Кіріспе
Малидің Тимбукту қаласындағы ежелгі білім орталығы – Санкоре медресесі (Санкоре мешіті, Санкоре масжиді немесе Санкоре университеті деп те аталады). Санкоре медресесі – Малидің Тимбукту қаласында орналасқан үш ортағасырлық мешіт пен білім орталығының бірі, қалғандары – Джингуэребер және Сиди Яхья мешіттері. 14 ғасырда негізі салынған Санкоре мешіті, 1591 жылғы Тондиби шайқасынан кейін құлдырағанға дейін Мали және Сонгхай империялары тұсында бірнеше демеушілік пен жаңарту кезеңдерін бастан өткерді. Мешіт медресеге (араб тілінде «мектеп немесе колледж» деген мағынаны білдіреді) айналып, 16 ғасырда өркендеген шағына жетті. «Санкоре университеті» деген атау кейде Санкоре медресесіне қолданылған, бірақ университет термині көрінетіндей, орталықтандырылған оқу орнының бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Оның орнына мешіт жеке ғалымдар мен олардың шәкірттері үшін орталық болып, сондай-ақ лекциялар мен сабақтар өткізілетін орын қызметін атқарды.
Sankoré Madrasa (also called the Sankoré Mosque, Sankoré Masjid or University of Sankoré) is one of three medieval mosques and centres of learning located in Timbuktu, Mali, the others being the Djinguereber and Sidi Yahya mosques. Founded in the 14th century, the Sankoré mosque went through multiple periods of patronage and renovation under both the Mali Empire and the Songhai Empire until its decline following the Battle of Tondibi in 1591. The mosque developed into a madrasa (meaning a school or college in Arabic), reaching its peak in the 16th century. The term "University of Sankoré" has sometimes been applied to the Sankoré madrasa, though there is no evidence of a centralized teaching institution such as the term university implies. Instead the mosque served as the focal point for individual scholars with their own private students, and as a location in which some lectures and classes were held.
Тарих
Санкоре мешіті 14-15 ғасырларда Агхал тайпасының туарег әйелінің қаржылық қолдауымен салынған. Қазіргі талдаулар Батыс Африка сәулетіне әл-Сахилидің әсер еткені туралы түсініктерді жоққа шығарды – бұл енді миф ретінде қарастырылады. Осылайша, Батыс Африка мешіттерінің сәулет стилі негізінен Сахарадағы мешіттер мен дәстүрлі африкалық сәулет және діндерден пайда болғандығы дәлелденді. Санкоре мешіті кейін 1578 және 1582 жылдар аралығында Тимбуктудың бас қадиі (судьясы) имам Әл-Ақиб ибн Махмуд ибн Умармен қайта жаңартылды. Имам әл-Ақиб ғибадатхананы бұзып, оны Меккедегі Қағбаның өлшемдерімен қайта тұрғызды. Санкоре мешіті осы кезеңде Тимбуктудағы білім берудің басты орталығы болды.
Өсу - білім беру орталығы
Тимбукту 14-ші ғасырда сауда орталығы ретінде дамыды, себебі аймақтағы транссахаралық сауданың бұрынғы орталығы Валатаның маңызы төмендеп бара жатты. Ұзаққа соқпай, қала арқылы тауарлармен қатар идеялар да тарала бастады. Санкоре мешітімен байланысты мұсылман ғалымдары мұсылман әлемінің түкпір-түкпірінен көптеген кітаптар жинап, Санкоренің білім беру және құлшылық орталығына айналуына себеп болды. Өркендеген шағында мешіт жергілікті және шетелде құрметке ие болған ислам ғалымдарының бас орталығы болды. Соңғай патшалары Рамазан айында оларға көптеген сыйлықтар сыйлады.
