Кіріспе

Австриялық заңгер және құқық философы (1881–1973)

Ханс Келсен (1881 жылдың 11 қазаны – 1973 жылдың 19 сәуірі) – австриялық заңгер, құқық философы және саяси философ. Ол 1920 жылғы Австрия Конституциясының негізгі авторы, ол түзетулермен бүгінгі күнге дейін қолданыста. Австрияда тоталитаризмнің күшеуіне (және 1929 жылғы конституциялық өзгеріске) байланысты Келсен 1930 жылы Германияға кетіп, бірақ 1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін еврей тегіне байланысты университетінен қуылып шығарылды. Сол жылы ол Женеваға, ал 1940 жылы АҚШ-қа көшті. 1934 жылы Роско Паунд Келсенді «сол кездегі сөзсіз ең көрнекті заңгер» деп атады. Венада Келсен Зигмунд Фрейд пен оның шеңберімен танысып, әлеуметтік психология және социология туралы еңбектер жазды. 1940 жылдарға қарай Келсеннің демократияны қорғауы және оның Таза Құқық Теориясы үшін АҚШ-тағы беделі қалыптасқан еді. Келсеннің академиялық мәртебесі тек құқық теориясымен шектелмей, саяси философия мен әлеуметтік теорияны да қамтыды. Оның ықпалы философия, құқық ғылымы, социология, демократия теориясы және халықаралық қатынастар салаларын қамтыды. Калифорния университетінде (Беркли) жұмыс істеген кезінде, 1952 жылы зейнеткерлікке шықса да, Келсен 1934 жылғы шағын кітабын – «Reine Rechtslehre» (Таза Құқық Теориясы) – кеңейтілген «екінші басылым» түрінде қайта жазып, 1960 жылы жариялады (оның ағылшын тіліне аудармасы 1967 жылы жарық көрді). Келсен өмірі бойы сот сараптамасы теориясына, оң құқықтың иерархиялық және динамикалық теориясына, сондай-ақ құқық ғылымына маңызды үлес қосты. Саяси философияда ол мемлекеттік құқық теңдігі теориясын қорғады және үкімет теориясында орталықтандыру мен децентрализация тақырыптарының айқын контрастын жақтады. Келсен сонымен қатар мемлекет пен қоғам ұғымдарын құқық ғылымын зерттеуде бөліп қарау қағидасын қолдады. Келсеннің еңбектері мен үлестеріне қатысты пікірлер мен сын кеңінен таралды, оның жақтастары да, қарсыластары да болды. Келсеннің құқықтық позитивизмді неоканттық тұрғыдан қорғауы Х. Л. А. Харт, Джозеф Раз және құқық ғылымының аналитикалық дәстүріндегі басқа да заң теоретиктеріне әсер етті.

Ерте өмір

Келсен Прагада орта тапқа жататын, неміс тілінде сөйлейтін еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Адольф Келсен Галициядан, ал анасы Огуст Лёви Богемиядан шыққан. Ханс – олардың үлкен баласы еді; одан кейін екі інісі мен бір қарындасы дүниеге келді. Ханс үш жасқа толғанда, 1884 жылы отбасы Венаға көшіп келді. Академикалық гимназияны бітірген соң Келсен Вена университетінде құқық білімін оқыды, 1906 жылдың 18 мамырында заң ғылымдарының докторы (Dr. juris) дәрежесін алды және 1911 жылдың 9 наурызында университетте лекция оқуға лицензиясын иеленді. Өмірінде екі рет әртүрлі дінге кірді. Данте және католицизм тақырыбындағы диссертациясын жазған кезде Келсен 1905 жылдың 10 маусымында католик дініне шомылдырылды. 1912 жылдың 25 мамырында ол Маргарет Бондиге (1890–1973) үйленді, олар екеуі бірнеше күн бұрын Аугсбург конфессиясының лютерандық дініне ауысты; олардың екі қызы болды.

