1943 жылғы АҚШ-Ұлыбритания ядролық қару туралы келісімі

Кіріспе

1943 жылғы АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы ядролық қару туралы келісім

Квебек келісімі – Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы ядролық энергия және, әсіресе, ядролық қару саласындағы ғылым мен техниканы үйлестірілген түрде дамыту шарттарын баяндайтын құпия келісім. Ол 1943 жылғы 19 тамызда В. Черчилль мен Ф. Рузвельт Канаданың Квебек қаласында өткен бірінші Квебек конференциясында қол қойылды. Квебек келісімінде АҚШ және Ұлыбритания өздерінің ресурстарын ядролық қаруды дамыту үшін біріктіретіні, екі елдің біреуі де екіншісіне немесе басқа елдерге өзара келісімсіз оларды қолдана алмайтыны және олар туралы ақпаратты басқа елдерге бермейтіні айтылды. Бұдан бөлек, келісім АҚШ-қа соғыстан кейінгі британдықтардың ядролық энергияны коммерциялық немесе өнеркәсіптік мақсатта пайдалануына вето құқығын берді. Келісім британдық Tube Alloys жобасын және американдық Манхэттен жобасын біріктірді, сондай-ақ бірлескен жобаны бақылау үшін Біріккен саясат комитеті құрылды. Канада келісімге қол қоюшы ел болмаса да, оның осы іске қосқан үлесін ескере отырып, Біріккен саясат комитетінде Канада өкілі болуы қарастырылды. Британ ғалымдары Манхэттен жобасына британдық үлес ретінде маңызды жұмыстар атқарды, ал 1945 жылдың шілдесінде келісім талап еткендей, Жапонияға қарсы ядролық қару қолдануға британдық рұқсат берілді. 1944 жылдың қыркүйегіндегі Хайд Парк меморандумы ағылшын-американдық ынтымақтастықты соғыстан кейінгі кезеңге дейін кеңейтті, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін Американың Ұлыбританиямен одақтасуға деген ынтасы азайды. Мак-Махон заңы (1946) «құпия деректерді» бақылау арқылы техникалық ынтымақтастықты тоқтатты. 1948 жылғы 7 қаңтарда Квебек келісімі АҚШ, Ұлыбритания және Канада арасында техникалық ақпаратты шектеулі түрде алмасуға мүмкіндік беретін modus vivendi келісімімен ауыстырылды.

Құбыр қорытпалары

Нейтронды Джеймс Чадвик 1932 жылдың ақпанында Кембридж университетінің Кавендиш зертханасында ашқан. 1932 жылдың сәуір айында оның Кавендиш әріптестері Джон Коккрофт пен Эрнест Уолтон жеделдетілген протондармен литий атомдарын бөліп жіберді. 1938 жылдың желтоқсанында Отто Хан мен Фриц Страссманн Берлиндегі Ханның зертханасында уранды баяулатылған нейтрондармен бомбалады және барийдің пайда болғанын анықтады. Хан өзінің әріптесі Лиза Майтнерге хат жазды, ол өзінің немере інісі Отто Фришкамен бірге уран ядросының бөлінгенін түсіндірді. Олар бұл процесті биологиялық жасушалардың бөлінуіне ұқсас етіп "жарылу" деп атады. Атом ядросының бөлінуінің ашылуы өте қуатты атом бомбасын жасау мүмкіндігін арттырды. Бұл термин британдықтарға 1913 жылы Х.Г. Уэллстің "Әлемді азат ету" романы арқылы таныс болған. Сэр Генри Тизардтың Әуе қорғанысын ғылыми зерттеу жөніндегі комитеті бастапқыда әуеге қарсы соғыс қажеттіліктерін зерттеу үшін құрылған, бірақ кейіннен әуе соғысын жалпы зерттеуге қарай бағытталды. 1939 жылдың мамыр айында, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бірнеше ай бұрын, оған атом бомбасының мүмкіндігін зерттеуді тапсырды. Тизард Лондондағы Императорлық колледждің физика профессоры Джордж Пейджет Томсонға және Бирмингем университетінің австралиялық физигі Марк Олифантқа уранмен тәжірибе жүргізуді тапсырды. 1940 жылдың ақпан айына қарай Томсонның командасы табиғи уранда тізбекті реакция жасауға қол жеткізе алмады және оны жалғастырудың қажеті жоқ деп шешті. Олифанттың командасы мүлдем басқаша қорытындыға келді. Ол бұл тапсырманы екі неміс босқын ғалымына – Рудольф Пейерлс пен Фришқа тапсырды. Олар университеттегі құпия жобаларға, мысалы, радиолокацияға қатыса алмады, себебі олар жау шетелдігінен келгендер саналғандықтан, қажетті қауіпсіздік рұқсаты болмады. Олар таза уран-235 металл шардың сыни массасын есептеп, барлығы ойлағандай тонналар емес, өте аз мөлшерде жеткілікті екенін және мыңдаған тонна динамиттен күшті жарылысқа әкелетінін анықтады. Олифант Фриш-Пейерлстің ескертпесін Тизардқа жеткізді. Нәтижесінде, MAUD комитеті осы мәселені одан әрі зерттеу үшін құрылды. Ол қарқынды зерттеу жұмыстарын ұйымдастырды. Төрт университет тәжірибелер жүргізілетін орындарды ұсынды. Бирмингем университеті жарылыс үшін қандай өлшемдегі сыни масса қажет екенін анықтау сияқты теориялық жұмыстарды жүргізді. Бұл топты Пейерлс басқарды, оған сондай-ақ неміс босқыны Клаус Фукс көмектесті. Ливерпуль және Оксфорд университеттерінің зертханалары изотоптарды бөлудің әртүрлі түрлерін сынады. Чадвиктің Ливерпульдегі тобы термиялық диффузиямен айналысты, бұл құбылыс жылжымалы бөлшектердің қоспаларында байқалады, онда әртүрлі бөлшектер түрлері температура градиентінің күшіне әртүрлі реакция көрсетеді. Оксфордтағы Фрэнсис Саймонның тобы газды диффузияны зерттеді, ол әртүрлі қысымда уран-235 уран-238-ге қарағанда кедергі арқылы жылдам диффузия болады деген қағида бойынша жұмыс істейді. Бұл әдіс ең перспективті әдіс деп танылды. Кембридждегі Эгон Бречер мен Норман Федер тобы қазірде плутоний деп аталатын басқа элементті бөлінетін материал ретінде пайдалануға бола ма, жоқ па, соны зерттеді. Ханс фон Халбан басқаратын француз ғалымдарының тобының қатысуымен Оксфордта әлемдегі ең ірі ауыр су қоры болды, бұл оларға уранды энергия үшін қалай пайдалануға болатынын теориялық тұрғыдан қарастыруға көмектесті. 1941 жылдың шілдесінде MAUD комитеті екі толық есеп дайындады, онда атом бомбасын жасау техникалық тұрғыдан ғана мүмкін емес, сонымен қатар соғыс аяқталғанға дейін, мүмкін екі жылдың ішінде жасалуы мүмкін деген қорытынды жасалды. MAUD комитеті бір ауыздан оны жеделдетіп дамытуды ұсынды, бірақ қажетті ресурстар Ұлыбританияның қолда бар ресурстарынан асып кетуі мүмкін екенін мойындады. Алайда, оның есебі аяқталғанға дейін премьер-министр Уинстон Черчилль өзінің ғылыми кеңесшісі Фредерик Линдеманнан оның нәтижелері туралы хабардар болды және қандай шаралар қабылдау керектігін шешті. Бұл жұмысты үйлестіру үшін "Түзек қорытпалары" деп аталатын жаңа басқарма құрылды. Кеңестің Лорд-президенті сэр Джон Андерсон жауапты министр болды, ал Империялық химиялық өнеркәсіптерінен (ICI) Уоллес Акерс оның директоры болып тағайындалды.

