Шу өзені: Қырғызстан мен Қазақстанның табиғаты мен тарихы
Chu (river)
Шу өзені: Қырғызстан мен Қазақстан арқылы ағатын, 1069 км-лік ұзын өзен. Тарихы ежелгі Суғд мәдениетімен байланысты. География, табиғат туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қырғызстан мен Қазақстандағы Чу (Шу немесе Чүй) өзені (, شۋ; , چۉي; (楚, Chǔ); Чу) – Солтүстік Қырғызстан мен Оңтүстік Қазақстанда ағатын өзен. Оның жалпы ұзындығы 1067 километрді құрайды, алғашқы 115 километрі Қырғызстан аумағында, 221 километрі Қырғызстан мен Қазақстан арасындағы шекара болып өтеді, ал қалған 731 километрі Қазақстан аумағында ағып жатыр. Бұл Қырғызстан мен Қазақстандағы ең ұзын өзендердің бірі. Оның су жинау алабы шамамен 11 862 шаршы километрді құрайды.
River in Kyrgyzstan and Kazakhstan
The Chu (Shu or Chüy) (, شۋ; , چۉي; (from 楚, Chǔ); Чу) is a river in Northern Kyrgyzstan and Southern Kazakhstan. Of its total length of , the first 115 kilometres are in Kyrgyzstan, then for 221 kilometres the river serves as the border between Kyrgyzstan and Kazakhstan and the last 731 kilometres are in Kazakhstan. It is one of the longest rivers in Kyrgyzstan and in Kazakhstan. It has a drainage basin of .
Тарих
Бұл өзеннің аймағында бастапқыда шығыс иран тілінде сөйлеген соғдтар мекен еткен. Орта ғасырларда бұл аймақ стратегиялық тұрғыдан маңызды болды. Бұл Батыс Түрік қағанатының астанасы Суяб пен Қара Хитайдың (Батыс Ляо әулеті) астанасы Баласагунның орны болды. Чу өзені Чу алқабындағы елді мекендерге су тасқынының қаупін төндірді. 1878 жылдың қысында Семиречье облысының әкімшілік орталығы Токмоқтан жоғарыда Чу өзенінде мұз үйіндісі пайда болды. Одан кейін қалаға зиян келтірген күшті су тасқыны болды және облыстың астанасы Пишпекке (Бишкек) көшірілді.
The area of this river was originally home to the Iranian Sughds who spoke Soghdian, an East Iranian language. During the Middle Ages, the area was strategically important. It was the setting of Suyab, the capital of the Western Turkic Khaganate and Balasagun, the capital of the Qara Khitai (Western Liao dynasty). The Chu River posed a risk of flooding for settlements located in the Chu Valley. In the winter of 1878, an ice gorge formed on the Chu River upstream from Tokmok, the administrative centre of Semirechye Province. This was followed by severe flooding that damaged the town and the province's capital was moved to Pishpek (Bishkek).
Плотиналар
Өзен ағысы Қырғызстанда 1957 жылы салынған Орто Токой суқоймасының және Қазақстанда 1974 жылы салынған Тасоткел суқоймасының бөгеттерімен реттеледі.
The river flow is regulated by the dam at Orto Tokoy Reservoir in Kyrgyzstan built in 1957 and the dam at Tasotkel Reservoir in Kazakhstan built in 1974.
Қоршаған ортаны бақылау
Қырғызстанның гидрометеорология жөніндегі мемлекеттік агенттігі және Қазақстанның гидрометеорологиялық қызметі (Қазгидромет) Чу өзені мен оның салаларында су сапасын бақылайтын бірнеше станцияны пайдаланады.
The Kyrgyz State Agency for Hydrometeorology and the Kazakhstan Hydrometeorological Service (Kazhydromet) operate a number of water quality monitoring stations on the Chu River and its tributaries.
Су сапасы
Қырғызстанның гидрометеорология жөніндегі мемлекеттік агенттігінің мәліметтері бойынша, 2004–2008 жылдары Чу өзенінің судың ластану индексі Чу аңғарында 0,25-тен 0,7 бірлікке дейін ауысты, бұл ІІ санат ("Таза су") деп түсіндіріледі. Бір ғана ерекшелік – Васильевка ауылының төменгі ағысындағы бақылау пунктінде судың ластану индексі 0,4-тен 1,2 бірлікке дейін болды және су сапасы ІІ санат ("Таза су")/ІІІ санат ("Орташа ластанған") деп бағаланды.
According to the Kyrgyz State Agency for Hydrometeorology, in 2004–08 the water pollution index of the Chu River in the Chu Valley ranged from 0.25 to 0.7 units, which is interpreted as Class II ("Clean water"). The only exception was a monitoring point downstream of Vasilyevka village where the water pollution index ranged from 0.4 to 1.2 units and water quality was assessed as Class II(Clean)/Class III ("Moderately polluted").