Келсен және оның Австриядағы 1930 жылға дейінгі жылдары

Келсеннің 1905 жылы Дантенің мемлекет теориясы туралы алғашқы еңбегі саяси теория бойынша алғашқы кітабы болды. Зерттеуде Папа Геласий I-нің "екі қылыш ілімі" және Гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы Рим католиктерінің пікір-таластары қарастырылды. Келсеннің католик дінін қабылдауы кітаптың 1905 жылы аяқталуымен бір уақытта болды. 1906 жылы ол заң ғылымының докторы (Dr. Juris) дәрежесін алды. 1908 жылы, ғылыми жұмысын қорғауға дайындалып жүрген Келсен үш семестр бойы Хайдельберг университетінде оқуға мүмкіндік беретін зерттеу стипендиясын жеңіп алды. Венаға оралғанға дейін ол көрнекті заңгер Георг Йеллинекпен бірге оқыды. Келсеннің Дантедегі саяси аллегорияны зерттеуінің соңғы тарауы ХХ ғасырда заманауи құқықтың дамуына тікелей әкелген тарихи жолды атап өту үшін де маңызды болды. Заң теориясының дамуына Дантенің маңыздылығын көрсеткеннен кейін, Келсен Никколо Макиавелли мен Жан Боденнің заң теориясындағы осы тарихи өзгерістерге, яғни ХХ ғасырдың заманауи заңына әкелген тарихи маңыздылығын көрсетті. Макиавелли жағдайында Келсен жауапты мінез-құлыққа қатысты тиімді заңдық шектеулерсіз жұмыс істейтін үкіметтің атқарушы билігінің асыра бағаланған бөлігінің маңызды қарсы мысалын көрді. Келсен үшін бұл оның жеке заңдық ойлауын қатаң түрде заңға сәйкес басқару бағытына бағыттауда шешуші болды, соңынан сот билігінің толыққанды күшін арттырудың маңыздылығына баса назар аударды. "Екілік перспективада мемлекеттің тәуелсіздігі оның құқықтық тәртіптің өкілі ретіндегі мәртебесімен қалай үйлесе алады? Дуалистік теориялық тұрғыдан моноистік ілімдерге балама бар: мемлекеттің өзін-өзі шектеу теориясы. Георг Йеллинек – бұл теорияның көрнекті өкілі, ол мемлекетті заңды тұлғаға дейін кемітуден аулақ болуға және заң мен мемлекет арасындағы оң қарым-қатынасты түсіндіруге мүмкіндік береді. Мемлекеттің құзыретінің өзін-өзі шектеуі мемлекеттің, егеменді билік ретінде, өзіне қоятын шектеулер арқылы құқықтың үстемдігі мемлекеті болатынын білдіреді". Келсеннің бұл сынға 1911 жылы жазған танымал француз заңгері Леон Дюги қосылды: "Өзін-өзі шектеу теориясы (Йеллинекке қатысты) кейбір шеберліктерді қамтиды. Ерікті бағыну – бағыну емес. Егер мемлекет өзі ғана заң шығара алса және кез келген уақытта оған өзгерістер енгізе алса, онда мемлекет заңмен шектелмейді. Бұл қоғамдық құқықтың негізі өте нәзік екені анық". Нәтижесінде Келсен заң мен мемлекеттің бірлігі туралы ілімді қолдап, өз ұстанымын нығайтты. 1911 жылы ол қоғамдық құқық және құқықтық философия бойынша ғылыми дәрежесін қорғады, бұл оның құқықтық теория бойынша алғашқы маңызды еңбегі болды – Hauptprobleme der Staatsrechtslehre entwickelt aus der Lehre vom Rechtssatze ("Құқықтық нормалар туралы ілімнен дамытылған мемлекеттік құқық теориясының негізгі мәселелері"). 1919 жылы ол Вена университетінде мемлекеттік және әкімшілік құқық профессоры болды, онда ол Zeitschrift für öffentliches Recht (Мемлекеттік құқық журналы) журналын құрып, басқарды. Канцлер Карл Реннердің тапсырысы бойынша Келсен 1920 жылы қабылданған жаңа Австрия Конституциясының жобасын әзірлеуде жұмыс істеді. Бұл құжат әлі күнге дейін Австрияның конституциялық құқығының негізін құрайды. Келсен өмір бойы Конституциялық сотқа тағайындалды. Осы жылдары Келсеннің құқықтық позитивизмнің континенталдық түріне баса назар аударғаны оның заң мемлекетінің монизмі тұрғысынан одан әрі дамуына әкелді, бұл Пауль Лабанд (1838–1918) және Карл Фридрих фон Гербер (1823–1891) сияқты заң мемлекетінің дуализміне қатысты континенталдық құқықтық позитивизмнің бұрынғы мысалына негізделген. 1920 жылдардың басында ол үкімет, мемлекеттік құқық және халықаралық құқық салаларында алты маңызды еңбек жариялады: 1920 жылы Das Problem der Souveränität und die Theorie des Völkerrechts (Егемендік мәселесі және халықаралық құқық теориясы) және Vom Wesen und Wert der Demokratie (Демократияның мәні мен құны туралы); 1922 жылы Der soziologische und der juristische Staatsbegriff (Мемлекеттің әлеуметтанулық және құқықтық тұжырымдамалары); 1923 жылы Österreichisches Staatsrecht (Австрияның мемлекеттік құқығы); және 1925 жылы Allgemeine Staatslehre (Мемлекеттің жалпы теориясы), Das Problem des Parlamentarismus (Парламентаризм мәселесі)мен бірге. 1920 жылдардың соңында бұларға Die philosophischen Grundlagen der Naturrechtslehre und des Rechtspositivismus (Табиғи құқық ілімі мен құқықтық позитивизмнің философиялық негіздері) кітабы жарық көрді. 1920 жылдары Келсен өзінің заң мен мемлекеттің сәйкестігі туралы әйгілі теориясын насихаттауды жалғастырды, бұл оның күш-жігерін мемлекеттің саяси мүдделеріне басымдық беретін Карл Шмитттің ұстанымына қарсы қойды. Келсенге Адольф Юлиус Меркл және Альфред Вердросс қолдау көрсетті, ал Эрих Кауфман, Герман Хеллер және Рудольф Сменд оның көзқарасына қарсылық білдірді. Келсеннің негізгі тәжірибелік мұрасының маңызды бөлігі – қазіргі Еуропалық конституциялық тексеру моделін ойлап табушы болғаны. Бұл алғаш рет 1920 жылы Австрия мен Чехословакияда, содан кейін Германия, Италия, Испания, Португалия, сондай-ақ Орталық және Шығыс Еуропаның көптеген елдерінде енгізілді. Жоғарыда сипатталғандай, Келсеннің сот моделі конституциялық дауларға қатысты сот жүйесіндегі толық жауапкершілікті жүктелетін жеке конституциялық сотты құрды. Келсен оның заңдарын Австрия Конституциясындағы өз кітабында сипаттағандай жазды (1923 жылғы кітабы). Бұл АҚШ сияқты ортақ құқық елдеріндегі жүйеден өзгеше, онда жалпы юрисдикция соты соттың барлық деңгейлерінен бастап соңғы инстанция сотына дейін конституциялық тексеру өкілеттігіне ие. Австрия Конституциялық сотының кейбір ұстанымдарына қатысты саяси даулардың күшеюіне байланысты Келсен тағайындаған басшылықтан мемлекеттік отбасылық құқықтағы ажырасу ережелеріне қатысты мәселелерді және істерді қарау үшін нақты тапсырмалар беруге ұшырады. Келсен ажырасу ережелерін либералдық тұрғыдан қарастырды, ал оны тағайындаған басшылық, басым қатыны католик елдің ажырасуды шектеу мәселесі бойынша консервативті ұстанымды қабылдауына байланысты, халықтың қысымына жауап берді. Осыдан кейін консервативті ахуалда Келсен, әлеуметтік демократтарға жақын болғанымен, партия мүшесі болмағандықтан, 1930 жылы соттан алынбады.

Келсен және оның 1930 және 1940 жылдардағы еуропалық жылдары

Сандрин Баум 1930 жылдардың басында Келсен мен Шмитт арасындағы қақтығысты сараптап көрсетті. Бұл тартыс Келсеннің сотқа жүгіну принципін Шмиттің Германиядағы ұлттық социализм үшін көзделген үкіметтің атқарушы билігінің авторитарлық түріне қарсы қорғауын қайта жақтандырды. Келсен 1931 жылы жарияланған «Кім Конституцияның сақшысы болуы керек?» деген мақаласында 1930 жылдардың басында Шмитт тарапынан жарияланған атқарушы биліктің шектен тыс авторитарлық формасына қарсы сотқа жүгінудің маңыздылығын нақты айтты. Баум атап көрсеткендей, «Келсен конституциялық соттың заңдылығын Шмиттің Рейх Президентіне Конституцияны сақтау міндетін жүктеу себептерін жоққа шығару арқылы қорғады. Осы екі заңгер арасындағы дау неміс Конституциясын сақтау міндетін мемлекеттің қай органына жүктеу керектігі туралы болды. Келсен бұл міндетті сот жүйесіне, әсіресе Конституциялық сотқа беру керек деп есептеді». Германиядағы оның қолдаушылары азырақ сәттілікке жетті. 1924 жылы Генрих Трипель, ал 1926 жылы Герхард Аншуц Германияның Веймар Конституциясына сотқа жүгінуді күшті енгізуге тырысқанда сәтсіз аяқталды. 1930 жылдары Келсен мен Шмитт арасындағы пікірталасқа қатысты жарияланған мақалалардың толық жинағын Ларс Винкс жинап, 2015 жылы ағылшын тілінде жариялады. Келсен 1930 жылы Кельн университетінде профессорлық қызметке тағайындалды. 1933 жылы Германияда ұлттық социалистер билікке келгеннен кейін ол қызметінен алынды. Ол Швейцарияның Женева қаласына көшіп, 1934 жылдан 1940 жылға дейін Халықаралық зерттеулер институтында халықаралық құқықтан сабақ берді. Осы кезеңде Ханс Моргентау Германиядан Женеваға өзінің диссертациялық жұмысын аяқтау үшін келді, нәтижесінде «Нормалардың шынайылығы» және әсіресе «Халықаралық құқық нормалары: Нормалар теориясының негіздері» кітабы жарық көрді. Моргентау үшін үлкен сәттілікке ие болған Келсен профессор ретінде Женеваға келді және Моргентаудың диссертациясына кеңесші болды. Келсен Карл Шмиттің қатал сыншыларының бірі болды, себебі Шмитт мемлекеттің саяси мүдделерін мемлекеттің заң үстемдігіне бағынуынан жоғары қойды. Келсен мен Моргентау заң үстемдігін төмендетуге тырысқан ұлттық социалистік саяси интерпретация мектебіне қарсы бірікті және олар Еуропадан Америка Құрама Штаттарына академиялық лауазымдарға көшіп кеткеннен кейін де өмір бойы серіктес болды. Осы жылдары Келсен мен Моргентау екеуі де Германияда ұлттық социализмнің билікке толыққанды келуі кезінде persona non grata мәртебесіне ие болды. Келсеннің Моргентаудың «Хабильтация» жұмысын қорғауы туралы мәліметтер жақында Моргентаудың «Саяси ұғым» атты кітабының аудармасында жарияланды. Кіріспе мақаласында Бехр мен Рош Женева факультетінің сарапшылары Уолтер Буркхардт пен Пол Гуггенхаймның Моргентаудың «Хабилитациялық жұмысы» туралы бастапқыда өте теріс пікірде болғанын көрсетті. Моргентау Париж баспасын тапқаннан кейін, ол Келсеннен оны қайта қарауды сұрады. Бехр мен Роштің сөздері бойынша, «Келсен Моргентаудың диссертациясын бағалауға лайықты болды, өйткені ол Staatslehre саласындағы тәжірибелі ғалым ғана емес, Моргентаудың диссертациясы негізінен Келсеннің құқықтық позитивизмін сынады. Сондықтан Моргентау «Женевадағы хабилитациясын» және соңынан академиялық мансабын Келсенге қарыздар болды, өйткені Келсен сарапшылар кеңесін Моргентауға хабилитация беруге көндірген оң бағасын берді», - деп Келсеннің биографы Рудольф Аладар Металл растайды. 1934 жылы 52 жасында ол «Reine Rechtslehre» (Заңның таза теориясы) еңбегінің бірінші басылымын жариялады. Женевада жүргенде ол халықаралық құқыққа көбірек қызығушылық танытты. Келсеннің халықаралық құқыққа деген қызығушылығы көбінесе 1929 жылғы Келлог-Брайан келісіміне және оның беттеріндегі кең идеализмге, сондай-ақ соғыс жағдайларындағы мемлекеттердің заңсыз әрекеттеріне санкциялардың жоқтығына қарсы реакция болды. Келсен Келлог-Брайан келісімінде жеткіліксіз деп санайтын санкциялық құқық бұзушылықтар теориясын қолдады. 1936-1938 жылдары ол Прагадағы неміс университетінде профессор болып жұмыс істеді, содан кейін Женеваға оралды, онда 1940 жылға дейін қалды. Оның халықаралық құқыққа деген қызығушылығы Келсеннің халықаралық соғыс қылмыстары туралы жазбаларында ерекше көрінді, ол АҚШ-қа көшкеннен кейін осы бағыттағы жұмысын екі есе арттырды.