The neutron was discovered by James Chadwick at the Cavendish Laboratory at the University of Cambridge in February 1932. In April 1932, his Cavendish colleagues John Cockcroft and Ernest Walton split lithium atoms with accelerated protons. Then, in December 1938, Otto Hahn and Fritz Strassmann at Hahn's laboratory in Berlin Dahlem bombarded uranium with slowed neutrons, and discovered that barium had been produced. Hahn wrote to his colleague Lise Meitner, who, with her nephew Otto Frisch, explained that the uranium nucleus had been split. By analogy with the division of biological cells, they named the process "fission". The discovery of fission raised the possibility that an extremely powerful atomic bomb could be created. The term was already familiar to the British public through the writings of H. G. Wells, in his 1913 novel The World Set Free. Sir Henry Tizard's Committee on the Scientific Survey of Air Defence was originally formed to study the needs of anti aircraft warfare, but branched out to study air warfare generally. In May 1939, a few months before the outbreak of the Second World War in Europe in September 1939, it was directed to conduct research into the feasibility of atomic bombs. Tizard tasked George Paget Thomson, the professor of physics at Imperial College London, and Mark Oliphant, an Australian physicist at the University of Birmingham, with carrying out a series of experiments on uranium. By February 1940, Thomson's team had failed to create a chain reaction in natural uranium, and he had decided that it was not worth pursuing. Oliphant's team reached a strikingly different conclusion. He had delegated the task to two German refugee scientists, Rudolf Peierls and Frisch, who could not work on the university's secret projects like radar because they were enemy aliens, and therefore lacked the necessary security clearance. They calculated the critical mass of a metallic sphere of pure uranium 235, and found that instead of tons, as everyone had assumed, as little as would suffice, and would explode with the power of thousands of tons of dynamite. Oliphant took the Frisch–Peierls memorandum to Tizard. As a result, the MAUD Committee was established to investigate further. It directed an intensive research effort. Four universities provided the locations where the experiments were taking place. The University of Birmingham undertook theoretical work, such as determining what size of critical mass was needed for an explosion. This group was run by Peierls, with the help of fellow German refugee scientist Klaus Fuchs. The laboratories at the University of Liverpool and the University of Oxford experimented with different types of isotope separation. Chadwick's group at Liverpool dealt with thermal diffusion, a phenomenon observed in mixtures of mobile particles where the different particle types exhibit different responses to the force of a temperature gradient. Francis Simon's group at Oxford investigated the gaseous diffusion, which works on the principle that at differing pressures uranium 235 would diffuse through a barrier faster than uranium 238. This was determined to be the most promising method. Egon Bretscher and Norman Feather's group at Cambridge investigated whether another element, now called plutonium, could be used as a fissile material. Because of the presence of a team of refugee French scientists led by Hans von Halban, Oxford also had the world's main supply of heavy water, which helped them theorise how uranium could be used for power. In July 1941, the MAUD Committee produced two comprehensive reports that concluded that an atomic bomb was not only technically feasible, but could be produced before the war ended, perhaps in as little as two years. The MAUD Committee unanimously recommended pursuing its development as a matter of urgency, although it recognised that the resources required might be beyond those available to Britain. But even before its report was completed, the Prime Minister, Winston Churchill, had been briefed on its findings by his scientific advisor, Frederick Lindemann, and had decided on a course of action. A new directorate known by the deliberately misleading name of Tube Alloys was created to co ordinate this effort. Sir John Anderson, the Lord President of the Council, became the minister responsible, and Wallace Akers from Imperial Chemical Industries (ICI) was appointed its director.

Американың алғашқы күш-жігері

Германия атом бомбасын жасау мүмкіндігі АҚШ ғалымдарын, әсіресе нацистік Германиядан және басқа фашистік елдерден қашқандарды қатты алаңдатты. 1939 жылдың шілдесінде Лео Силард пен Альберт Эйнштейн АҚШ Президенті Франклин Д. Рузвельтке қауіп туралы ескертетін хат жазды. Жауап ретінде Рузвельт 1939 жылдың қазан айында Ұлттық Стандарттар Бюросының төрағасы Лайман Бриггс басқаратын Уран жөніндегі консультативтік комитет құрды. Зерттеулер энергия өндіру үшін баяу бөлінуге бағытталған, бірақ изотоптарды бөлуге қызығушылық күшейді. 1940 жылдың 12 маусымында Вашингтондағы Карнеги институтының президенті Ванневар Буш және президенттің кеңесшісі Гарри Хопкинс президентке қорғаныс саласындағы зерттеулерді үйлестіру үшін Ұлттық Қорғаныс Зерттеулер Комитетін (NDRC) құру туралы ұсыныс жасады. NDRC 1940 жылдың 27 маусымында ресми түрде құрылды, төрағасы Буш болды. Ол бастапқы мақсатынан шығып, енді зерттеулерді басқаратын Уран жөніндегі консультативтік комитетті сіңіріп алды. Ол NDRC-нің Уран комитетіне айналды. Буш NDRC төрағасы болғаннан кейін жасаған алғашқы қадамдарының бірі – Вашингтондағы британдық әуе атташесі, авиакоммодор Джордж Пири және британдық армия атташесі (Фредерик Линдеманның інісі) бригадир Чарльз Линдеманмен техникалық ақпаратты толық алмасу туралы британдық ұсынысты талқылау үшін құпия кездесу ұйымдастыру болды. Буш бұл ұсынысты ынталы түрде қолдады және 1940 жылдың 8 шілдесінде өткен кездесуде оны қалай ұсыну керектігі туралы кеңес берді. 11 шілдеде өткен Министрлер кабинетінің отырысында мақұлданды, ал 29 шілдеде АҚШ-тағы британдық елші Лорд Лотианға ресми түрде хабарланды. АҚШ-қа әскери ғылым мен технологияны алмасу мақсатында жіберілген Тизард миссиясы Америкаға MAUD комитетінің талқылаулары мен қызметі туралы көптеген мәліметтер әкелді. MAUD комитетінің кейбір мәліметтерін Канададағы британдық ғылыми атташе Ральф Фаулер АҚШ-қа жеткізген еді. Тизард миссиясының мүшесі Коккрофт одан да көп мәлімет әкелді. Коккрофт пен Фаулер Уран комитетімен кездесті, бірақ ақпарат ағыны көбінесе бір жақты болды. Коккрофт американдық атом бомбасы жобасы британдықтан қалып қойғанын және жұмыс баяу ілгерілегенін хабарлады. Америкада жүргізілген жұмыстарға Колумбия университетінде Силард пен Энрико Фермидің бақыланатын ядролық тізбекті реакция мүмкіндігін зерттеуі; центрифугалау, газды тарату және жылу тарату процестерін пайдаланып изотоптарды бөлу жөніндегі алдын ала зерттеулер; және Калифорния университетіндегі Радиациялық зертханадағы циклотронда плутоний өндіруге жасалған тыраштандыру кірді. Гарвард университетінің Кеннет Бэйнбридж 1941 жылдың 9 сәуірінде MAUD комитетінің отырысына қатысып, британдықтардың атом бомбасын жасау техникалық тұрғыдан мүмкін екеніне сенгенін білгенде таң қалды. Уран комитеті 5 мамырда Гарвардта жиналды, және Бэйнбридж өзінің баяндамасын ұсынды. Буш физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты, Чикаго университетінің физика кафедрасының меңгерушісі Артур Комптон басқаратын топты қосымша зерттеу жүргізуге шақырды. Комптонның 1941 жылдың 17 мамырында жарияланған баяндамасында бомбаның дизайны мен өндірісі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірмеді. Оның орнына ол атом энергиясын электр энергиясын өндіруге бағытталған соғыстан кейінгі жобаны қолдады. 1941 жылдың 28 маусымында Рузвельт Ғылыми зерттеулер және даму кеңсесін (OSRD) құрды, директоры Буш болды және ол тікелей президентке есеп берді. Жаңа ұйымға Гарвард университетінің президенті Джеймс Б. Конант төрағалық ететін NDRC енді. Уран комитеті OSRD-нің Уран бөліміне айналды, бірақ жақын арада қауіпсіздік мақсатында S 1 бөлімі деп аталды. Ұлыбритания соғыста болды, ал АҚШ емес. 1941 жылдың тамызының соңында Олифант радар бағдарламасын талқылау үшін АҚШ-қа ұшып келді, бірақ шын мәнінде АҚШ MAUD комитетінің қорытындыларын неге елемейтінін білу үшін келді. Ол Бриггске тікелей жіберілген есептер мен басқа да құжаттар комитет мүшелерінің бәріне де жіберілмегенін, ал Бриггс оларды сейфке сақтағанын білгенде қатты ренжіді. Олифант кейін Комптонның орнына уақытша міндетін атқарушы Уильям Д. Кулиджбен, Комптонның Чикаго университетіндегі әріптесі Самуэль К. Эллисонмен, Радиациялық зертхананың директоры Эрнест О. Лоуренспен, Фермимен және Конантпен шұғылдықты түсіндіру үшін кездесті. Осы кездесулерде ол атом бомбасы туралы шешімділікпен және нақтылықпен айтты. Эллисон Олифанттың S 1 бөлімімен кездескенде, ол "кездесуге келіп, 'бомба' деген сөзді нақты айтты. Бізді бар күшімізді бомбаға жұмсау керек деді және электр станцияларында немесе басқа ештеңеде емес, тек бомбаға жұмыс істеуге хақымыз жоқ деді. Бомба 25 миллион доллар тұрады деді, ал Ұлыбританияда ақша да, адам күші де жоқ, сондықтан бұл бізге байланысты" деді. Буш және Конант 1941 жылдың 3 қазанында Томсоннан соңғы MAUD есебін алды. Осымен қаруланған Буш 1941 жылдың 9 қазанында Ақ үйde Рузвельт пен вице-президент Генри А. Уоллеспен кездесіп, американдық атом бомбасы жобасын кеңейтуге және жеделдетуге міндеттеме алды. Екі күннен кейін Рузвельт Черчилльге олар пікір алмасып, "кеңейтілген күш-жігерді үйлестіру немесе бірлесіп жүргізу үшін" деген хат жіберді.

