Кіріспе
Бірмандық жекпе-жек өнері Летьвей (; IPA: ) немесе Бірмандық бокс – Мьянмадан шыққан, толық контактілі жекпе-жек спорты. Летьвей әлемдегі ең қатыгез жекпе-жек өнерінің бірі саналады, себебі бұл спортта тек лента мен марля қолданылып, жалаңаш қолмен күреседі. Спортшыларға оқшаумен, шынтақпен, тіземен және аяқпен соққы беруге рұқсат етіледі, сонымен қатар бас соққыларын да қолдануға болады. Көптеген жекпе-жек спорт түрлерінде тыйым салынған бас соққылары, Летьвей шеберлерінің қаруларының маңызды бөлігі болып табылады, осылайша Летьвей "Тоғыз мүшелі өнер" деген атқа ие болды. Бұл, жалаңаш қолмен күресу мүмкіндігімен қосылғанда, Летьвейге ең қанды және зорлық-зомбылық жекпе-жек өнері ретінде танымал болды. Қазіргі Мьянмада кең таралғанымен, Летьвей негізінен және тарихи тұрғыдан Каин штатының Карен халқымен байланысты; бәсекелі Летьвейде қатысатын спортшылардың көп бөлігі этнолингвистикалық жағынан Карен тегінен шыққан. Баган қаласындағы Мьянманың орталық жазықтарындағы храмдар мен пагодалардағы суреттерде, жұп-жұп ер адамдардың жекпе-жектескенін көрсететін бейнелер бар, бұл спорттың 1000 жылдан астам тарихы бар екенін көрсетеді. Ежелгі заманда бұл жарыстар көңіл көтеру үшін өткізіліп, қоғамның барлық топтарында танымал болды. Кез келген еркек, ақсүйек немесе қарапайым адам қатыса алатын. Сол кезде жарыстар рингтерде емес, құм төбелерінде өткізілетін. Боксшылар қорғаныш құралдарысыз, тек қолдарын мата немесе марлямен орап күресетін. Тең түсу болған жоқ, екі спортшының бірі нокаутқа ұшырағанға дейін немесе жалғаса алмайынша күрес жалғасты. Сол кездегі Бірма бокс чемпиондары рингке шығып, ашық сынға шақыратын. Летьвей, Бірмадағы британдық отаршылдық кезеңде көп жылдар бойы қысымға ұшырады. Бұл спорт генерал Не Виннің ұлтшыл үкіметі кезінде қайта жанданды. Муай-тайдан айырмашылығы, Летьвейде соққылар көбінесе тепкілерге артықшылық беріледі, себебі олар тез қан кетуге себеп болады. Дәстүрлі жарыстарға флагмандық турнирлер кіреді, олар бүкіл Мьянмада, әсіресе Thingyan сияқты мерекелер мен фестивальдер кезінде өткізіледі. Ауылдық жерлерде дағдылы бала күресші болу – кедейліктен құтылудың бір жолы саналды.
Lethwei (; IPA: ) or Burmese boxing is a full contact combat sport from Myanmar that uses stand up striking including headbutts. Lethwei is considered to be one of the most brutal martial arts in the world, as the sport is practiced bareknuckle with only tape and gauze while fighters are allowed to strike with their fists, elbows, knees, and feet, and the use of headbutts is also permitted. Disallowed in most combat sports, headbutts are important weapons in a Lethwei fighter's arsenal, giving Lethwei its name of the "Art of nine limbs". This, combined with its bareknuckle nature, gave Lethwei a reputation for being one of the bloodiest and most violent martial arts. Although popular throughout modern Myanmar, Lethwei has been primarily and historically associated with the Karen people of the Kayin State; vast majority of competitive Lethwei fighters are ethnolinguistically of Karen descent. In Bagan, it exists some carvings on temples and pagodas in the central Myanmar plains, which appear to show pairs of men locked in combat, suggesting the sport is over a 1,000 years old. In ancient times, matches were held for entertainment and were popular with every stratum of society. Participation was opened to any male, whether noble or commoner. At that time, matches took place in sand pits instead of rings. Boxers fought without protective equipment, only wrapping their hands in hemp or gauze. There were no draws; the fight went on until one of the participants was knocked out or could no longer continue. Back then, Burmese boxing champions would enter the ring and call for open challenges. Lethwei went through many years of suppression during the British colonial rule of Burma. The sport was revived under General Ne Win's nationalistic government. Unlike Muay Thai, in Lethwei, punches are generally favoured over kicks because of their ability to draw blood more easily. Traditional matches include the Flagship Tournament, which are still fought throughout Myanmar, especially during holidays or celebration festivals like Thingyan. In rural areas, having a skilled child fighter has been a way of escaping poverty.