Ханс Келсен және оның 1940 жылдан кейінгі американдық жылдары

1940 жылы 58 жасында ол отбасымен бірге Еуропадан SS Вашингтонның соңғы рейсімен қашып кетті, 1 маусымда Лиссабонда жолға шықты. Ол АҚШ-қа көшіп, 1942 жылы Гарвард заң мектебінде беделді Оливер Венделл Холмс лекцияларын оқыды. Гарвардта профессорлық қызметке Роскоу Паунд қолдау көрсетті, бірақ 1945 жылы Берклидегі Калифорния университетінің саяси ғылымдар кафедрасының толық профессоры болар алдында Лон Фуллер Гарвардта оған қарсы болды. Келсен әділеттіліктің философиялық анықтамасының позитивті құқықты қолданудан бөлінетін сипаттамасын қорғады. Фуллер қарсылығын былай білдірді: "Мен осы тамаша оқуларда дәлелденген Джером Холлдың пікірін бөлісемін, юриспруденция әділеттіліктен басталуы керек. Мен бұл басымдықты үгіттеу мақсатымен емес, әділеттілік мәселесімен күрескенше юриспруденцияның басқа мәселелерін толық түсіну мүмкін емес деген сеніммен білдіремін. Мысалы, Келсен әділеттілікті өз зерттеулерінен (практикалық құқықтан) шығарып тастайды, өйткені ол – «рационалды емес идеал» және демек «тануға жатпайды». Оның теориясының барлық құрылымы осы шығарып тастаудан туындайды. Сондықтан оның теориясының мәнін тек оның жоққа шығаруын сыни тұрғыдан қарастырғанда ғана түсінуге болады". Лон Фуллер Келсенге қарсы қорғаған табиғи құқық позициясының, Келсеннің позитивті құқықты жауапты пайдалануға және құқық ғылымына берілгендігімен үйлеспейтінін сезінді. Келесі жылдары Келсен халықаралық құқық және Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты халықаралық институттар мәселелерімен айналысты. 1953-1954 жылдары ол АҚШ Әскери-теңіз академиясында халықаралық құқық профессоры болды. Келсеннің практикалық мұрасының тағы бір бөлігі, ол өз жазбаларында айтқандай, 1930-жылдар мен 1940-жылдардың басындағы жазбаларының Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Нюрнберг пен Токиодағы саяси және әскери көшбасшылардың кең ауқымды және беспрецеденттік қудалауына тигізген әсері болды, нәтижесінде мыңнан астам соғыс қылмысы бойынша сотталғандар болды. Келсен үшін бұл сот процестері оның осы тақырыпқа арнаған он бес жылдық зерттеулерінің шыңы болды, ол осы зерттеулерді еуропалық жылдарында бастады және 1947 жылы «Халықаралық құқық журналында» жарияланған «Нюрнберг процесіндегі үкім халықаралық құқықта прецедент құрай ма?» атты атақты эссесімен жалғастырды. Оған 1943 жылы Келсеннің «Халықаралық құқықтағы ұжымдық және жеке жауапкершілік, әсіресе соғыс қылмыскерлерін жазалау туралы» мақаласы, 31 California Law Review, 530-бет, ал 1944 жылы «Сот адвокаты журналының» 8-шы санында жарияланған «Ex Post Facto ережесі және Осьтік соғыс қылмыскерлерін қудалау» мақаласы кірді. Келсеннің 1948 жылғы J. Y. Б. И. Л. эссесінде, жоғарыда аталған абзацта келтірілген 1943 жылғы «Соғыс қылмыскерлері» эссесіне сілтеме жасап, «Халықаралық құқықтағы мемлекеттік актілер үшін ұжымдық және жеке жауапкершілік» атты эссесінде Келсен соғыс қылмыстарын қудалау кезінде қорғаныс ретінде қолданылғанда жоғары тұрған жауап беру ілімі мен мемлекеттік актілер ілімінің арасындағы айырмашылық туралы ойларын ұсынды. Эсседе 228-бетте Келсен былай деді: «Мемлекеттік актілер – бұл жеке тұлғалардың мемлекеттік органдар ретінде, әсіресе мемлекеттік үкімет деп аталатын орган арқылы жасаған актілері. Бұл әрекеттерді мемлекет басшысы ретінде Үкіметке жататын адамдар немесе министрлер кабинетінің мүшелері жасайды немесе оның бұйрығымен немесе Үкіметтің рұқсатымен жүзеге асырылады». Иерусалимдегі Еврей университетінің профессоры Йорам Динштейн Келсеннің «Халықаралық құқықтағы жоғары билік бұйрықтарына мойынсұнуды қорғау» атты кітабында мемлекеттік актілерді Келсеннің нақты атрибуциясына қатысты сынға түсірді, бұл кітап 2012 жылы Оксфорд университетінің баспасында қайта басылды. 1945 жылғы 25 сәуірде Сан-Францискода БҰҰ Жарғысының жобасын бастағаннан кейін көп ұзамай Келсен Берклидегі Калифорния университетінің жаңадан тағайындалған профессоры ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы 700 беттік трактатын жазуды бастады («Біріккен Ұлттар Ұйымының заңы», Нью-Йорк, 1950). 1952 жылы ол «Халықаралық құқық қағидалары» атты халықаралық құқыққа арналған кітабын ағылшын тілінде жариялады, ол 1966 жылы қайта басылды. 1955 жылы Келсен жетекші философиялық журналға арналған 100 беттік эссесін, «Демократияның негіздері» арнады. Этика; Салқын соғыс шиеленістерінің кезінде жазылған, ол совет және ұлттық социалистік үкімет формаларына қарағанда демократияның батыс моделіне деген құлшыныспен берілгендігін білдірді. 1955 жылғы Келсеннің демократияға арналған бұл эссесі оның бұрынғы еуропалық студенті Эрик Вегелиннің 1954 жылғы саясат туралы кітабына қатысты сыни ұстанымын қорытындылау үшін де маңызды болды. Содан кейін, Келсеннің «Жаңа саясат ғылымы» (Ontos Verlag, 2005 жылы қайта басылды, 140 бет, алғаш рет 1956 жылы жарияланды) атты кітабында Вегелиннің саясат туралы кітабында басымдық танытқан шамадан тыс идеализм мен идеологияны пункт бойынша сынға алды. Бұл айырбас және пікір алмасу кітаптың авторы, Вегелинге арналған қосымшада, Барри Купердің «Вегелин және қазіргі заманғы саяси ғылымның негіздері» (1999) еңбегінде жазылған. Келсеннің мемлекет пен дін бөлінуі мәселесінде Вегелиннің ұстанымына қарсы реалистік ұстанымын қорғайтын тағы бір кітабы «Діни дін» деген атпен қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Келсеннің мақсатының бір бөлігі дінге көзқарасы бар және осы бөлінуге алаңдағандар үшін мемлекет пен діннің жауапты бөлінуінің маңыздылығын сақтау болды. Келсеннің 1956 жылғы кітабынан кейін 1957 жылы әділет, құқық және саясатқа арналған эсселер жинағы жарық көрді, олардың көпшілігі бұрын ағылшын тілінде жарияланған. Ол алғаш рет 1953 жылы неміс тілінде жарияланған.