The prospect of Germany developing an atomic bomb was also of great concern to scientists in the United States, particularly those who were refugees from Nazi Germany and other fascist countries. In July 1939, Leo Szilard and Albert Einstein had written a letter warning the President of the United States, Franklin D. Roosevelt, of the danger. In response, Roosevelt created an Advisory Committee on Uranium in October 1939, chaired by Lyman Briggs of the National Bureau of Standards. Research concentrated on slow fission for power production, but with a growing interest in isotope separation. On 12 June 1940, Vannevar Bush, the president of the Carnegie Institution of Washington, and Harry Hopkins, a key advisor to the president, went to the president with a proposal to create a National Defense Research Committee (NDRC) to co ordinate defence related research. The NDRC was formally created on 27 June 1940, with Bush as its chairman. It absorbed the Advisory Committee on Uranium which had gone beyond its original role and was now directing research. It became the Uranium Committee of the NDRC. One of Bush's first actions as the chairman of the NDRC was to arrange a clandestine meeting with Air Commodore George Pirie, the British air attaché in Washington, and Brigadier Charles Lindemann, the British Army attaché (and Frederick Lindemann's brother), to discuss a British offer of a full exchange of technical information. Bush was strongly in favour of this proposal, and at their meeting on 8 July 1940, he offered advice on how it should be presented. It was endorsed at a Cabinet meeting on 11 July, and an official acceptance was conveyed to Lord Lothian, the British Ambassador to the United States, on 29 July. Among the wealth of information that the Tizard Mission, a scientific mission sent to the United States to promote the exchange of military science and technology, brought to America were details about the MAUD Committee's deliberations and activities. Some information from the MAUD Committee had already been conveyed to the United States by Ralph H. Fowler, the British scientific attaché to Canada. Cockcroft, a member of the Tizard Mission, brought more. Cockcroft and Fowler met with the Uranium Committee, but the information flow was largely one way. Cockcroft reported that the American atomic bomb project lagged behind the British, and was not proceeding as fast. Work conducted in America included research by Szilard and Enrico Fermi at Columbia University into the possibility of a controlled nuclear chain reaction; preliminary investigations into isotope separation using centrifugation, gaseous diffusion and thermal diffusion processes; and efforts to produce plutonium in the cyclotron at the Radiation Laboratory at the University of California. Kenneth Bainbridge from Harvard University attended a MAUD Committee meeting on 9 April 1941, and was surprised to discover that the British were convinced that an atomic bomb was technically feasible. The Uranium Committee met at Harvard on 5 May, and Bainbridge presented his report. Bush engaged a group headed by Arthur Compton, a Nobel laureate in physics and chairman of the Department of Physics at the University of Chicago, to investigate further. Compton's report, issued on 17 May 1941, did not address the design or manufacture of a bomb in detail. Instead it endorsed a post war project concentrating on atomic energy for power production. On 28 June 1941, Roosevelt created the Office of Scientific Research and Development (OSRD), with Bush as its director, personally responsible to the president. The new organisation subsumed the NDRC, now chaired by James B. Conant, the President of Harvard University. The Uranium Committee became the Uranium Section of the OSRD, but was soon renamed the S 1 Section for security reasons. Britain was at war, but the US was not. Oliphant flew to the United States in late August 1941, ostensibly to discuss the radar programme, but actually to find out why the United States was ignoring the MAUD Committee's findings. He discovered to his dismay that the reports and other documents sent directly to Briggs had not been shared with all members of the committee; Briggs had locked them in a safe. Oliphant then met with William D. Coolidge, who was acting in Compton's place while the latter was in South America; Samuel K. Allison, a colleague of Compton's at the University of Chicago; Ernest O. Lawrence, the director of the Radiation Laboratory; Fermi and Conant to explain the urgency. In these meetings he spoke of an atomic bomb with forcefulness and certainty. Allison recalled that when Oliphant met with the S 1 Section, he "came to a meeting, and said 'bomb' in no uncertain terms. He told us we must concentrate every effort on the bomb and said we had no right to work on power plants or anything but the bomb. The bomb would cost $25 million, he said, and Britain did not have the money or the manpower, so it was up to us." Bush and Conant received the final MAUD Report from Thomson on 3 October 1941. With this in hand, Bush met with Roosevelt and Vice President Henry A. Wallace at the White House on 9 October 1941, and obtained a commitment to an expanded and expedited American atomic bomb project. Two days later, Roosevelt sent a letter to Churchill in which he proposed that they exchange views "in order that any extended efforts may be coordinated or even jointly conducted."