Басты және төменгі сатылары
Санкоре медресесінің алтын ғасыры 16 ғасырда Аския Мұхаммед билік еткен Соңхай империясы кезінде болды, бұл Мысыр мен Сириядан ғалымдарды қызықтырды. Санкоре ғалымдары Меккеге қажылық жасау кезінде білім алумен немесе оқытумен айналысатын. Ислам әлеміндегі кітап саудасы Тимбуктудағы рухани өмірдің ең маңызды аспектілерінің бірі болды. 1526 жылы Тимбуктуға сапар шеккен автор Лео Африканский бұл сауда туралы былай деп жазды: "Мұнда көптеген дәрігерлер, судьялар, дін қызметкерлері және басқа да білімді адамдар бар, олар патшаның қаражатында кеңінен ұсталады. Сонымен қатар, Барбариядан әртүрлі қолжазбалар мен кітаптар әкелінеді, олар басқа тауарлардан қымбатқа сатылады". Санкоре ғалымдарының кейбіреулері 1600-нен астам қолжазбадан тұратын үлкен жеке кітапханаларды жинады, бірақ Тимбуктуда қоғамдық немесе университет кітапханасы болған жоқ. Тимбуктуда жазылған еңбектер Солтүстік Африкаға экспортталды, мысалы, Ахмад Бабаның Малики ғалымдарының өмірбаяндық сөздігі «Найл әл-ибтихадж» Мағриб аймағында кең танымал болды. 1591 жылы Марокконың Ахмад әл-Мансурдың шапқыны Тондиби шайқасынан кейін Соңхай империясының құлауына әкелді, бұл Батыс Африка мемлекеттерінің ұзақ құлдырауына себеп болды. 1594 жылы көптеген Санкоре ғалымдары, соның ішінде Ахмет Баба, марокколық әскерлер тарапынан бүлікшілдік айыбымен тұтқындалды және олардың қолжазба жинақтарымен бірге Мароккоға жер аударылды.
Қазіргі заман
Санкоре медресесінің сақталуы Тимбукту қаласында урбанизацияның күшеюімен және қазіргі заманғы құрылыстармен байланысты қауіп төндіреді. Мешітке су тасқынынан және қайта жаңарту жұмыстарының жетіспеуінен айтарлықтай зиян келді. Осының салдарынан дәстүрлі құрылыстың сақталуына қауіп туды. Дегенмен, үкімет қаржыландырумен бірнеше қайта жаңарту және қорғау комитеттері құрылып, одан әрі зардаптардың алдын алуға бағытталған. Ескі қала басқару және сақтау комитеті, ЮНЕСКО Әлемдік мұра орталығымен үйлестіре отырып, медресені қорғау және тұрақты қалалық даму аясын құру үшін 500 футтық қауіпсіздік аймағын құру бойынша ұзақ мерзімді жоспарлар жасап жатыр.
Академиялық әкімшілік
Ислам ғылымының орталығы ретінде медреселер Еуропаның орта ғасырлық университеттерінен ұйымдастыру тұрғысынан мүлдем өзгеше болды, онда студенттер бір оқу орнында білім алып, колледжден диплом алды. Ал Санкоре медресесінде орталық басқару, студенттер тізілімі немесе белгілі бір оқу бағдарламасы болған жоқ. Оның орнына мектеп жеке ғалымдардан (шейхтар немесе уламалар деп аталатын), әрқайсысының жеке шәкірттерінен тұрды. Көптеген студенттер өмірі бойы бір ғана ұстаздан білім алды, бұл 10 жылға дейін созуы мүмкін, бұл шәкірттік сипаттағы қарым-қатынасқа ұқсас еді, алайда кейбіреулері бірнеше ұстаздан білім алып, бірнеше медреседе оқыды. Сабақтар мешітте немесе ұстаздың үйінде өтті. Ислам әлемінің басқа аймақтарындағы медреселер көбінесе вақф (қайырымдылық) деп аталатын мүліктер есебінен қаржыландырылса, Санкоре медресесінің студенттері өз оқу ақысын ақшамен немесе тауармен төлеуге міндетті болды.
Сәулет
XVI ғасырдың аяғындағы аула Меккедегі Каабаның өлшемдерімен нақты сәйкес келу үшін қайта жаңартылды, Кааба – Исламның ең қасиетті орындарының бірі. Санкоре мешіті тарихи маңызына қарамастан, Дженнедегі Ұлы мешіт сияқты бұрынғы Мали мешіттерінен кішідірек және әзірлеуі аз болды.
Оқу бағдарламасы
Исламдық білім беру Батыс Африкада 11 ғасырдан бері қалыптасқан. Әдетте, ол элиталарға арналғанымен, Құранның білім берудегі теңдік принципіне баса назар аударуы осы мекеменің кеңінен таралуына және сауаттылық деңгейінің жоғарылауына ықпал етті. Құранның өзі және хадистер білім іздеуді үлкен маңызға ие деп санайды. 15 ғасырда Әл-Кабари атты ғалым Тимбуктудағы білім беруді дамытуға үлес қосты, оның басты назары діни білімдерге аударылған еді. 16 ғасырға қарай Тимбуктуда 150-180 Құран мектебі болды, онда негізгі сауаттылық және Құранды жатқа оқу үйретілді, оларда шамамен 4000-9000 студент білім алды. 200-300-ге жуық, бай отбасылардан шыққан адамдар медреселерде жоғары білім алып, улама (ғалым) дәрежесіне жетті. Олардың көптегені кең мұсылман әлемінде белгілі заңгерлер, тарихшылар және дінтанушылар атанды. Құран – барлық білімнің негізі болғандықтан, Құранмен негіздемеленбеген пікірлер Санкоре медресесіндегі талқылаулар мен дебаттарда қабылданбады. Медреселер дәстүрлі Құран мектептерінен араб грамматикасына, қасиетті мәтіндерді дұрыс түсінуге және ислам ғылымына баса назар аудару арқылы ерекшеленді. Алайда, Санкореде оқытылатын пәндерге математика, астрономия және тарих та кірді, олар ғалымдардың қолындағы түрлі қолжазбалар жинағынан алынды. Санкоре және аймақтағы басқа медреселердегі білім беру жүйесі төрт деңгейден немесе «дәрежеден» тұрды. Әр деңгейді бітірген студенттер өз деңгейлерін көрсететін бас киім – түрбан алды.