Заңның таза теориясы

Келсен 20-ғасырдың ең көрнекті юристтерінің бірі саналады және әсіресе Еуропа мен Латын Америкасында, бірақ ортақ құқық жүйесі елдерінде заң ғылымы мен мемлекеттік құқық ғалымдары арасында зор ықпалға ие болды. Келсеннің заң туралы теориясы, оның «Заңның таза теориясы» (Reine Rechtslehre) заңды міндетті нормалардың иерархиясы ретінде сипаттауға бағытталған, бірақ ол өзі бұл нормаларды бағалаудан бас тартады. Яғни, заңды одан бөліп қарастыру керек. Таза теорияның орталық тұсы – (Grundnorm) гипотетикалық норма ұғымы, теорияның алғы шарты болып табылады, одан құқық жүйесіндегі барлық нормалар, конституциялық құқықтан бастап төменге қарай, өздерінің заңдылығын, демек, билігін немесе өкілеттігін алады. Бұл логикалық заңдылық емес (яғни, дедукция); бірақ норма заңды болып танылады, егер оны құрайтын орган жоғары тұрған нормамен осылай өкілеттік алған болса ғана. Халықаралық мемлекеттік құқық та осыған ұқсас иерархиялық құрылымға ие деп түсіндіріледі. Осылайша, Келсеннің пікірінше, құқықтық нормалардың жарамдылығын (олардың ерекше сипатын) Құдай, бейнеленген Табиғат немесе бейнеленген Мемлекет немесе Ұлт сияқты адамнан тыс күштерге сүйенбей түсінуге болады. Таза теория қатаң құқықтық позитивизм ретінде қарастырылады, ол табиғи құқық идеясын жоққа шығарады. Келсеннің теориясының негізгі тұжырымы, оның «Reine Rechtslehre» кітабы екі басылымда жарық көрді, олардың арасында үлкен уақыт аралығы болды: 1934 жылы, ол Женевада эмиграцияда болғанда, және екінші, Калифорния университетінен (Беркли) зейнеткерлікке шыққаннан кейін, кеңейтілген нұсқасы. Екінші басылымы 1967 жылы ағылшын тілінде «Заңның таза теориясы» деген атпен жарық көрді. Екінші басылымның қазіргі аудармасы көптеген түсіндірмелерді (футнтоттарды) жою арқылы Таза теорияның философиялық негізделгендігін және бұрынғы заң теорияларына жауап беруге бағытталғандығын жасырады; жаңа аударма дайындалып жатыр. Келсен негізінен неміс, француз және ағылшын тілдерінде жазды. Оның толық шығармалары баспа түрінде де, онлайн режимінде де «Hans Kelsen Werke» атпен жарияланып жатыр, жоспар бойынша 32 томдық болып, 2042 жылы аяқталады.

Келсеннің заң теориясына қосқан үлесі

Келсеннің теориясы оның туған жеріндегі ғалымдар, атап айтқанда Австриядағы Вена мектебі және Чехословакиядағы Франтишек Вейр басқарған Брно мектебі арқылы дамыды. Ағылшын тілді әлемде, әсіресе заң ғылымындағы "Оксфорд мектебінде" Келсеннің ықпалы Х. Л. А. Харт, Джон Гарднер, Лесли Грин және Джозеф Раз еңбектерінде, сондай-ақ "Жохан Финнистің еңбегіндегі қатал сын арқылы жасалған кері сөздерде" көрінеді. Келсен туралы ағылшын тілінде жазған басқа маңызды авторлардың қатарында Роберт С. Саммерс, Нил МакКормик және Стэнли Л. Полсон бар. Бүгінде Келсеннің негізгі сыншыларының бірі – Джозеф Раз, ол Келсеннің 1930 және 1940 жылдары дәйекті түрде түсіндірген Нюрнберг процесі мен соғыс қылмыстарына қатысты түсіндірулерін сынады. 2012 жылы жарық көрген Келсеннің "Зайырлы дін" атты еңбегінің жариялануы бірқатар сұрақтар тудырады. Бұл мәтін 1950 жылдары оның бұрынғы шәкірті Эрик Воегелиннің еңбектеріне қарсы шабуыл ретінде жазыла бастады. 1960 жылдардың басында кеңейтілген нұсқасы баспаға дайындалды, бірақ Келсеннің талабымен (және баспаға өтемақы төлеуге байланысты едәуір жеке шығындармен) себептері толыққанды түсіндірілмеген жағдайда кері тартылды. Алайда, Ханс Келсен институты оны жариялау қажет деп шешті. Бұл – дін бағыт-бағдар беруді талап ету арқылы Ағарту дәуірінің жетістіктерін жоққа шығаруға тырысқан Воегелин сияқтылардың бәріне қарсы қазіргі ғылымды қорғауға бағытталған күшті тұжырымдама. Келсен олардың қазіргі ғылым, ақырында, дінге ұқсас болжамдарға негізделген, ол "жаңа діннің" түрлерін құрайды және ескі дін қайта келгенде шағымдануға құқығы жоқ деген пікірлеріндегі қайшылықтарды көрсетуге тырысады. Келсеннің өмірі бойы заң теориясына қосқан үлестерінің төрт негізгі саласы: (i) сотқа шағымдану құқығы, (ii) иерархиялық құқық, (iii) табиғи құқыққа сілтемелерді толығымен жою арқылы оң құқықты идеологиядан тазалау және (iv) ХХ ғасырдың заманауи құқығындағы заң ғылымы мен құқық тану ғылымын нақты айқындау.