Ынтымақтастық

Рузвельт бұл бірлескен жобаның ұсынысын Лондондағы NDRC миссиясының басшысы Фредерик Л. Ховде жеке хат арқылы жеткізуге лайық деп санады, бірақ Черчилль желтоқсанға дейін жауап бермеді. Ол Рузвельтті ынтымақтастыққа дайын екендігіне сендірді және Ховде бұл мәселені сэр Джон Андерсонмен және Лорд Червеллмен, яғни Фредерик Линдеманмен талқылағанын хабарлады. MAUD комитеті АҚШ-пен ынтымақтастық мәселесін қарастырды және Біріккен Корольдікте пилоттық изотоптарды бөлу қондырғыларын құруға болады, ал толық көлемдегі өндіріс АҚШ-та салынуы керек деген қорытындыға келді. Британдықтар американдық жобаның қауіпсіздігіне алаңдады. Айырықша жағдай, атом тыңшылары британдық жобаға еніп алған еді. Джон Кернкросс КСРО-ға MAUD комитетінің есебін тапсырған. Бұл американдықтарға жеткізілмегенімен, британдықтардың Америка оқшаулану саясатын қабылдаса, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін болғандай, және Британия Кеңес Одағымен жалғыз күресуге мәжбүр болса, соғыстан кейін не болатыны туралы қосымша уайымдары болды. Сондықтан бірлескен жобаны жүзеге асыру мүмкіндігі қанағаттандырылмады. Британдықтар мен американдықтар ақпарат алмасуды жалғастырды, бірақ олардың бағдарламалары бөлек қалды. 1941 жылдың 7 желтоқсанында Жапонияның Перл-Харборға шабуылы АҚШ-тың соғысқа қатысуына әкелді. Осылайша, қаржы көлемі бұрынғы жылға қарағанда едәуір артты. OSRD келісімшарттары 1942 жылдың маусым айының соңында аяқталуға тиіс еді, соғыс уақытында шикізат үшін күшті бәсеке болды. 1942-1943 жылдары АҚШ армиясы 85 миллион долларлық бағдарламаның 53 миллион долларын қаржыландыратындығы туралы келісімге келді. 1942 жылдың 18 маусымында полковник Джеймс Маршаллға Армия бөлімшесін ұйымдастыру тапсырылды. Ол штаб-пәтерін Нью-Йорктегі Бродвейдің 270-ші үйінің 18-ші қабатында, штаб-пәтерін орналасқан қаланың атымен аталатын инженерлік бөлімшелердің әдеттегі практикасына сәйкес, «Манхэттен инженерлік округі» деп атады. Жоба жақын арада «Манхэттен» деген атауды да қабылдады. 1942 жылдың қыркүйегінде Буш пен Конант Армияның билікті өз қолына алу уақыты келді деп ойлады, бұл президенттің 1942 жылдың 17 маусымында мақұлдаған шешімі еді, ал бригадир генерал Лесли Р. Гроувз 23 қыркүйекте Манхэттен жобасының директоры болды. Гроувз британдықтардың радарға енгізгеніне ұқсас қатаң құпиялылық саясатын енгізу арқылы қауіпсіздікті күшейтуге тырысты. Американың күш-жігері көп ұзамай британдықтарды басып өтті. 1942 жылы АҚШ-қа барған британдық ғалымдар Манхэттен жобасының жетістіктері мен қарқынына таң қалды. 1942 жылдың 30 шілдесінде Андерсон Черчилльге кеңес берді: «Біздің пионерлік жұмысымызтың құндылығы азайып бара жатқанын мойындауымыз керек және егер біз оны жылдам пайдаланбасақ, бізден озып кетеді. Бізде «бірігуге» үлес қосуға нақты мүмкіндік бар. Жақын арада бізде мұндай мүмкіндік болмайды». Бірақ Буш пен Конант британдықтардың көмегі қажет емес деп шешті. 1942 жылдың қазан айында олар Рузвельтті АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы ғылыми алмасу туралы келісімге қарамастан, АҚШ атом бомбасын өз бетінше жасауы керек екендігіне көндірді. Екі елдің ұстанымы 1941 жылғыдан түбірінен өзгеше болды. Америкалық шенеуніктер Акерс пен ICI-дің Tube Alloys жобасына қатысқан басқа да адамдары американдық ядролық ғылыми білімді пайдаланып, соғыстан кейін пайдалы өнеркәсіп құруға тырысып жатыр деп алаңдады. Соғыс министрі Генри Л. Стимсон АҚШ бомба жасау бойынша «жұмыстың 90 пайызын» атқарып жатқанын ескеріп, «қазіргі уақытта бізге көмектесе алатындай ештеңемен бөліспей, бірге жұмыс істегеніміз жақсы» деп ойлады. 1942 жылдың желтоқсан айында Рузвельт ақпарат ағынын Британияның соғыс кезінде пайдалана алатын ақпаратпен шектеуге келісті, тіпті бұл американдық жобаға кедергі келтірсе де. Америкалықтар ауыр су өндірісі туралы ақпаратты, электромагниттік бөлу әдісін, плутонийдің физикалық немесе химиялық қасиеттерін, атом бомбасының дизайны туралы мәліметтерді немесе жылдам нейтрондық реакциялар туралы деректерді бөлісуді тоқтатты. Бұл Монреаль зертханасының жұмысына кері әсер етті, ол ядролық реактордың дизайнын зерттейтін британдық және канадалық бірлескен жоба еді. Жауап ретінде британдықтар Америкаға ғалымдарды жіберуді тоқтатты, бұл британдық ғалымдарға сүйенген сол елдегі жұмыстың қарқынын баяулатты. Содан кейін америкалықтар ақпарат алмасуды тоқтатты. Құбыр қорытпалары дирекциясы Британияның Америка көмегінсіз бомба шығара алатынын қарастырды. Күн сайын 1 кг қару-жараққа арналған уран өндіруге арналған газда диффузиялық қондырғыны салуға 3 миллион фунт стерлингке дейін зерттеу және әзірлеу жұмыстарына, ал соғыс уақытында салуға 50 миллион фунт стерлингке дейін шығын келуі мүмкін еді. Күн сайын 1 кг плутоний өндіруге арналған ядролық реактор Канадада салынуы керек еді. Оны салуға бес жылға дейін уақыт кететін еді және құны 5 миллион фунт стерлинг болатын еді. Жобаға реактор үшін қажетті ауыр су өндіруге 5 миллионнан 10 миллион фунт стерлинг аралығында, ал уран металлын өндіруге тағы 1,5 миллион фунт стерлинг қажет болатын қосымша құрылыстар да қажет болатын еді. Жобаға ең басымдық берілуі керек еді, өйткені оған 20 000 жұмысшы, олардың көп бөлігі жоғары білікті, 500 000 тонна болат және 500 000 кВт электр энергиясы қажет болады деп есептелді. Басқа соғыс жобаларына бұзылыс сөзсіз, және ол Еуропадағы соғыстың нәтижесіне әсер ету үшін уақытында дайын болуы екіталай еді. Бірауыздан қабылданған шешім бойынша, бұрын американдықтармен ынтымақтастыққа қол жеткізуге тағы бір әрекет жасалуы керек еді. 1943 жылдың наурыз айында Буш пен Конант британдық көмек Манхэттен жобасының кейбір салаларына пайдалы болады деп шешті. Атап айтқанда, Чэдвик пен тағы бірнеше британдық ғалымдардың көмегі қару дизайны туралы құпия ақпаратты ашу тәуекеліне тұруға тұрарлық еді. Буш, Конант және Гроувз Чэдвик пен Пейерлстің Роберт Оппенгеймермен бомба дизайны туралы талқылауын қалады, ал құрылыс компаниясы Келлогг газ диффузиялық қондырғының дизайны туралы британдық пікірлерді білуді қалады.

Roosevelt regarded this offer of a joint project as sufficiently important to have the letter personally delivered by Frederick L. Hovde, the head of the NDRC mission in London, but Churchill did not respond until December. He assured Roosevelt of his willingness to collaborate, and informed him that Hovde had discussed the matter with Sir John Anderson and Lord Cherwell, as Frederick Lindemann was now known. The MAUD Committee had considered the issue of collaboration with the United States, and had concluded that while pilot isotope separation plants could be established in the United Kingdom, full scale production facilities would have to be built in the United States. The British expressed concerns about the security of the American project. Ironically, it was the British project that had already been penetrated by atomic spies. John Cairncross had given the Soviet Union a copy of the MAUD Committee report. Although not conveyed to the Americans, the British had other concerns about what might happen after the war if the Americans embraced isolationism, as had occurred after the First World War, and Britain had to fight the Soviet Union alone. The opportunity for a joint project was therefore missed. British and American exchange of information continued but their programmes remained separate. The Japanese attack on Pearl Harbor on 7 December 1941 led to the United States' entry into the war. Funding now became available in amounts undreamt of the year before. OSRD contracts were due to expire at the end of June 1942, and there was intense wartime competition for raw materials. It was agreed that in 1942–1943, the United States Army would fund $53 million of an $85 million programme. On 18 June 1942, Colonel James C. Marshall was ordered to organise the Army component. He established his headquarters on the 18th floor of 270 Broadway in New York City, with the innocuous name of the Manhattan Engineer District, following the usual practice of naming engineer districts after the city in which its headquarters was located. The project soon adopted the name "Manhattan" as well. By September 1942, Bush and Conant felt that the time had come for the Army to take over, something already approved by the president on 17 June 1942, and Brigadier General Leslie R. Groves, Jr. became the director of the Manhattan Project on 23 September 1942. Groves attempted to tighten security through a policy of strict compartmentalisation similar to the one that the British had imposed on radar. The American effort soon overtook the British. British scientists who visited the United States in 1942 were astounded at the progress and momentum the Manhattan Project had assumed. On 30 July 1942, Anderson advised Churchill that: "We must face the fact that [our] pioneering work is a dwindling asset and that, unless we capitalise it quickly, we shall be outstripped. We now have a real contribution to make to a 'merger'. Soon we shall have little or none". But Bush and Conant had already decided that British help was no longer needed. In October 1942, they convinced Roosevelt that the United States should independently develop the atomic bomb, despite the agreement of unrestricted scientific interchange between the US and Britain. The positions of the two countries were the reverse of what they had been in 1941. American officials were concerned that Akers and other people from ICI involved in the Tube Alloys project were trying to exploit American nuclear scientific knowledge to create a profitable post war industry. The Secretary of War, Henry L. Stimson, felt that since the United States was doing "ninety percent of the work" on the bomb, it would be "better for us to go along for the present without sharing anything more than we could help". In December 1942, Roosevelt agreed to restricting the flow of information to what Britain could use during the war, even if doing so impeded the American project. The Americans stopped sharing any information on heavy water production, the method of electromagnetic separation, the physical or chemical properties of plutonium, the details of atomic bomb design, or the facts about fast neutron reactions. This adversely impacted the work of the Montreal Laboratory, the joint British and Canadian project that was investigating nuclear reactor design. In retaliation, the British stopped sending scientists to America, slowing the pace of work there, which had relied on British scientists. The Americans then ceased all information sharing. The Tube Alloys Directorate considered whether Britain could produce a bomb without American help. A gaseous diffusion plant to produce 1 kg of weapons grade uranium per day was estimated to cost up to £3 million in research and development, and anything up to £50 million to build in wartime Britain. A nuclear reactor to produce 1 kg of plutonium per day would have to be built in Canada. It would take up to five years to build and cost £5 million. The project would also require facilities for producing the required heavy water for the reactor costing between £5 million and £10 million, and for producing uranium metal, which would cost another £1.5 million. The project would need overwhelming priority, as it was estimated to require 20,000 workers, many of them highly skilled, 500,000 tons of steel, and 500,000 kW of electricity. Disruption to other wartime projects would be inevitable, and it was unlikely to be ready in time to affect the outcome of the war in Europe. The unanimous response was that before embarking on this, another effort should be made to obtain American co operation. By March 1943 Bush and Conant had decided that British help would benefit some areas of the Manhattan Project. In particular, it could benefit enough from assistance from Chadwick and one or two other British scientists to warrant the risk of revealing weapon design secrets. Bush, Conant and Groves wanted Chadwick and Peierls to discuss bomb design with Robert Oppenheimer, and the construction company Kellogg wanted British comments on the design of the gaseous diffusion plant it was building.

