақтас: жаңа туған баланың санасы тақта таза емес, ол туа біткен құрылыммен жабдықталған.
Тарих
Адамдардың көптеген жағынан (мәдени, этникалық, тілдік және т.б.) әртүрлі болуына қарамастан, туа біткен идеялар барлық жердегі адамдар үшін бірдей. Мысалы, философ Рене Декарт Құдай туралы білімнің әркімде туа біткенін айтқан. Декарт және Платон сияқты философтар рационалистер болды. Ал басқа философтар, әсіресе эмпириктер, туа біткен идеяларды сынап, олардың бар екенін жоққа шығарды. Туа біткен идеялар туралы тартыс рационалистердің (кейбір идеялар тәжірибеден тәуелсіз болады деп санайтындардың) және эмпириктердің (білім тәжірибеден туындайды деп санайтындардың) арасындағы негізгі қақтығыс болып табылады. Көптеген адамдар неміс философы Иммануил Канттың осы екі ерте заманғы дәстүрді философиялық ойлауында біріктіргенін сенеді.
Платон
Платонның пікірінше, егер біз шындық деп білетін, бірақ тәжірибеден үйренбеген белгілі бір ұғымдар болса, онда бұл біздің туа біткен біліміміз болуы керек және бұл білім дүниеге келмес бұрын алынған деуге болады. Платонның "Мено" атты еңбегінде ол өзінің ұстазы Сократтың бір құл баладан геометрия туралы сұрақтар қойған жағдайды еске түсіреді. Құл баланың геометриямен бұрынғы тәжірибесі болмаса да, ол дұрыс жауап бере алды. Платон мұның себебі Сократтың сұрақтары құл баланың туғаннан бері бойында болған математикалық білімін оятып жібергендігі деп түсіндірді.
Декарт
Декарт туа біткен білім немесе идеялар – адамның туған кезден бастап іштей дамыған, кейде аурудың туа біткен болуы сияқты, оның салдарынан адамның ауруға шалдығу қаупі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Оның пікірінше, "туа біткен" нәрсе – адам дүниеге келген сәттен бастап бар, бірақ ол дереу көрінбеуі мүмкін, алайда өмір бойында білінуі әбден мүмкін. Декарттың туа біткен білімді, белгілері кейін ғана көрінетін туа біткен аурумен салыстыруы, егер жас немесе жасөспірімдік сияқты факторлар бөгет болмаса, туа біткен мінез-құлықты немесе білімді көрсетуге тыйым салатын жағдай туса, білім мүлдем болмаған дегенді білдірмейді, керісінше ол әлі іске қосылмаған, яғни оны қабылдауға мүмкіндік болмаған. Яғни, туа біткен сенімдер, идеялар мен білімді іске қосу үшін тәжірибе қажет, әйтпесе олар ешқашан білінуі мүмкін емес. Тәжірибе – Джон Локк ұсынғандай, білімнің бастауы емес, білімді ашуға ықпал ететін фактор. Музыкалық мысалға оралсақ, әуеннің бірінші ноталарын естігенше, біз оның барлығын есімізде сақтай алмаймыз, бірақ біз әуенді білетінімізді және алғашқы ноталарды естігеннен кейін қалғанын еске түсіре алатынымызды сезінеміз. Локк туа біткен идеяларға қарсы күресін ақылдың "бос тақта" (tabula rasa) екендігімен және барлық идеялар тәжірибеден туындайтындығымен аяқтайды; барлық біліміміз сезімдік тәжірибеге негізделген. Лейбниц априорлы деп санаған білім Локк бойынша эмпирикалық білімнің нәтижесі болып табылады, ол ізденушіге қатысты жоғалған (ұмытылған) бастауға ие. Алайда, ізденуші бұл фактіні білмейді, сондықтан ол өзінің априорлы білімі деп санайтын нәрсені сезінеді. 1) Туа біткен білім туралы теория артық. Тіпті иннатистер де біліміміздің көп бөлігі тәжірибе арқылы алынатынын мойындайды, бірақ егер оны барлық білімді түсіндіру үшін кеңейтуге болады, мысалы, түстерді көру арқылы білеміз, сондықтан түстерді туа біткен түсіну туралы теорияның қажеті жоқ. 2) Ешбір идея барлық жерде ортақ емес. Бізде барлығымызда Құдай туралы түсінік бар ма? Біз бәріміз әділдік пен сұлулыққа сенеміз бе? Біз бәріміз өзіндік заңды түсінеміз бе? Егер олай болмаса, онда бұл идеяларды әсерлер/тәжірибелер/әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы алған жоқпыз. 3) Егер жалпыға бірдей келісілген мәлімдемелер болса да, бұл адам миының үйренген идеяларды/сөздерді ұйымдастыру қабілеті, яғни туа біткен қабілеттің нәтижесі. "Ұйымдастыру қабілеті" – "ұйымдастырылған білімге ие болу" емес (мысалы, сақталмаған файлдары жоқ компьютерде барлық операциялар бағдарламаланған, бірақ жады бос).