Оқу деңгейлері
Бірінші немесе негізгі дәреже (Құран мектебі) араб тілін және жазуды толық меңгеруді, сондай-ақ Құранды жатқа білуді талап етті. Екінші дәреже негізгі ғылымдарға толыққанды енуге бағытталған. Студенттер грамматика, математика, география, тарих, физика, астрономия, химияны оқыды, сонымен қатар Құранды одан әрі тереңдете түсті. Осы деңгейде олар хадис, ислам құқығы және рухани тазару ғылымдарын үйренді. Соңында олар сауда және кәсіпкерлік этикасымен таныстырылды. Бітіру күні студенттерге құдайлық нұр, даналық, білім және көрнекті мінез-құлықты бейнелейтін тюрбан сыйланды. Жоғары дәрежеде студенттер мамандандырылған профессорлармен оқып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын аяқтау керек болды. Оқу процесінің басым бөлігі философиялық немесе діни мәселелер бойынша пікірсайыстарға арналды. Бұл деңгейді бітіруге дейін студенттер шейхке (Ислам ұстазына) шәкірт болып, берік мінез-құлық танытулары қажет еді.
Бас рөлдері
Санкоредегі немесе кез келген мешіттегі білімнің соңғы деңгейі – судья немесе профессор деңгейі еді. Бұл адамдар негізінен қала және аймақ бойынша судья ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ Малидің ірі қалаларына білімді адамдарды жіберіп тұрды. Шейхына жеткілікті әсер еткен үшінші деңгейдегі студенттер «білім шеңберіне» қабылданып, өз саласындағы білімді және сарапшы тұлға ретінде құрметке ие болды. Бұл ғалымдар клубы қазіргі заманғы бекітілген профессорларға ұқсас еді. Тимбуктудан шықпағандар аймақтың басшыларына маңызды заңдық және діни мәселелер бойынша оқыту және кеңес беру үшін қалып қойды. Ғалымдар аймақтың патшалары мен әкімдерінен түскен сұрақтарды үшінші деңгейдегі студенттерге зерттеу жұмыбы ретінде бөліп беретін. Олар пікір алмасып болған соң, қолдағы мәселені шешудің ең дұрыс жолы туралы фатва шығаратын.
Санкоре ғалымдары
Африка өркениеттері әдебиет және өнер саласында зор тарихқа ие болды, Араб және Батыс әлемдерімен қарым-қатынас жасағанға дейін. Санкоре университетінде қызмет атқарған ғалымдар "мұсылман әлемінің ең білімді адамдарын да таң қалдыратын" жоғары сапалы мамандыққа ие болды. Сондықтан көптеген ғалымдар кейін Марокко мен Египет университеттерінде профессор болып жұмыс істеді. Ғалымдар көп сала бойынша білімді болды және университет студенттерін оқытумен қатар, медресенің ықпалын Ислам әлемінің басқа аймақтарына тарату үшін жұмысқа алынды. Көбінесе олар суфилік Қадирия тариқатының мүшелері болған, бай және діндар отбасылардан шыққан. Ең беделді ғалым – Санкоре медресесінің соңғы ректоры болған Ахмад Бамба. Оның өмірі – колонизациядан бұрынғы Батыс Африканың интеллектуалдық қызметінің ауқымы мен тереңдігінің жарқын мысалы. Ол қырықтан астам кітаптың авторы, олардың әрқайсысы әртүрлі тақырыпты қамтиды. Сонымен қатар, ол 1591 жылы Марокконың Тимбуктуды басып алуына қарсы наразылық білдірген алғашқы азаматтардың бірі болды. Нәтижесінде ол және оның әріптес ғалымдары тұтқындалып, Мароккоға жер аударылды. Бұл оның 1600 кітаптан тұратын жеке кітапханасын жоғалтуына әкелді, ол сол заманғы ең бай кітапханалардың бірі еді.