Келіссөздер

Черчилль бұл мәселені Рузвельтпен 1943 жылғы 25 мамырда Вашингтон конференциясында кездескен кезде көтерді. Сол күні түстен кейін Червелл мен Буш Хопкинстің кеңсесінде, Хопкинстің қатысуымен кездесті. Екі жақ та өз ұстанымдарын білдірді, ал Червелл Ұлыбританияның соғыстан кейінгі мүддесі ядролық қаруға байланысты екенін, коммерциялық мүмкіндіктерге емес екенін түсіндірді. Хопкинс Рузвельтке есеп берді, содан кейін Черчилль мен Рузвельт ақпарат алмасуды қарап шығу қажеттігіне және атом бомбасы жобасының бірлескен болуына келісті. 17 маусымда Хопкинс Черчилльге осы туралы телеграмма жіберді, бірақ американдық саясат өзгерген жоқ, себебі Рузвельт 24 маусымда Бушпен кездескен кезде оны хабардар етпеді. Черчилль 9 шілдеде телеграмма арқылы шаралар қабылдауды талап еткенде, Хопкинс Рузвельтке «Сіз Черчилльге осы мәселе бойынша берік міндеттеме бердіңіз және оны орындаудан басқа амал жоқ» деп кеңес берді. Буш 1943 жылғы 15 шілдеде Лондонға барып, Ұлыбритания соғыс кабинетінің U-ботқа қарсы комитетінің отырысына қатысты. Сэр Стаффорд Криппс оны Черчилльмен кездестірді, ол Бушқа Президент оған толық ынтымақтастыққа сөз бергенін және американдық бюрократтардың кедергісіне ашуланғанын айтты. Буш бұл мәселені Лондонға келген Стимсонмен талқылауды ұсынды. Черчилль 17 шілдеде осылай істеді, ал Стимсон мәселені Рузвельтке ұсынуға уәде берді. 20 шілдеде Рузвельт Бушқа «Tube Alloys» бойынша Ұлыбритания үкіметімен толық ақпарат алмасуды қайта жаңарту» туралы нұсқаулар жазды, бірақ Буш Лондонда болғандықтан, бұл хатты тағы он күннен кейін көрді. 22 шілдеде Стимсон, Буш және Стимсонның арнайы көмекшісі Харви Банди Черчилльмен, Червеллмен және Андерсонмен Лондонның Даунинг-стрит, 10-шы үйінде кездесті. Олардың ешқайсысы да Рузвельт шешім қабылдағанын білмеді. Стимсон француздарды басып алу қажеттілігі туралы британдықтармен бірқатар пікірталастарды аяқтаған еді. Ол олардың барлық пікірлерімен келіспеуге дайын болмады және Буштан айырмашылығы, Ұлыбританияға әділетсіз қарау туралы ұсыныстарға сезімтал болды. Ол екі ел арасындағы соғыстан кейінгі жақсы қарым-қатынастың қажеттілігі туралы келісімді тілмен сөйледі. Черчилль өз тарапынан ядролық технологияның коммерциялық қолданысына қызығушылық танытпады. Олар британдықтардың соғыстан кейінгі ынтымақтастық туралы алаңдаушылығының себебі коммерциялық емес екенін, Ұлыбритания соғыстан кейін ядролық қаруға ие болуын қалағанын түсіндірді. Буш бес тармақты жоспар ұсынды, Стимсон оны президенттің бекітуі үшін ұсынды. Андерсон толық ақпарат алмасу туралы келісімді жасады, оны Черчилль «көбірек мәртебелі тілмен» қайта жазды. Андерсон Гроувстың Стимсон мен Бушқа «Біздің тұманды аралымызға келген барлық американдықтар сияқты, олар да біздің екіжүзділік қулығымызға алданып, біздің керемет премьер-министріміздің ықпалына түседі» деп айтуы мүмкін деп қорқыды. Конант келісім туралы білгенде, өзін Чикаго Трибьюн газетінің штабында сезінуге көбірек ұмтылатынын айтты, өйткені бұл газет антибритандық көзқарастарымен танымал. Андерсон 5 тамызда жобамен Вашингтонға келді және оны Конант пен Бушпен бірге қарады. Американдықтардың көзқарасынан алғанда, ақпарат алмасу жөніндегі қолданыстағы саясатқа қайшы келетін ештеңе түпкілікті жобаға енбеді. Андерсон бір маңызды жеңілдікке қол жеткізді: бірлескен жобаны бақылау үшін Біріккен саясат комитетін құру, оған АҚШ, Ұлыбритания және Канада өкілдері кіретін болды. Андерсонның ақпарат алмасу жөніндегі ұсынысына Конант қарсылық білдіргеніне жауап ретінде бұл тапсырманы Біріккен саясат комитетіне жүктеуге келісті. Стимсон, генерал Джордж Маршалл және контр-адмирал Уильям Р. Пурнелл құжатты қарап шығып, шағын түзетулер енгізді, содан кейін ол британдық елшілікке бекіту үшін жіберілді.