Жаңа дәуір
Қазіргі заманда спорт Төменгі Бирмада, Мон және Карен штаттарында тірі күйінде сақталып келеді, онда Жаңа жыл тойлау сияқты шаралар үшін жекпе-жектер өткізіледі. 1952 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан Кяр Ба Ньен заманауи Летвейді қалыптастырып, жаңа ережелер мен регламенттерді енгізді. Ол Мьянма бойынша, әсіресе Летвей белсенді түрде таралған Мон және Карен штаттарына сапар шекті. Бірнеше жауынгерлермен жаттығудан кейін, Кяр Ба Ньен олардың бір бөлігін Мандалай мен Янгонға әкеліп, жарыстарға қатыстырды. 1996 жылы Мьянма Денсаулық сақтау және спорт министрлігінің бөлімшесі болып табылатын Мьянма Дәстүрлі Летвей Федерациясы (MTLF), Янгонда өткен Алтын белдеу чемпионаты қарсаңында заманауи Летвей ережелерін қосты. Бұл жекпе-жектерді Спорт министрлігі, Мьянма Дәстүрлі Летвей Федерациясы және KSM тобы ұйымдастырды. Бұл Летвей өнері үшін маңызды қадам болды және бірмалық боксқа халықаралық аренада танымалдық әкелуге мүмкіндік берді. 2015 жылдың 18 шілдесінде ONE Championship Янгондағы ONE Championship: Kingdom of Warriors аясында тарихында алғаш рет Летвей жекпе-жегін торда өткізді. Бұл жекпе-жекте бірмалық жауынгерлер Фян Твей мен Сой Хтет Оо қатысып, дәстүрлі Летвей ережелері бойынша тең түсті. 2017 жылы ONE Championship және World Lethwei Championship бірлесіп, өзара ұйымдарында жауынгерлерді қатыстыруға келісті. 2017 жылдың 30 маусымында ONE Championship ONE Championship: Light of a Nation аясында Тхвей Тхит Вин Хлайнг пен Сой Хтет Оо арасында Летвей жекпе-жегі өтті. Тхвей Тхит Вин Хлайнг WLC ұпал жүйесі бойынша жеңіске жетті. 2016 жылы Мьянманың алғашқы халықаралық Летвей промоушені – World Lethwei Championship (WLC) турнирлік Летвей ережелерін қолдана отырып, жарыстарын бастады. 2019 жылы WLC тарихқа енді, WLC 7: Mighty Warriors – алғашқы Летвей жарысын UFC Fight Pass арқылы тікелей эфирде халықаралық көрермендерге көрсетті.
Әлемге ашылу
2001 жылдың 7-12 шілдесінде, Бирма Мьянма деп өз атын өзгерткеннен кейін он екі жыл өткен соң, Янгонда алғашқы халықаралық жарыс өтті. АҚШ-тан келген кәсіби жекпе-жекшілер Мьянма жекпе-жекшілерімен толық дәстүрлі Летвей ережелері бойынша күш сынасты. IKF әкелген үш американдық жекпе-жекшінің құрамында Шаннон Рич, Альберт Рамирес және Даг Эванс болды. Рич Ei Htee Kaw-мен, Рамирес Saw Thei Myo-мен, ал Эванс ашық салмақтағы Летвей чемпионы Wan Chai-мен жұдырық тірестірді. Үш американдық та мьянмалықтарға есе жіберді. 2002 жылы американдық және еуропалық жекпе-жекшілердің қатысуымен өш алу кездесуі Летвей промоутерлері мен әскерилер тарапынан соңғы сәтте тоқтатылды. 2004 жылдың 10-11 шілдесінде шетелдіктердің қатысуымен екінші жарыс өтті, онда төрт жапондық жекпе-жекші мьянмалық жекпе-жекшілерге қарсы шықты. Олар аралас жекпе-жек шеберлері Акитоси Тамура, Йошитаро Ниими, Такехару Ямамото және Наружи Вакасуги болды. Тамура екінші раундта Айя Бо Сейнді нокаутқа жіберіп, ресми жарыста Мьянма Летвейімен айналысатын спортшыны жеңген алғашқы шетелдік атанды. Халықаралық кездесулер қызықты Сайрус Вашингтон мен Тун Тун Мин трилогиясымен жалғасты. 2016 жылы, бұрын тең түскеннен кейін, Дейв Ледук пен Тун Тун Мин Янгондағы Air KBZ Aung Lan чемпионатында реванш өткізді. Реваншқа қосымша сыйлық қосылды: Летвейдің ашық салмақтағы әлем чемпионатының белбеуіне ие болу мүмкіндігі. Ледук Летвейдің алтын белбеуін жеңіп алған және үшінші раундта Тун Тун Минді жеңіп, Летвей әлем чемпионы атанған бірінші мьянмалық емес жекпе-жекші болды. Атағын қорғағаннан кейін Ледук сұхбатында: "Менің осы спортқа қатысты зор көзқарасым бар. Летвейдің Мьянма үшін Муай Тайдың Таиланд үшін жасағанын істейтініне сенемін" деді. 2017 жылдың 18 сәуірінде Дейв Ледук дәстүрлі ереже бойынша өзінің екінші титулын қорғау үшін Жапонияның Токио қаласында өткен "Lethwei in Japan 3: Grit" турнирінде түрік-австралиялық қарсыласы Адем Йилмазбен күш сынасты.