Соттың бақылауы

ХХ ғасырда Келсен үшін сотқа шақыру Джон Маршалл таныстырған американдық конституциялық тәжірибеге негізделген, ортақ құқық дәстүрінен мұра болып келген дәстүрдің бір бөлігі болды. Бұл принцип Еуропаға, әсіресе Келсенге жеткен кезде, Маршаллдың сотқа шақырудың ортақ құқықтық нұсқасын конституциялық заңмен реттелген заң түріне кодификациялау мәселесі Келсен үшін нақты тақырыпқа айналды. Австрия және Чехословакия конституцияларын жасай отырып, Келсен сотқа шақырудың аумағын мұқият анықтауды және оны Джон Маршаллдың бастапқы көзқарасынан қарағанда тар шеңберде шектеуді жөн көрді. Келсен Австрияның сотқа шақыру сотына өмір бойы тағайындалды және 1920 жылдары осы сотта он жылға жуық қызмет етті.

Иерархиялық құқық

Иерархиялық құқық – заңды түсіну және қолдану процесінің құрылымдық сипаттамасын түсіну үшін модель ретінде Кельсен үшін орталық мәнге ие болды, және ол бұл модельді Вена университетіндегі әріптесі Адольф Юлиус Мерклден тікелей қабылдады. Кельсен үшін заңның иерархиялық сипаттамасының басты мақсаты үштен тұрды. Біріншіден, оның «Заңның таза теориясы» кітабының төртінші тарауында (жоғарыдағы бөлімді қараңыз) егжей-тегжейлі баяндалған, оның танымал статикалық заң теориясын түсіну үшін бұл қажетті болды. Екінші басылымында осы тарау, заңның статикалық теориясына арналған, жүз беттен астам көлемде болды және бұл саладағы мамандар үшін дербес зерттеу нысаны бола алатын заңның толыққанды зерттеуін білдірді. Екіншіден, бұл құқықтың салыстырмалы орталықтандырылуы немесе орталықтандырылмауының өлшемі болды. Үшіншіден, толыққанды орталықтандырылған құқықтық жүйе, иерархияның ең төменгі деңгейінде орналасқандықтан, иерархиядағы ешқандай басқа нормадан кем емес, бірегей Grundnorm немесе негізгі нормаға сәйкес келеді (Grundnorm туралы бөлімді төмен қараңыз).

Позитивті құқықтың идеологиядан арылуы

Келсен білім алып, заңгерлік тәжірибе жинаған ғасыр соңы Еуропасында табиғи құқық туралы өте күдікті анықтаманы мұра етті. Бұл анықтама, терминді қолдануды қалаған көптеген дереккөздерге байланысты, метафизикалық, теологиялық, философиялық, саяси, діни немесе идеологиялық құрауыштар ретінде ұсынылуы мүмкін еді. Келсен үшін табиғи құқық анықтамасының осы күдіктілігі, оны заң ғылымын түсінудегі қазіргі заманғы көзқарас үшін ешқандай практикалық мағынада қолдануға келмейтін етті. Келсен осы замандағы табиғи құқықты қолданумен байланысты көптеген түсініксіздіктерді, сондай-ақ, тіпті табиғи құқықтың ықпал ету саласынан алыстатылған сияқты жағдайларда оң құқықтың түсінілуіне кері әсерін жою үшін оң құқықты нақты анықтады.

Заң ғылымы

ХХ ғасырдағы заманауи құқықтың талаптарына сай келу үшін заң ғылымын және құқық ғылымын қайта қарастыру Кelsen үшін маңызды мәселе болды. Kelsen табиғат ғылымдары мен оларға тән себептік ойлау әдістемесінің, құқық ғылымдарына тікелей қолайлы деп есептеген нормативтік ойлау әдістемесінен өзгешелігін егжей-тегжейлі сипаттайтын кітаптар жазды. Заң ғылымы мен құқық ғылымы – Kelsen үшін таза құқық теориясын дамытуда және ХХ ғасырдың заманауи құқығының дамуына ықпал ететін екіұшты идеологиялық элементтерді жою жөніндегі жалпы жобадағы маңызды әдістемелік айырмашылықтар еді. Өмірінің соңғы жылдарында Kelsen нормалар туралы өз ойларын толыққанды түрде баяндауға көшті. Аяқталмаған қолжазба авторынан кейін «Allgemeine Theorie der Normen» (Нормалардың жалпы теориясы) деген атпен жарияланды.

Саяси философия

Келсеннің алғашқы кітабы (жоғарыдағы бөлімді қараңыз) Данте Алигиеридің саяси философиясына арналған, ал екінші кітабында ғана Келсен заң философиясы және оның практикалық қолданысы туралы толық зерттеулер жаза бастады. Баум Келсеннің сот сараптамасына қатысты саяси философиясы, Келсеннің өмірі соңына дейін қызмет еткен ғалымдардың арасында Рональд Дворкин мен Джон Харт Элиге ең жақын екенін айтады. Сандрин Баумның қорытындысы бойынша, "1927 жылы [Келсен] оның таза құқық теориясының көп бөлігін анықтаған бұл әдістемелік тұрғыда Канттың идеяларына қарыз екенін мойындады: 'Заң ғылымы үшін қажетті әдістемелік тазалықты Канттың 'бар' және 'болуға тиіс' арасындағы қарама-қайшылығы арқылы ешбір философ қамтамасыз етпегендей сезілді. Осылайша, мен үшін Канттың философиясы – бастапқыда-ақ мені жетекке алған нұр болды' деді." Келсеннің нақты неокантиандардың болмауына қарамастан Кантты жоғары бағалауы, Гарвард университетінің профессоры Джон Роулздың пікірімен келіседі. Келсен де, Роулз да Канттың «Мәңгілік бейбітшілік» (1795) және «Жаһандық тарих идеясы» (1784) атты еңбектерін жоғары бағалады. «Әділет не?» атты кітабында Келсен әлеуметтік әділетке қатысты ұстанымын былай түсіндірді: "[Е]гер жоспарлы экономика деп аталатын экономикалық жүйе халықтың экономикалық жағдайын осылайша жақсарта алатынын дәлелдеу мүмкін болса, осылайша әлеуметтік кепілдік әрбір адамға тең дәрежеде беріледі; бірақ мұндай ұйым барлық жеке бостандық жойылған жағдайда ғана мүмкін болса, жоспарлы экономика еркін экономикадан артық па деген сұраққа жауап жеке бостандық пен әлеуметтік кепілдік құндылықтарын қалай бағалауымызға байланысты. Сондықтан, жеке бостандық әлеуметтік кепілдіктен жоғары бағаланатын құндылық па, әлде керісінше ме деген сұраққа тек субъективті жауап беруге болады."

Келсеннің саяси философия саласындағы бес маңызды мәселесін оның көптеген қызығушылықтарының арасында олардың маңыздылығы және оның өміріне тигізген әсеріне қарай анықтауға болады. Олар: (i) Егемендік, (ii) Құқықтық мемлекеттік идентичность теориясы, (iii) Мемлекет-қоғам дуализмі, (iv) Орталықтандыру-орталықсыздандыру, және (v) Құқық теориясының динамикасы.

Егемендік

Кельсен үшін егемендіктің анықтамасы және қайта анықтамасы, жиырмасыншы ғасырдың заманауи құқығы аясында, 1920 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Ханс Кельсеннің саяси философиясының орталық тақырыбына айналды. Мемлекеттің егемендігі мемлекетті және оған байланысты қоғамды басқаратын заңдардың қолданыс аймағын белгілейді. Анық айқындалған егемендік принциптері Келсен үшін маңызға ие болды, өйткені оның қызығушылығының шеңбері Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықаралық құқыққа және оның көптеген салдарларына кеңейді. Халықаралық құқықтың өзінің реттелуі, талас даулы егемендік шекаралары бар жағдайда, Келсен үшін халықаралық құқық принциптерін қолдануда маңызды кедергі болып табылды, немесе егемендіктің жұмсартуы геосаяси салада халықаралық құқықтың дамуы мен тиімділігін арттыруға мүмкіндік беретін салаларды көрсетті.