Churchill took up the matter with Roosevelt when they met at the Washington Conference on 25 May 1943. A meeting was arranged that afternoon between Cherwell and Bush in Hopkins's office in the White House, with Hopkins looking on. Both stated their respective positions, and Cherwell explained that Britain's post war interest was in nuclear weapons, and not commercial opportunities. Hopkins reported back to Roosevelt, and Churchill and Roosevelt agreed that information interchange should be reviewed, and that the atomic bomb project should be a joint one. Hopkins sent Churchill a telegram confirming this on 17 June, but American policy did not change, largely because Roosevelt did not inform Bush when they next met on 24 June. When Churchill pressed for action in a telegram on 9 July, Hopkins counselled Roosevelt that "you made a firm commitment to Churchill in regard to this when he was here and there is nothing to do but go through with it." Bush was in London on 15 July 1943 to attend a meeting of the British War Cabinet's Anti U boat Committee. Sir Stafford Cripps took him to see Churchill who told Bush that the President had given him his word of honour on full co operation, and that he was incensed at obstruction by American bureaucrats. Bush suggested that he take up the matter with Stimson, who was also in London. Churchill did so on 17 July, and Stimson promised to submit the matter to Roosevelt. On 20 July, Roosevelt wrote to Bush with instructions to "renew, in an inclusive manner, the full exchange with the British Government regarding Tube Alloys", but since Bush was in London, he did not see this letter for another ten days. Stimson, Bush and Stimson's special assistant, Harvey Bundy, met Churchill, Cherwell and Anderson at 10 Downing Street in London on 22 July. None of them was aware that Roosevelt had already made his decision. Stimson had just finished a series of arguments with the British about the need for an invasion of France. He was reluctant to appear to disagree with them about everything, and, unlike Bush, was sensitive to insinuations that Britain was being unfairly treated. He spoke in conciliatory terms about the need for good post war relations between the two countries. For his part, Churchill disavowed interest in the commercial applications of nuclear technology. The reason for British concern about the post war co operation, they explained, was not commercial concerns, but so that Britain would have nuclear weapons after the war. Bush then proposed a five point plan, which Stimson promised to put before the president for approval. Anderson drafted an agreement for full interchange, which Churchill re worded "in more majestic language". Anderson feared that Groves might tell Stimson and Bush that "like all Americans who come to our misty island, they have been taken in by our hypocritical cunning and carried away by our brilliant Prime Minister". When Conant found out about the agreement, he expressed the opinion that he would feel more at home on the staff of the Chicago Tribune, a newspaper renowned for its anti British views. Anderson arrived in Washington with the draft on 5 August, and went over it with Conant and Bush. From the American point of view, nothing made it into the final draft that contradicted the existing policy on interchange of information. Anderson extracted one important concession: the creation of the Combined Policy Committee to oversee the joint project with representation from the United States, Britain and Canada. Conant's objections to Anderson's proposed arrangements for information interchange were met by assigning the task to the Combined Policy Committee. Stimson, General George Marshall and Rear Admiral William R. Purnell reviewed the document and made minor changes, and it was then sent to the British Embassy for approval.

Іске асыру

Квебек келісіміне қол қойылғанға дейін Акерс Лондонға Чадвик, Пейерлс, Олифант және Саймон Солтүстік Америкаға дереу аттануы керек деген нұсқау берді. Олар 19 тамызда, келісімге қол қойылған күні келді, американ ғалымдарымен сөйлесуге үміттене бірақ мүмкіндік болмады. Америкалық шенеуніктер Квебек келісімінің мазмұнын білгенге екі апта кетті. Буш Акерске оның әрекеті мерзімінен бұрын болғанын, ал Біріккен саясат комитеті британ ғалымдарын жұмысқа орналастыру қағидаларын келісуі керектігін айтты. Ғалымдар жұмыссыз қалғандықтан Ұлыбританияға оралды. Гровс 1942 жылдың 19 маусымында S 1 комитетінің орнына құрылған OSRD S 1 Атқару комитетін 1943 жылдың 10 қыркүйегіндегі арнайы отырыста хабардар етті. Квебек келісімінің мәтіні кейбір жерлерде бұрыштап жазылған, Гровс бөлшектеп салу үшін пайдалана алатын кемшіліктері бар еді. Техникалық алмасу шарттары бойынша келіссөздер 1943 жылдың желтоқсанына дейін созылды. Жаңа тәртіптер 14 желтоқсанда Әскери саясат комитетінің (Манхэттен жобасын басқарған) және Біріккен саясат комитетінің мақұлдауымен күшіне енді. Осы кезде британ ғалымдары АҚШ-та жұмыс іле бастады. Келесі екі жылда Біріккен саясат комитеті сегіз рет ғана жиналды. Алғашқы отырыс 1943 жылдың 8 қыркүйегінде түстен кейін болды; Стимсон өзінің төраға екенін сол күні таңертең ғана білді. Бұл алғашқы отырыста американдық генерал-майор Вильгельм Д. Стайер төрағалық еткен Техникалық кіші комитет құрылды. Американдықтар Акерстің ICI-дегі тәжірибесіне байланысты Техникалық кіші комитетке кіргізбеді, сондықтан Льюэллин Чадвикті ұсынды, оны Манхэттен жобасына британдық миссияның басшысы еткісі келді. Техникалық комитеттің басқа мүшелері – Гровстың ғылыми кеңесшісі Ричард С. Толман және Канаданың Ұлттық зерттеулер кеңесінің президенті С. Дж. Маккензи болды. Техникалық комитет шешімі бірауыздан қабылданған жағдайда Біріккен саясат комитетімен кеңеспей әрекет ете алатыны туралы келісімге келді. Алғашқы отырысы 1943 жылдың 10 қыркүйегінде Пентагонда өтті. Манхэттен жобасының Чикагодағы металлургиялық зертханасы мен Монреаль зертханасы арасындағы ынтымақтастық мәселесі әлі де шешілмеген еді. 1944 жылдың 17 ақпанындағы Біріккен саясат комитетінің отырысында Чадвик қазіргі Чалк Ривер зертханасында ядролық реактор салу үшін қаражат сұрады. Ұлыбритания мен Канада бұл жобаның шығындарын төлеуге келісті, бірақ АҚШ ауыр суды жеткізуі керек болды. Соғысқа әсері болмайтындықтан, Коннант бұл ұсынысқа салқын қарады, бірақ ауыр су реакторларына әлі де үлкен қызығушылық болды. Гровс бұл жұмысты қолдауға және қажетті ауыр суды жеткізуге дайын болды, бірақ белгілі бір шектеулермен. Монреаль зертханасы Металлургиялық зертхананың Аргоннедегі ғылыми-зерттеу реакторларынан және Оук Ридждегі X 10 графит реакторынан алынған деректерге қол жеткізе алады, бірақ Ханфордтағы өндіріс реакторларынан емес; оларға плутонийдің химиясы немесе оны басқа элементтерден бөлу әдістері туралы ешқандай ақпарат берілмейді. Бұл келісімді Біріккен саясат комитетінің 1944 жылғы 19 қыркүйегіндегі отырысы ресми түрде мақұлдады. Чадвик британдықтардың Манхэттен жобасына қосқан үлесін толық қолдады, соғыс кезінде британдық жобаның үмітін тастады. Черчилльдің қолдауымен ол Гровстың көмек сұраған барлық өтініштерінің орындалуын қамтамасыз етуге тырысты. Ғылыми зерттеулер қарқыны соғыс соңғы кезеңіне кірген кезде жеңілдеген, бірақ ғалымдарға сұраныс жоғары болды. Андерсон, Червелл және түтік қорытпалары үшін жауапты Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер департаментінің тұрақты хатшысы сэр Эдвард Апплтон оларды соғыс кезіндегі жобалардан тартып алды. Акерс басқарған британдық миссия Нью-Йоркте газды диффузия технологиясын дамытуға көмектесті. Беркли радиациялық зертханасының директорының орынбасары болған Олифант басқарған тағы бір топ электромагниттік бөліну процесінде көмек көрсетті. Лос-Аламос зертханасындағы британдық миссияның басшысы ретінде Чадвик, ал кейін Пейерлс, сэр Джеффри Тейлор, Джеймс Так, Нильс Бор, Уильям Пенни, Фриш және Фукс сияқты белгілі ғалымдардың көпұлттық командасын басқарды. Британдық миссияның төрт мүшесі Лос-Аламоста топ жетекшілері болды. Пенни 1945 жылдың 9 тамызында Нагасакиге бомба түсіруді бақылады және 1946 жылы "Крестовый перелом" операциясына қатысты. Келісімге үлкен қысым 1944 жылы туды, ол кезде Ұлыбританияның Ханс фон Халбанмен соғыстан кейін Франциямен ядролық ақпаратты бөлісу туралы құпия келісім жасағаны АҚШ-қа белгілі болды, француз физигі Фредерик Жолио Кюри және оның Франция колледжі командасының ядролық реакторларға қатысты патенттерін тегін пайдалану құқығы үшін. Бұл мәлімдемеден кейін АҚШ және Канада наразылық білдірді, Халбан келісімі Квебек келісімінің шарттарын, атап айтатында үшінші тараптармен ақпаратты бөлісуге қатысты, алдын ала өзара келісімсіз бұзатынын мәлімдеді. Ұлыбритания АҚШ-ты қанағаттандыру үшін Францияға қатысты міндеттемелерін бұзды. Андерсон француздықтарды ренжітуден қатты алаңдады, ол және Сыртқы істер министрі Энтони Иден француздықтарға Манхэттен жобасына Францияның кейіннен қосылатыны туралы міндеттеме беруді ұсынды, бірақ Черчилль келіспеді және Францияға немесе Кеңес Одағына ешқандай ақпарат беруге қатысты қатаң қарсы болды. Соғыстан кейін француз үкіметі Халбан келісімін жоққа шығарды. Патент құқығы мәселесі күрделі болды және 1942 жылы Ұлыбритания мен АҚШ арасында, ал 1943 жылы Ұлыбритания мен Канада арасында келісімдерге келуге тырысқан әрекеттер сәтсіз аяқталды. Квебек келісіміне қол қойылғаннан кейін британдық және американдық сарапшылар қайтадан отырып келісімге келді, ол 1944 жылдың қыркүйегінде Біріккен саясат комитеті бекітті. Бұл келісім Канаданы да қамтыды және 1943 жылдың тамызында Квебек келісіміне қол қойылған күніне дейін кері күшінде болды, бірақ қажетті құпиялылыққа байланысты 1956 жылға дейін аяқталмады және 1955 жылдың қарашасында тіркелген барлық патенттерді қамтыды. Үш елдің әрқайсысы басқа елдердегі құқықтарын басқа елдерге беруге және оларға өтемақы талаптарын жоюға келісті. Льюэллин 1943 жылдың соңында Ұлыбританияға оралды және комитетте оның орнына АҚШ-қа британдық миссияның орынбасары сэр Рональд Иан Кэмпбелл келді, ол 1945 жылдың басында АҚШ-қа британдық елшісі лорд Галифакспен ауыстырылды. Дилл 1944 жылдың 4 қарашасында Вашингтонда қайтыс болды және Біріккен штабтың британдық миссиясының басшысы және Біріккен саясат комитетінің мүшесі ретінде генерал-фельдмаршал сэр Генри Майтленд Уилсонмен ауыстырылды. Сондықтан, 1945 жылдың 4 шілдесінде Уилсон Квебек келісімінің ядролық қарулар өзара келісімсіз басқа елге қарсы қолданылмауы керектігін көрсететін тармағына сәйкес, Жапонияға қарсы ядролық қарулардың қолданылуы Біріккен саясат комитетінің шешімі ретінде тіркелді.