Тіл білімі
Платонның "Мено" еңбегінде маңызды эпистемологиялық мәселе көтеріледі: қалайша біздің қоршаған ортамыздан нақты шығарылмайтын белгілі бір идеяларымыз пайда болады? Ноам Чомский бұл мәселені тумыстылықты зерттеудің философиялық негізі ретінде қарастырды. Оның лингвистикалық теориясы, 18-шы ғасырдың классикалық либералдық ойшылдары, мысалы Вильгельм фон Гумбольдт еңбектерінен бастау алып, біздің қалайша білім жүйелерін дамыта алатынымызды когнитивтік тұрғыдан түсіндіруге тырысады. Тумыстылықты қолдайтындардың пікірінше, бұл жүйелер қоршаған ортамыздан шығаруға тым бай және күрделі. Мұндай мысалдың бірі – біздің тілдік қабілетіміз. Біздің тілдік жүйелерімізде эмпирикалық жолмен алуға болмайтын жүйелік күрделілік бар: Чомскийдің сөзіне сүйенсек, қоршаған орта тым кедей, өзгермелі және беймәлім, сондықтан өте кішкентай балалардың күрделі түсініктерді үйренуге қабілетін түсіндіру қиын. Ақиқатында, олардың дәл грамматикалық білімі олардың тәжірибесінен туындамаған, себебі олардың тәжірибесі жеткіліксіз.
Классикалық мәтіндер
Декарт, Рене. Джон Коттингем аударған "Бірінші философия бойынша медитациялар" және қарсылықтар мен жауаптардан таңдамалар (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1986). Локк, Джон. Адамдық түсінік туралы эссе. 1690. Лейбниц, Готфрид. Метафизика және оған байланысты жазбалар туралы диссертация, Р.Н.Д. Мартин мен Стюарт Браун редакциялап, аударған (Манчестер және Нью-Йорк: Манчестер университетінің баспасы, 1988).
Жақында жүргізілген зерттеулер
Каррутерс, Питер. Адам білімі және адам табиғаты. Ежелгі тартысқа жаңа кіріспе, Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1992. Хомский, Ноам. Синтаксис теориясының қырлары. (Кембридж, Массачусетс, 1965) Кальдис, Байрон. "Лейбництің туа біткен идеяларға қатысты аргументі" М. Брюс және С. Барбон редакциялаған "Тек аргументтер: Батыс философиясындағы ең маңызды 100 аргумент" (Блэквелл, 2011) еңбегінде. Ридлинг, Зейне (2001). "Философия: кеше және бүгін. 26 ғасырлық ойларға көз жүгірту". Рационализмнің түрлері мен айқындалуы, 514–515 беттер. Access Foundation. Унгер, Вольфганг. "Локктың туа біткен қағидаларды сынауының жарығындағы нативизм". Философия 702 курсы бойынша курстық жұмыс. Массачусетс университеті, Амхерст философия факультеті. Калифорния университеті, Санта-Барбара, Философия факультеті: PowerPoint презентациясы: Локктың нативизмге жасаған шабуылы.
Kaldis, Byron. "Leibniz' Argument for Innate Ideas" in Just the Arguments: 100 of the Most Important Arguments in Western Philosophy edited by M Bruce & S Barbone (Blackwell, 2011). Ridling, Zaine (2001). "Philosophy: Then and Now A look back at 26 centuries of thought." Types and Expressions of Rationalism, pp. 514–515. Access Foundation. Unger, Wolfgang. "Nativism in the Light of Locke's Critique on Innate Principles." Term Paper in Phil 702, Locke's Essay. Department of Philosophy, University of Massachusetts, Amhernt. University of California Santa Barbara, Department of Philosophy: PowerPoint: Locke's attack on innatism.