Заң-мемлекеттік сәйкестік теориясы

Келсеннің заң мен мемлекеттің бірлігін жоғары функционалды тұрғысынан түсіндіруі, заң студенттері мен зерттеушілері үшін Келсеннің еңбектерімен алғаш танысқандағы ең үлкен қиындықтардың бірі болып табылады. Келсен Данте саяси философиясы бойынша докторлық диссертациясын аяқтағаннан кейін, 1910 жылға дейінгі жылдары Гейдельбергте Джеллинектің заң мен мемлекеттің дуалистік теориясын зерттеуге көшті. Келсен өзінің замандасы, көрнекті ғалым ретінде Джеллинекке жоғары құрмет көрсеткенімен, Джеллинектің заң мен мемлекеттің дуалистік теориясын қолдауы, 20-шы ғасырдағы қоғам мен мәдениетті реттеудің жаңа талаптарын қанағаттандыратын, жауапты құқықтың дамуын қолдайтын құқық ғылымын дамытуға кедергі келтірді. Келсеннің мемлекетті жоғары функционалды тұрғысынан қарауы, 20-шы ғасыр геосаясатының талаптарына сай оң құқықтың дамуына мүмкіндік беретін ең қолайлы жол болды.

Мемлекет пен қоғам арасындағы айырмашылықтар мен шекаралар

Заң мен мемлекеттің сәйкестігін нақты түсіндіруді қабылдағаннан кейін, Келсен қоғамның төзімділікті көрсету қажеттілігін мойындауға дайын болды, тіпті философия, социология, теология, метафизика, саясат және дін туралы пікірталас пен дебаттарды ынталандыруға да мүмкіндік берді. Мәдениет пен қоғам мемлекет тарапынан заңдық және конституциялық нормаларға сәйкес реттелуге тиіс болды. Келсен қоғамның кең ауқымын мойындады, бұл дін, табиғи құқық, метафизика, өнер және т.б. мәселелерді талқылауға, сондай-ақ мәдениеттің көптеген және әртүрлі ерекшеліктері бойынша дамуына жол ашты. Көрінетіндей, Келсен өз жазбаларында әділдік туралы пікірталас, мысалы, қоғам мен мәдениет аясында дұрыс екенін, бірақ оның заңда таралуы өте шектеулі және күмәнді екенін күшті түрде білдірді. Келсен үшін, жаңа ғасырдың геосаяси және ішкі қажеттіліктеріне тиімді жауап беру үшін заң ғылымының дамуына рұқсат беру үшін, заманауи құқықтың жиырмасыншы ғасырлық нұсқасы философиялық әділдік туралы жауапты пікірталасты өте мұқият және орынды түрде анықтауы керек болды.

Орталықтандыру және орталықсыздандыру

Келсеннің саяси философиясының көптеген қолданысында орталықтандыру және орталықсыздандыру тақырыбы қашалмайтын мәселе болды. Келсен үшін орталықтандыру – таза құқық теориясын түсінудегі маңызды философиялық ұстаным еді. Таза құқық теориясы көп жағдайда жоғары және төменгі нормалардың иерархиясының логикалық тізбегіне байланысты, бұл тізбек иерархиядағы бастапқы орталықтандырылған нүктеге жетеді, оны ол негізгі норма немесе Грунднорм деп атады. Келсеннің жалпы бағалауынша, орталықтандыру көбінесе социологиялық және мәдени нормаларды жетілдірудің заманауи және жоғары дамыған формаларымен байланысты болды, ал орталықсыздандыру социологиялық және мәдени нормаларға қатысты алғашқы және аз күрделі байқаулардың көрсеткіші саналды.

Құқықтың динамикалық теориясы

Ханс Келсеннің саяси философиясын талқылайтын осы бөлімде заңның динамикалық теориясы дәл сол себептерге байланысты ерекшеленеді, Келсен өзінің түсіндірмесін «Таза құқық теориясы» еңбегінде заңның статикалық теориясынан ажыратып көрсеткендей. Заңның динамикалық теориясы – мемлекеттің нақты және өте анық бейнеленген механизмі, ол заң шығару арқылы жаңа заңдар қабылдауға, ал әлеуметтік және мәдени салалардағы саяси пікірсайыстар нәтижесінде қалыптасқан заңдарды қайта қарауға мүмкіндік береді. Келсен «Таза құқық теориясы» еңбегінің қайта жаңартылған нұсқасындағы ең ұзақ тарауларының бірін заңның динамикалық теориясының маңыздылығын талқылауға арнады. Оның шамамен жүз беттік көлемі кітаптың негізгі мазмұнына сәйкес келеді және оны Келсеннің осы кітабында қамтылған басқа да тақырыптарды толықтыратын дербес еңбек ретінде қарастыруға болады.

Қабылдау және сын

Бұл бөлім Келсеннің өмір бойындағы жазбалары мен зерттеулеріне қатысты қабылдау мен сын-пікірлерді көрсетеді. Сонымен қатар, 1973 жылы қайтыс болғаннан кейін оның зияткерлік мұрасына байланысты ғылыми қабылдаудың реакциясын түсіндіреді. Өмір бойы Келсен заң теориясы мен тәжірибесіне қосқан үлесінің кеңдігін көрсететін беделді мәртебесін сақтап келді. Заң саласындағы аз ғана ғалымдар оның заңгерлік пікірлерді қозғау және оларды жиі қарама-қарсы полюске бөлу қабілетімен теңесе алды, бұл оның өмірінде де, қайтыс болғаннан кейін оның мұрасын қабылдауда да жалғасты. Мұның маңызды мысалы – оның Grundnorm терминін енгізуі және дамытуы. Оның пікірлері сол кездегі заңгерлік қауымдастықта түрлі жауаптарды тудырды, оны қысқаша сипаттауға болады. Оның осы тұжырымы Келсеннің мансабындағы көптеген пікірталастардың үлгісі болып табылады және оны былай қорытындылауға болады.