Even before the Quebec Agreement was signed, Akers had already cabled London with instructions that Chadwick, Peierls, Oliphant and Simon should leave immediately for North America. They arrived on 19 August, the day it was signed, expecting to be able to talk to American scientists, but were unable to do so. Two weeks passed before American officials learned of the contents of the Quebec Agreement. Bush told Akers that his action was premature, and that the Combined Policy Committee would first have to agree on the rules governing the employment of British scientists. With nothing to do, the scientists returned to the UK. Groves briefed the OSRD S 1 Executive Committee, which had replaced the S 1 Committee on 19 June 1942, at a special meeting on 10 September 1943. The text of the Quebec Agreement was vague in places, with loopholes that Groves could exploit to enforce compartmentalisation. Negotiations on the terms of technical interchange dragged on until December 1943. The new procedures went into effect on 14 December with the approval of the Military Policy Committee (which governed the Manhattan Project) and the Combined Policy Committee. By this time British scientists had already commenced working in the United States. Over the next two years, the Combined Policy Committee met only eight times. The first occasion was on the afternoon of 8 September 1943; Stimson discovered that he was the chairman only that morning. This first meeting established a Technical Subcommittee chaired by American Major General Wilhelm D. Styer. The Americans did not want Akers on the Technical Subcommittee due to his ICI background, so Llewellin nominated Chadwick, whom he also wanted to be Head of the British Mission to the Manhattan Project. The other members of the Technical Committee were Richard C. Tolman, who was Groves's scientific advisor, and C. J. Mackenzie, the president of the Canadian National Research Council. It was agreed that the Technical Committee could act without consulting the Combined Policy Committee whenever its decision was unanimous. It held its first meeting at The Pentagon on 10 September 1943. There remained the issue of co operation between the Manhattan Project's Metallurgical Laboratory in Chicago and the Montreal Laboratory. At the Combined Policy Committee meeting on 17 February 1944, Chadwick pressed for resources to build a nuclear reactor at what is now known as the Chalk River Laboratories. Britain and Canada agreed to pay the cost of this project, but the United States had to supply the heavy water. Because it was unlikely to have any impact on the war, Conant in particular was cool about the proposal, but heavy water reactors were still of great interest. Groves was willing to support the effort and supply the heavy water required, but with certain restrictions. The Montreal Laboratory would have access to data from the Metallurgical Laboratory's research reactors at Argonne and the X 10 Graphite Reactor at Oak Ridge, but not from the production reactors at the Hanford Site; nor would they be given any information about the chemistry of plutonium, or of methods for separating it from other elements. This arrangement was formally approved by the Combined Policy Committee meeting on 19 September 1944. Chadwick supported the British contribution to the Manhattan Project to the fullest extent, abandoning any hopes of a British project during the war. With Churchill's backing, he attempted to ensure that every request from Groves for assistance was honoured. While the pace of research eased as the war entered its final phase, scientists were still in great demand, and it fell to Anderson, Cherwell and Sir Edward Appleton, the Permanent Secretary of the Department of Scientific and Industrial Research, which was responsible for Tube Alloys, to prise them away from the wartime projects in which they were invariably engaged. A British Mission led by Akers assisted in the development of gaseous diffusion technology in New York. Another, led by Oliphant, who acted as deputy director at the Berkeley Radiation Laboratory, assisted with the electromagnetic separation process. As head of the British Mission to the Los Alamos Laboratory, Chadwick, and later Peierls, led a multinational team of distinguished scientists that included Sir Geoffrey Taylor, James Tuck, Niels Bohr, William Penney, Frisch, and Fuchs. Four members of the British Mission became group leaders at Los Alamos. Penney observed the bombing of Nagasaki on 9 August 1945 and participated in the Operation Crossroads nuclear tests in 1946. A major strain on the Agreement came up in 1944, when it was revealed to the United States that the United Kingdom had made a secret agreement with Hans von Halban to share nuclear information with France after the war in exchange for free use of patents related to nuclear reactors filed by French physicist Frédéric Joliot Curie and his Collège de France team. Upon this revelation, the United States and Canada objected, stating that the Halban agreement violated the terms of the Quebec Agreement, namely the section about third party information sharing without prior mutual consent. The United Kingdom broke its obligations to France in order to satisfy the United States. Anderson was extremely concerned about alienating the French, and he and the Secretary of State for Foreign Affairs, Anthony Eden, suggested that the French be offered an undertaking that France would subsequently be included in the Manhattan Project, but Churchill did not agree, and remained adamantly opposed to any disclosures to France or the Soviet Union. After the war, the French government repudiated the Halban agreement. The issue of patent rights was a complex one, and attempts to negotiate deals between Britain and the United States in 1942, and between Britain and Canada in 1943, had failed. After the Quebec Agreement was signed, British and American experts sat down together again and hammered out an agreement, which was endorsed by the Combined Policy Committee in September 1944. This agreement, which also covered Canada, was retrospective to the signing of the Quebec Agreement in August 1943, but owing to necessary secrecy, was not finalised until 1956, and covered all patents held in November 1955. Each of the three countries agreed to transfer to the others any rights it held in the others' countries, and waive any claims for compensation against them. Llewellin returned to the United Kingdom at the end of 1943 and was replaced on the committee by Sir Ronald Ian Campbell, the deputy head of the British Mission to the United States, who in turn was replaced by the British Ambassador to the United States, Lord Halifax, in early 1945. Dill died in Washington on 4 November 1944, and was replaced both as Chief of the British Joint Staff Mission and as a member of the Combined Policy Committee by Field Marshal Sir Henry Maitland Wilson. It was therefore Wilson who, on 4 July 1945, under the clause of the Quebec Agreement that specified that nuclear weapons would not be used against another country without mutual consent, agreed that the use of nuclear weapons against Japan would be recorded as a decision of the Combined Policy Committee.