Бүкіл әлем бойынша санкциялар
Күшті ережелерінің салдарынан, Летвейді санкциялау қиын және Мьянмадан басқа көптеген елдерде заңсыз. Летвейде бас соққыларына рұқсат берілгенімен, олар аралас жекпе-жек, кикбоксинг және муай тай сияқты көптеген басқа да жекпе-жек түрлерінде тыйым салынған. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Мьянма Летвейі мына елдерде ғана заңды: Мьянма, Жапония, Сингапур, Словакия, Австрия, Таиланд, Тайвань, Англия, АҚШ (тек Вайоминг штаты), Жаңа Зеландия және Польша. Дүниежүзілік Летвей федерациясы Мьянмадан тыс жерлерде Летвейдің өсуін қолдауға және санкциялауға жауапты.
Танымал мәдениетте
Летвей Мьянмадағы және кейде шетелдегі түрлі танымал мәдениет пен бұқаралық ақпарат құралдарында, оның ішінде жазба жұмыстарда, тікелей эфирдегі фильмдер мен теледидарда, сондай-ақ анимацияда көрсетілген. 2016 жылы канадалық Дейв Ледук Мьянманың Алтын белбеу чемпионы Тун Тун Минды жеңгеннен кейін бұл спорт әлемдік деңгейде танымал болды. Сол жылы Born Warriors Мьянманың түкпір-түкпірінде түсірілген деректі фильмдер сериясын жариялады. 2018 жылы Фрэнк Грилло Мьянмаға сапар шегіп, Летвейді Netflix құжаттық фильмі FightWorld-та көрсетті. 2019 жылы Летвей Джо Роганның The Joe Rogan Experience подкастында Ледукты қонақ ретінде таныстырды. Бұл спорт жапондық танымал манга сериясы Kengan Ashura-да да пайда болды. Сериалда Сау Пэйнг есімді бірмалық Летвей шебері соншалықты берік, қарсыласы оны тебуге тырысып, қолындағы барлық сүйектерін сындырып алады.
Лекха мун
Леккха мун – летвейшілердің қарсыластарын батылдық пен құрметпен шақыру үшін жасайтын дәстүрлі әрекет. Леккха мун сол қолды иіп, үшбұрышты ойық жасағанда, оң алақанмен 3 рет соғып орындалады. Соғу кезінде қолды қап тәрізді ұстау керек, ал сол қолы оң қолтықтың астына қойылады. Леккха мун летвей-яйдың басында жасалады, сондай-ақ жекпе-жек барысында да орындалуы мүмкін. Бұл шақыруды жыртқыш құстар, мысалы, бүркіттер, ұшқанда және аң аулағанда қанаттарын қағуынан алған.
Lethwei-дің атауы
Летвей-яйды жекпе-жек биі деп сипаттауға болады. Ол жекпе-жек алдында сайыскердің шеберлігін көрсету үшін, ал жекпе-жекten кейін жеңіс биі ретінде орындалады. Леккха мунды көбінесе летвей-яймен шатастырады, бірақ леккха мун летвей-яймен бірге жасалады. Қазіргі заманға дейін, әсіресе отарлау дәуірінде, жекпе-жекке дейінгі биді көбінесе хан-яй (ဟန်ရေး) деп атаған. Дәстүрлі оркестрдің (ဆိုင်း) ырғағымен үйлесімде орындалған бұл би, одан да күрделі қимылдар мен шеберлікті көрсетуді қамтыды. Кейде би кезінде мақтанға толы өлеңдер оқылатын.
Арнайы уақыт үзілісі
Егер нокаут немесе жарақат болса, жауынгер қалпына келгені үшін арнайы 2 минуттық үзіліс ала алады. Үзілістен кейін, жауынгер жекпе-жекті жалғастыруды қалайтынын немесе қаламайтынын өзі шешеді. Әр жауынгер жекпе-жек барысында мұны тек бір рет ғана жасай алады. Бесінші раундта үзіліс қолданылмайды. Үзілісті пайдалану – бір санау ретінде есептеледі.
Техникалар
Бірмалық жекпе-жекшілер ұрып-соғу, тепкілеу, шынтақпен соғу және тіземен шабудан басқа, бас соққыларын, тырнақтап соққыларын және қарсыласты жерге түсіруді де пайдаланады.
Салмақтық кластар
Салмақ сыныбының атауыЖоғары шекЖынысфунт (лб)килограмм (кг)тас (ст)Жеңіл ұш салмақ105487.6ӘйелҰш салмақ112518Еркек / ӘйелБант салмақ119548.5Еркек / ӘйелТұс салмақ126579Еркек / ӘйелЖеңіл салмақ132609.5Еркек / ӘйелЖартылай орта салмақ14063.510Еркек / ӘйелОрта салмақ1486710.5ЕркекЖартылай ауыр салмақ1577111.1ЕркекАуыр салмақ1657511.8ЕркекЖоғары ауыр салмақ1747912.4ЕркекКрузер салмақ1838313Еркек