Негізгі норма

Келсеннің Grundnorm терминін алғаш қолдануына қатысты, оның ең жақын алғышарты Вена университетіндегі әріптесі Адольф Юлиус Мерклдің жазбаларында кездеседі. Меркл заңды нормалардың иерархиялық қатынасы ретінде түсіну үшін құрылымдық зерттеу әдісін дамытып отырды, негізінен олардың бір-біріне қарағанда жоғары немесе төмен дәрежеде болуына байланысты. Келсен Мерклдің көптеген тәсілдерін өзінің Таза құқық теориясының түпнұсқа (1934) және қайта қаралып жаңартылған (1960) нұсқаларында өз баяндамасына бейімдеді және сіңістірді. Келсен үшін Grundnorm-ның маңызы екі жақты болды, себебі ол нормалар арасындағы жоғары қатынастардың логикалық тізбегін көрсетті, олар ақырында басқа нормаға бағынбайтын нормаға жеткізді. Оның екінші ерекшелігі – Келсеннің толыққанды орталықтандырылған құқықтық тәртіп тұжырымдамасына байланысты маңыздылығы, ол орталықтандырылмаған басқару формаларымен және құқықтық тәртіптермен қарама-қайшы келеді. Терминді қабылдаудың тағы бір түрі Келсеннің 1911 жылы Херман Коэннің еңбегімен ерте танысуынан кейін, оның қоғамдық құқық бойынша диссертациясын жариялағаннан кейін, оны неокантиан ретінде қарастыруға жасалған тыраштан туындады. Коэн сол кездегі жетекші неокантиан болды және Келсен өзінің пікірінше, Коэннің Келсеннің жазбаларына арналған кітап шолуында білдірген көптеген идеяларды қабылдады. Келсен өзінің кітабын жазуда бұл материалды ешқашан қолданбағанын, бірақ Коэннің идеялары өзіне тартымды болғанын мәлімдеді. Бұл жалпы Келсен қауымдастығындағы ең ұзаққа созылған пікірталастардың біріне әкелді: Келсен Коэннің еңбегімен танысқаннан кейін неокантиан болды ма, әлде ол өзінің неокантиандық емес ұстанымын сақтап қалды ма, ол 1911 жылы алғаш рет кітабын жазғанда басым болған жағдай деп санайды. Неокантиандар мәселені қозғағанда, Келсенді мұндай Grundnorm-ның болуы тек символдық мағынаға ие ме, әлде нақты негізі бар ма деген сұраққа қатысты талқылауға итермеледі. Бұл Grundnorm терминінің қолданылуына қатысты осы пікірталаста одан әрі бөлінуге әкелді: бір жағынан, оны Ханс Вайхингердің «сияқты» гипотетикалық құрылымының ажырамас бөлігі ретінде қарастыру керек пе. Екінші жағынан, практикалық түсіндіруді іздегендер үшін Grundnorm егеменді мемлекеттің федеративтік конституциясына тікелей және нақты ұқсас нәрсеге сәйкес келеді, оның астында барлық аймақтық және жергілікті заңдар ұйымдастырылады және ешқандай заң одан жоғары деп танылмайды. Әр түрлі жағдайларда Келсен өзінің басымдықтарын әр түрлі жолдармен көрсетті, кейбір неокантиандар Келсен өмірінің соңына дейін неокантиандық контексте қолданылған кезде терминнің символдық түсіндіруін ұстанды деп мәлімдеді, және ол осыны құжаттағандай. Келсеннің неокантиандық түсіндіруін үш кіші топқа бөлуге болады, олардың әрқайсысы Grundnorm мағынасының өзіндік түсіндіруін ұсынады: (а) Марбург неокантиандары, (b) Баден неокантиандары және (с) оның неокантиандық мектептің өзінің Келсендік түсіндіруі (оның «талдау-тілдік» кезеңінде шамамен 1911–1915 жылдары), осы тақырыптағы жазбалары осымен жиі байланысты.

Келсеннің еуропалық жылдарындағы қабылдауы

Бұл бөлім Келсеннің Австрия, Германия, Чехословакия және Швейцариядағы жылдарын қамтиды. Австрияда болғанда Келсен, 1911 жылғы Habilitation диссертациясында (жоғарыда сипатталғандай) сол кездегі басым болған мемлекеттік құқық туралы түсініктерге қатысты пікірталасқа түсіп, Джеллинек пен Гербердің басым пікірлерін сынады. Келсен, Гейдельбергте Джеллинектің лекцияларын тыңдағаннан кейін, оның түсіндіруін Джеллинектің зерттеулерінің шектерінен асып түсу қажеттілігіне сәйкес бағыттады. Келсеннің пікірінше, құқықтық тәртіптің тиімді жұмыс істеуі үшін оны саяси ықпалдан бөліп қарастыру қажет, бұл Джеллинектің қабылдаған формасынан әлдеқайда кең ауқымды талап еді. 1911 жылғы диссертациясына жауап ретінде, бастапқыда Герман Коэн басқарған неокантиандар Келсенге ашық болған, бірақ оның толыққанды дамытпаған неокантиандық ойлар бар екенін айтты, бұл туралы жоғарыдағы бөлімде қысқаша баяндалған. Сара Лаги Келсен және оның 1920 жылдардағы демократия туралы жазбаларында Келсеннің Джеллинекке қатысты қайта қараған және сақтықпен қабылдауын сипаттады. Келсен 1910 жылдары Австрия мен Чехословакия Конституцияларына сотқа қадағалауды енгізуге қатысты негізгі мәтіндерді жазды, бұл процесте Джон Маршаллдың және американдық конституциялық тәжірибенің үлгісі пайдаланылды. Осы пікірталастан өзге, Келсен Карл Шмиттпен егемендіктің анықтамасы және оның халықаралық құқықтағы түсіндірілуі мәселелері бойынша жеке талқылау жүргізді. Келсен мемлекеттің саяси даулардан жоғары тұратын заң үстемдігі принципіне берілді, ал Шмитт мемлекеттің саяси шешімдерге бағынуына қарсы болды. Бұл пікірталас 1920 және 1930 жылдар бойына, содан кейін Келсеннің 1973 жылы қайтыс болғаннан кейінгі онжылдықтарға дейін дауды қоздырды. Келсеннің еуропалық жылдарындағы дау-дамайлардың үшінші мысалы – көптеген адамдардың Бірінші дүниежүзілік соғыстың және Версаль келісімінің саяси және құқықтық нәтижелеріне қатысты қатты наразылығы болды. Келсен Германияның саяси және әскери басшыларының кінәсіздігін көрсету халықаралық құқықтың тарихи кемшілігін көрсетеді деп санайтын, оны енді елемеуге болмайды. Келсен 1930 жылдардан бастап 1940 жылдарға дейінгі жазбаларының көп бөлігін осы тарихи кемшілікті жоюға арнады, бұл мәселе терең талқыланды және ақырында Келсен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нюрнберг және Токиода саяси және әскери басшыларға соғыс қылмыстары бойынша сот процестерін өткізудің халықаралық прецедентін құруға үлес қосты.

Америкадағы жылдары сынға ұшыраған

Бұл бөлім Келсеннің американдық жылдарына арналған. Келсеннің қатысуы және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін соғыс қылмыстарына қатысты трибуналдар құрудағы рөлі бұрынғы бөлімде талқыланды. 1940 жылдан бастап Келсен үшін Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы және Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуы маңызды мәселе болды. Келсен үшін, принцип бойынша, Біріккен Ұлттар Ұйымы бұрынғы Ұлттар Лигасынан және оның көптеген кемшіліктерінен, оларды ол бұрынғы жазбаларында көрсеткен, маңызды өзгеріс құру мүмкіндігін білдірді. Келсен Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы 700 беттік монография жазды, содан кейін 200 беттік қосымша жариялады, ол 1950 және 1960 жылдарда он жылдан астам уақыт бойы Біріккен Ұлттар Ұйымын зерттеу бойынша стандартты оқулыққа айналды. Келсен сонымен қатар «суық соғыс» пікірталасына елеулі үлес қосты, демократиямен салыстырғанда, большевизм мен коммунизм үкіметтік формаларының аз табысты екенін дәлелдеген кітаптар жариялады. Бұл Келсен үшін әсіресе Заңның таза теориясы (1934, бірінші басылым) тұрғысынан әртүрлі үкіметтік формалардың үйлесімділігі мәселесін қарастырғанда маңызды болды. Келсеннің «Заңның таза теориясы» атты еңбегінің екінші басылымын 1960 жылы аяқтауы 1934 жылы жарық көрген бірінші басылыммен салыстырғанда халықаралық құқықтық қауымдастыққа кем дегенде бірдей әсер етті. Келсен өзінің позициясын қорғау үшін құқықтық ғылымды қолданудың жауапкершілігін талмай мойындады және құқықтық ғылымның өз пәні үшін жеткілікті екеніне күмәнданатын оппоненттермен үнемі күресті. Бұл пікірталас жиырма бірінші ғасырға дейін де жалғасуда. АҚШ-та Келсеннің екі сыншысы болды: құқықтық реалист Карл Льюэллин және юрист Харольд Ласки. Льюэллин, Келсенге қарсы позитивист ретінде, былай деді: «Мен Келсеннің жұмысын, оның "таза заң" деп санайтын нәрседен бір сәт назарын аударған кезде туындайтын туынды өнімдерді есепке алмай, толығымен сүректі деп санаймын». 1955 жылғы «Демократия» атты эссесінде Келсен Жозеф Шумпетердің «Демократия және капитализм» кітабында қорғалған өкілдік демократияны қорғады. Шумпетер социализмге күтпегендей оң көзқарас білдіргенімен, Келсен Шумпетердің кітабын демократияға көбірек бейімделген оқуға қайта жаңғыртуға болады деп ойлады және ол Шумпетердің «өз сенімдерінің салыстырмалы дұрыстығын түсініп, соған қарамастан, оларға табандылықпен қолдау көрсету» демократияны қорғаумен үйлеседі деген мызғымас сенімін келтірді. Келсен өзі демократия мен капитализмнің тығыз байланысының шамасы туралы әртүрлі мәлімдемелер жасады.