Хайд-парктің көмекші-мемориі

1944 жылдың қыркүйегінде Квебек қаласында екінші соғыс кезеңіндегі конференция өтті, ол Октагон конференциясы деп белгілі болды. Одақтастардың бірқатар жеңісінен кейін, ойлар соғыстан кейінгі жоспарлауға бұрылды. Содан кейін Рузвельт пен Черчилль Нью-Йорктің Хайд-парктегі Рузвельттің Спрингвуд есімімен белгілі болған резиденциясында бірге уақыт өткізді. Олар ядролық қарулар бойынша соғыстан кейінгі ынтымақтастық туралы талқылады және 19 қыркүйекте Хайд-паркке қатысты хаттамаға (Hyde Park Aide Mémoire) қол қойды, онда олар талқылаған мәселелердің нәтижесінде туындаған келісім егжей-тегжейлі сипатталды. Оның көп бөлігі Бордың халықаралық бақылау туралы ойларына қатысты, бірақ ол сонымен қатар "[әскери және коммерциялық мақсаттар үшін Tube Alloys әзірлеуде АҚШ пен Ұлыбритания үкіметтері арасындағы толық ынтымақтастық Жапония жеңілгеннен кейін жалғастырылуы керек, егер ол бірлескен келісіммен тоқтатылмаса]" деп белгіледі. Рузвельттің кеңесшілерінің ішінде Хопкинс пен адмирал Уильям Д. Лихи ғана осы құпия соғыс келісімін білді, ал Лихи, мүмкін, атом бомбасының жұмыс істейтініне сенбегендіктен және сондықтан көп назар бөлмегендіктен, айтылғандарды шатас есте сақтады. 1945 жылдың маусымында Уилсон Біріктірілген саясат комитетінің отырысында Хайд-паркке қатысты хаттаманы көтергенде, американдық нұсқасын таба алмады. Британдықтар 18 шілдеде Стимсонға фотокөшірмесін жіберді. Тіпті содан кейін Гроувс құжаттың нақтылығына күмән келтірді, бірақ американдық нұсқасы вице-адмирал Уилсон Браунның, Рузвельттің теңіз әскері кеңесшісінің құжаттарында көп жылдардан кейін табылды, бұл құжат Рузвельттің Хайд-парктегі құжаттарына Tube Alloys дегені не екенін білмейтін адаммен қате жіберілген, ол оның теңіздік қарулармен немесе қазандық құбырларымен байланысты деп ойлаған.

Квебек келісімінің аяқталуы

Трумэн, Рузвельттің 1945 жылғы 12 сәуірде қайтыс болғаннан кейін оның орнын баскан, 1945 жылғы шілдеде Черчилльдің орнын баскан Клемент Атли, Андерсон және АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Ф. Байрнс Потомак өзенінде кеме саяхаты жасаған кезде кездесті. Олар Квебек келісімін қайта қарауға келісті, оны үш үкімет арасындағы ядролық мәселелер бойынша ынтымақтастықтың жеңілдетілген түрімен ауыстыру мақсатында. 1945 жылғы 15 қарашада Гроувс, Соғыс министрі Роберт П. Паттерсон және Паттерсонның кеңесшісі Джордж Л. Харрисон Андерсон, Уилсон, Канададағы Жоғары комиссар Малкольм Макдональд, Вашингтондағы Британ елшілігінен Роджер Макинс және Андерсонның көмекшісі Денис Рикетттен тұратын британдық делегациямен кездесті. Олар Біріккен саясат комитетінің сақталуына келісті. Квебек келісімінің ядролық қаруды қолдану алдындағы "өзара келісім" талабы "алдын ала консультация" талабымен ауыстырылды және "атом энергиясы саласындағы толық және тиімді ынтымақтастық" болуы керек еді, бірақ Гроувс пен Андерсон қол қойған ұзын ниет хатында бұл тек "негізгі ғылыми зерттеулер саласында" болды. Паттерсон коммюникеді Ақ үйге алып барды, онда Трумэн мен Атли 1945 жылғы 16 қарашада оған қол қойды. Келісім жобасы Біріккен саясат комитеті 1945 жылғы 4 желтоқсанда Квебек келісімінің күшін жою үшін негіз ретінде мақұлдады. Біріккен саясат комитетінің 1946 жылғы 15 сәуірдегі келесі кездесуі ынтымақтастық туралы келісімге қол жеткізбеді және Трумэн мен Атли арасында хабар алмасумен аяқталды. Трумэн 20 сәуірде өзі қол қойған коммюникеде АҚШ-ты Британияға атом электр стансасын жобалауға, салуға және пайдалануға көмектесуге міндеттемейтінін айтты. 1946 жылғы 6 маусымда Атлидің жауабы "сөздерді шатастырмады және дипломатиялық тілдің нюанстары артында өзінің наразылығын жасырмады". Мәселе тек техникалық ынтымақтастық емес, ол тез арада жоғалып барады, сонымен қатар уран рудасын бөлу мәселесі де болды. Соғыс кезінде бұл мәселе көп уайымдаған жоқ, өйткені Ұлыбританияға руда қажет болған жоқ, сондықтан Конго шахталарының барлық өндірісі мен Альсос миссиясы тәркілеген барлық руда АҚШ-қа жіберілді, бірақ енді ол британдық атом жобасына да қажет болды. Чадвик пен Гроувс руданы тең бөлісу туралы келісімге келді. Игорь Гузенконың қашып кетуі және Монреаль зертханасында жұмыс істеген британдық физик Алан Нанн Мейдің тыңшылыққа кінәлі деп танылуы АҚШ ресми тұлғаларының Ұлыбританиямен ақпарат алмасуын саяси жағдайдан мүмкінсіз етті. Америкалық көшірмесі жоғалғандықтан, "Хайд Парк естелік жазбасы" туралы хабардар емес Конгресс МакМахон заңын қабылдады. 1946 жылғы 1 тамызда Трумэн қол қойған бұл заң 1947 жылғы 1 қаңтар күні күшіне енді. Оның "шектелген деректерді" бақылауы АҚШ одақтастарының кез келген ақпарат алуына кедергі келтірді. Қалған ғалымдар бірнеше күн бұрын жазған еңбектеріне қол жеткізе алмады. МакМахон заңы британдық ғалымдар мен шенеуніктердің наразылығын туғызды және 1947 жылғы қаңтарда Ұлыбританияның өз ядролық қаруын әзірлеу туралы шешім қабылдауына тікелей себеп болды. АҚШ-та 12 мамыр 1947 жылы Атом энергиясы жөніндегі Біріккен комитет Квебек келісімі (бірақ 1945 жылғы қарашадағы келісім емес) туралы хабардар болған кезде ядролық қаруды қолдануға қатысты британдық ветоға байланысты ашу-ыза болды, нәтижесінде Труманға бұл ережені жоюға қысым көрсетілді. 1948 жылғы 7 қаңтарда Буш, Джеймс Фиск, Коккрофт және Маккензи АҚШ, Ұлыбритания және Канада арасындағы техникалық ақпаратты шектеулі түрде бөлісуге мүмкіндік беретін және Квебек келісімін ресми түрде жойған modus vivendi деп аталатын келісімге қол қойды. Квебек келісімі сияқты, бұл келісім де "Жоғары құпия" деп белгіленді. Салқын соғыс басталғанда, АҚШ-та Ұлыбританиямен одақтасуға деген ынтақ да төмендеді. 1949 жылғы қыркүйек айында жүргізілген сауалнамада американдықтардың 72 пайызы АҚШ-тың "атом энергиясы туралы құпиясын Англиямен бөліспеу керектігіне" келісетінін көрсетті. Ұлыбританияның Манхэттен жобасына соғыс уақытындағы қатысуы Ұлыбританияның соғыстан кейінгі ядролық қару бағдарламасының, жоғары жарылғыш зерттеулердің табысына маңызды болған, бірақ плутоний металлургиясы саласындағы маңызды олқылықтарсыз болмаса да, маңызды тәжірибе жинақтады. