Кіріспе

Венгр математигі Роза Петер, туған аты Роза Полицер, (17 ақпан 1905 – 16 ақпан 1977) – венгр математигі және логигі. Ол "рекурсия теориясының негізін салған ана" ретінде белгілі.

Ерте өмір және білім

Петер Будапешт қаласында (Венгрия) Роза Полицер (венгр: Politzer Rózsa) болып дүниеге келді. Ол Пазмань Петер университетіне (қазіргі Этвёш Лоранд университеті) оқуға түсіп, бастапқыда химияны оқыды, бірақ кейін математикаға ауысты. Ол Липот Фейер мен Йожеф Кюршақтың лекцияларын тыңдады. Университетте оқып жүргенде ол Ласло Калмармен танысты; олар болашақта бірлесіп жұмыс істеді және Калмар оны математикаға деген құмарлығын одан әрі дамытуға ынталандырды. 1927 жылы бітіргеннен кейін Петер математика пәнінің мұғалімі ретінде біліктілік емтихандарын тапсырғанына қарамастан, тұрақты жұмыс таба алмады. Ұлы экономикалық дағдарыстың салдарынан көптеген университет түлектері жұмыссыз қалды, сондықтан Петер жеке сабақтар беріп ақша табуға кірісті. Осы кезеңде ол магистратурада оқуын да жалғастырды.

Кәсіби мансап және ғылыми зерттеулер

Бастапқыда Петер сандар теориясы бойынша аспирантуралық зерттеуді бастады. Өзінің нәтижелері Роберт Кармайкл мен Л. Э. Диксонның еңбектерінде бұрыннан дәлелденгенін білген соң, математиканы тастап, поэзияға бет бұрды. Бірақ, досы Ласло Кальмар оны математикаға оралуға көндірді, ол Курт Гёдельдің толық еместік теориясы жөніндегі еңбегін зерттеуді ұсынды. Петер Гёдельдің жұмысына өзгеше, жаңа дәлелдер дайындады. 1932 жылы Швейцарияның Цюрих қаласында өткен Халықаралық математиктер конгресінде ол "Рекурсивті функциялар" атты мақаласының нәтижелерін ұсынды. 1933 жылғы жазда ол Геттингенде Пол Бернейспен бірге жұмыс істеді, ол 1934 жылы Дэвид Гилберт пен Бернейс есімдерімен жарық көрген "Grundlagen der Mathematik" кітабындағы рекурсивті функцияларға арналған ұзақ тараудың даярлануына қатысты. Оның негізгі нәтижелері кітапта жинақталған, сондай-ақ 1934 жылы математиканың жетекші журналы "Mathematische Annalen"-де бірнеше мақала жарияланды. Басылым Полицер Петер атымен жүзеге асты, себебі ол сол жылы еврейлік тегін Полицерден Петерге өзгертті. 1935 жылы ол ғылыми зерттеулері үшін summa cum laude дәрежесімен докторлық диссертациясын қорғады. 1936 жылы Ослода өткен Халықаралық математиктер конгресінде "Über rekursive Funktionen der zweiten Stufe" атты мақаласын таныстырды. Бұл еңбектер рекурсивті функциялар теориясының қазіргі саласының қалыптасуына септігін тигізді, оны математикалық зерттеулердің жеке саласы ретінде дамытты. 1937 жылы ол "Символикалық логика журналының" редакторы болып тағайындалды. 1939 жылы Венгрияда еврей заңдары қабылданғаннан кейін Петер еврей тегіне байланысты оқытуға тыйым салынды және қысқа мерзімге Будапешттегі геттода ұсталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол "Шексіздікпен ойнау: математикалық зерттеулер мен саяхаттар" атты кітабын жазды, бұл сан теориясы мен логика тақырыптарындағы оқырманға арналған еңбек болды. Алғашында венгр тілінде жарық көрген бұл кітап ағылшын және кемінде он екі басқа тілге аударылды. 1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Петер Будапешт мұғалімдер даярлау колледжінде алғашқы толық уақытты оқытушы болып жұмыс істеді. 1952 жылы ол математика ғылымдарының академиялық докторы атанған алғашқы венгр әйелі болды. 1955 жылы колледж жабылғаннан кейін ол 1975 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Этвёш Лоранд университетінде сабақ берді. Ол студенттер арасында "Роза тәте" деп танымал профессор болды. 1951 жылы ол өзінің маңызды еңбегін – "Рекурсивті функциялар" кітабын жариялады, бұл әйел автордың қазіргі заманғы логика бойынша алғашқы кітабы, кейіннен ағылшын тіліне "Recursive Functions" деп аударылды. Ол өмір бойы рекурсивті теория бойынша маңызды мақалалар жариялауды жалғастырды. 1959 жылы ол Варшавадағы халықаралық симпозиумда "Абстрактік жиындардың рекурсивті функциялар теориясын жалпылау туралы" маңызды мақаласын ұсынды (кейіннен 1961 және 1962 жылдары екі бөлімде жарияланды). 1950 жылдардың ортасынан бастап Петер рекурсивті функциялар теориясын компьютерлерге қолданды. Оның соңғы кітабы 1976 жылы жарық көрген "Rekursive Funktionen in der Komputer Theorie" (Компьютер теориясындағы рекурсивті функциялар) болды. Алғашында венгр тілінде басылып шыққан бұл кітап Венгриядан шыққан екінші математикалық кітап еді, оның мазмұны компьютер теориясы үшін маңызды деп есептелгендіктен Кеңес Одағында жарық көрді. 1981 жылы ол ағылшын тіліне аударылды.

Құрметтер

1951 жылы Петер Коссут сыйлығымен марапатталды. 1953 жылы Янош Болай математикалық қоғамынан Мано Беке сыйлығын, 1970 жылы күміс мемлекеттік сыйлықты және 1973 жылы алтын мемлекеттік сыйлықты алды. 1973 жылы ол Венгрия ғылым академиясына сайланған алғашқы әйел атанды.