Келсен мұрасының 1973 жылдан кейінгі сын қабылдауы

Келсеннің 1973 жылы қайтыс болғаннан кейін де оның өмір сүрген кезіндегі көптеген даулар мен сын-пікірлер жалғасты. Келсеннің белгілі заңгерлер арасында пікірлерді қарама-қарсылыққа бөлу қабілеті оның өлімінен соң да еңбектерінің қабылдануына әсер етіп келді. Еуропалық Одақтың құрылуы оның Шмиттпен орталықтандыру деңгейінің қаншалықты мүмкін екендігі және бірігу іске асырылған соң мемлекеттік егемендікке қандай салдар тиеді деген мәселелер бойынша болған көптеген пікірталастарын еске түсірді. Келсеннің Хартпен құқықтық позитивизмнің екі түрлісін бейнелейтін қарама-қайшылығы, англо-американдық құқықтық позитивизмнің континенттік құқықтық позитивизмнен айырмасын анықтауда маңызды рөл атқарды. Осы қарама-қайшылықтардың салдары заңтанудағы және ішкі және халықаралық деңгейдегі заң зерттеулерінің қолданылуындағы пікірталастардың бір бөлігі болып табылады.

Ханс Келсен институты және Ханс Келсен ғылыми-зерттеу орталығы

Ханс Келсеннің 90 жылдық мерейтойына орай, 1971 жылдың 14 қыркүйегінде Австрия Федералдық үкіметі «Ханс Келсен институты» деген атаумен қор құру туралы шешім қабылдады. Институт 1972 жылы жұмысын бастады. Оның міндеті – Таза құқық теориясын және оның Австрияда және шетелде таралуын құжаттау, сондай-ақ таза теорияның жалғасуын және дамуын насихаттау және қолдау. Осы мақсатта ол Manz баспасы арқылы кітаптар сериясын шығарады, қазіргі таңда 30 томнан астам. Институт Келсеннің еңбектеріне авторлық құқықтарды басқарады және оның жарияланбаған еңбектерінен бірнеше еңбектерді редакциялады, соның ішінде «Жалпы нормалар теориясы» (1979, 1991 жылы аударылған) және «Секулярлық дін» (2012, ағылшын тілінде жазылған). Институттың дерекқоры тіркеуден өткеннен кейін тегін онлайн режимінде қолжетімді. Институттың негізін қалаушы директорлары Курт Рингофер және Роберт Вальтер 1993 және 2010 жылдары қайтыс болғанға дейін өз қызметтерін атқарды. Қазіргі директорлар – Клеменс Яблонер (1993 жылдан бері) және Томас Олеховски (2011 жылдан бері). 2006 жылы Эрланген-Нюрнберг Фридрих Александр университетінде Матиас Йештедт басшылығымен Ханс Келсен зерттеу орталығы құрылды. 2011 жылы Йештедт Фрайбург Альберт Людвигс университетіне тағайындалғаннан кейін орталық сол жерге көшірілді. Ханс Келсен зерттеу орталығы Ханс Келсен институтымен бірлесіп және Mohr Siebeck баспасы арқылы Келсеннің еңбектерінің тарихи-критикалық басылымын шығарады, жоспар бойынша ол 30 томнан астам болады; 2023 жылдың тамызына қарай Mohr Siebeck баспасында алғашқы сегіз том жарық көрді. Томас Олеховскидің Келсенге арналған кең ауқымды өмірбаяны «Ханс Келсен: Құқықтану ғалымының өмірбаяны» 2020 жылдың мамырында жарияланды.

Келсен туралы қосымша оқу

Сандрин Баум, Ханс Келсен және демократия мәселесі. Колчестер, Ұлыбритания: ECPR Press, 2012. Йохен фон Бернсторф, Ханс Келсеннің халықаралық қоғамдық құқық теориясы: Универсалды заңға сенім. Кембридж университетінің баспасы, 2010; түпнұсқа неміс басылымынан аударма, 2001. Ута Биндерейтер, Неге "Грунднорма"? Келсен ілімінің салдары туралы трактат. Гаага, 2002. Ян Брайан, Питер Лэнгфорд және Джон МакГарри (ред.), Құқықтық-саяси құрылымның реконструкциясы: Ханс Келсен мен Макс Вебердегі жақындық және айырмашылықтар. Routledge, 2015. California Law Review (ред.), Ханс Келсеннің құрметіне арналған мақалалар, оның туғанына 90 жыл толуына орай. Оңтүстік Хакенсак, 1971. Генри Коэн, "Келсеннің таза құқық теориясы". The Catholic Lawyer, 26-том, 2-сан, 1981 жылғы көктем. Оскар Корреас, "Басқаша Келсен". Мексика: Мексиканың Ұлттық автономды университеті, 1989. Моника Гарсия Сальмонес Ровира, Халықаралық құқықтағы позитивизм жобасы. Оксфорд университетінің баспасы, 2013. Сара Лаги, Демократияның мәні: Ханс Келсен – саяси ойшыл. Lexington Books, 2020. Питер Лэнгфорд, Ян Брайан және Джон МакГарри (ред.), Кельсендік құқық ғылымы және құқықтың мәні. Springer, 2017. Шолу. Киккок Ли, "Заңды рационалды мемлекет: Гоббс, Бентам және Келсеннің салыстырмалы талдауы" (Философия сериясы Avebury) (қыркүйек 1990). Джордж Артур Липский, Әлемдік қауымдастықтағы құқық және саясат: Ханс Келсеннің таза теориясы және халықаралық құқықтағы байланысты мәселелер туралы эсселер. (1953). Рональд Мур, Құқықтық нормалар және құқық ғылымы: Ханс Келсеннің таза құқық теориясын сынап қарау. Гонолулу, 1978. Томас Олеховски, Ханс Келсен. Құқық ғалымының өмірбаяны. Тюбинген, 2020. Стенли Л. Полсон және Бонни Лицшевски Полсон (ред.), Нормативтік және нормалар: Келсендік тақырыптарға қатысты сындық перспективалар. Оксфорд, 1998. Иэн Стюарт, "Ханс Келсеннің сынап қарау құқық ғылымы" (1990) 17 Заң және қоғам журналы 273–308.