Әуе-әуе ракеталарының қашықтық классыфикациясы

Кіріспе

Ауадан ауаға зымырандардың қашықтық бойынша жіктелуі. Көзбен көру қашықтығынан асып түсетін зымыран – бұл әуеден ауаға зымыран, ол осы немесе одан да алыс қашықтықта нысананы жоюға қабілетті. Мұндай қашықтыққа екі импульстік ракеталық қозғалтқыштар немесе күшейткіш ракеталық қозғалтқыш және рамаджеттік тұрақты қозғалтқыш арқылы қол жеткізіледі. Зымыранның қашықтық мүмкіндігімен қатар, ол осы қашықтықта нысананы іздеуге немесе ұшу барысында нысананы анықтауға қабілетті болуы керек. Зымыранға орта траекторияда түзетулер жіберетін жүйелер де пайдаланылған.

Тарих

Ертедегі әуеден әуеге зымырандар жартылай белсенді радарлық бағыттауды қолданды, яғни зымыран ұшыру ұшағының шығаратын сәулесін нысанаға бағыттау үшін пайдаланды. BVR зымыранының соңғы буыны жартылай белсенді және белсенді радарлардың үйлесімін қолданады. Мұндай алғашқы зымырандар қарапайым сәулемен жүретін конструкциялар болды. 1954 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Skyknight ұшағына орнатылған Sparrow 1 зымыраны алғашқы операциялық BVR зымыраны болды. Бұл бастапқы BVR зымырандары көп ұзамай жартылай белсенді радарлық бағыттауды (SARH) қолданатын зымырандармен ауыстырылды. Бұл жерде ұшақтың радары бір нысананы қадағалау (STT) режимінде нысанаға "бұғаттайды", радар энергиясын нысанаға бағыттап, зымыран іздеушісі оны нысанадан шағылысқанда "көре алады". Радар антеннасы нысанаға соққыға дейін "жарықтандыруы" керек. Raytheon AIM 7 Sparrow және Vympel R 27 (НАТО белгісі AA 10 'Alamo') сияқты зымырандар лазерлік басқарылатын бомбалар сияқты, шағылысқан сәулеге із кеседі. Қазіргі таңда қолданылып жүрген ең ұзын қашықтықты зымырандар әлі де осы технологияны қолданады. Sparrow II деп аталатын AIM 7 нұсқасы жартылай белсенді радарлық бағыттаушы зымыранды өндірудің алғашқы әрекеті болды, алайда терминалдық белсенді іздеушіні операциялық түрде енгізген алғашқы әуеден әуеге қарсы зымыран AIM 54 Phoenix болды, ол 1972 жылы қолданысқа түсті. Бұл ұшыру платформасын нысананы соққыға дейін жарықтандыру қажеттілігінен босатты, оны қауіпке ұшыратты. Phoenix және оған байланысты Tomcat радары, AWG 9 бірнеше нысанды қадағалау және ұшыру мүмкіндігіне ие болды, бұл мүмкіндік 1991 жылы AMRAAM пайда болғанға дейін Tomcat/Phoenix-ке ғана тән болды. Raytheon AIM 120 AMRAAM және R 77 (НАТО белгісі AA 12 'Adder') сияқты жаңа "атып, ұмыт" типті зымырандар керісінше, инерциялық навигациялық жүйені (INS) қолданады, оған ұшыру ұшағынан алған бастапқы нысана туралы ақпарат және бір немесе екі тарапты деректер байланысы арқылы алынған жаңартулар қосылады. Бұл зымырандар көру қашықтығынан тыс ұшуға мүмкіндік береді, содан кейін әдетте белсенді радарлық бағыттауға ауысады. Мұндай зымырандардың артықшылығы – ұшыру ұшағының зымыранның бүкіл ұшу барысында нысананы радар энергиясымен жарықтандыруын қажет етпейді, тіпті ұшыру үшін радарлық нысананы анықтаудың қажеті де жоқ, тек нысананы қадағалау туралы ақпарат ғана жеткілікті. Бұл нысанаға зымыран ұшырылғанын ескертуді азайтады және зымыран соңғы бағытталу фазасына жеткенде ұшыру ұшағының бұрылып кетуіне немесе басқа ұшақтарға шабуыл жасауына мүмкіндік береді. Hughes (қазір Raytheon) AIM 54 Phoenix зымыраны және Vympel R 33 (НАТО белгісі AA 9 'Amos') сияқты ең ұзақ қашықтықтағы зымырандар да осы әдісті қолданады. Vympel R 27-нің кейбір нұсқалары бастапқы бағыттау үшін SARH-ты, ал соңғы сатыда пассивті инфрақызыл бағыттауды қолданады. Бұл типтегі зымыранға ұшудың ұзақ бөлігіне белсенді бағыттау қажет, бірақ радарлық нысананы анықтау ұрыстың соңғы секундтарында бұзылса да нысанаға бағытталады және екі типті бағыттаудың арқасында сабандармен шатастыру қиын болуы мүмкін.

Early air to air missiles used semi active radar homing guidance, that is the missile used the radiation produced by the launching aircraft to guide it to the target. The latest generation of BVR missiles use a combination of semi active and active radar. The first such missiles were relatively simple beam riding designs. The Sparrow 1 mounted on the US Navy's Skyknight became the first operational BVR missile in 1954. These primitive BVR missiles were soon replaced by missiles using semi active radar homing (SARH). This is where the launching aircraft's radar is "locked" onto the target in a single target track (STT) mode, directing radar energy at the target that the missile seeker can "see" as it reflects off the target. The radar antenna must "illuminate" the target until impact. Missiles like the Raytheon AIM 7 Sparrow and Vympel R 27 (NATO designation AA 10 'Alamo') home in on the reflected radiation, much as a laser guided bomb homes in on the reflected laser radiation. Some of the longest range missiles in use today still use this technology. An AIM 7 variant called Sparrow II was the first attempt at producing a semi active radar homing missile, however the first air to air missile to introduce a terminal active seeker operationally was the AIM 54 Phoenix carried by the F 14 Tomcat, which entered service in 1972. This relieved the launch platform of the need to illuminate the target until impact, putting it at risk. The Phoenix and its associated Tomcat radar, the AWG 9 was capable of multiple track and launch capability, which was unique to the Tomcat/Phoenix until the advent of AMRAAM in 1991. Newer fire and forget type missiles like the Raytheon AIM 120 AMRAAM and the R 77 (NATO designation AA 12 'Adder') instead use an inertial navigation system (INS) combined with initial target information from the launching aircraft and updates from a one or two way data link in order to launch beyond visual range, and then switch to a terminal homing mode, typically active radar guidance. These types of missiles have the advantage of not requiring the launching aircraft to illuminate the target with radar energy for the entire flight of the missile, and in fact do not require a radar lock to launch at all, only target tracking information. This gives the target less warning that a missile has been launched and also allows the launching aircraft to turn away once the missile is in its terminal homing phase or engage other aircraft. The very longest range missiles like the Hughes (now Raytheon) AIM 54 Phoenix missile and Vympel manufactured R 33 (NATO designation AA 9 'Amos') use this technique also. Some variants of the Vympel R 27 use SARH for the initial guidance and then passive infra red guidance for the final stage. This type of missile requires active guidance for a longer part of the flight than fire and forget missiles but will still guide to the target even if radar lock is broken in the crucial final seconds of the engagement and may be harder to spoof with chaff due to the dual type guidance.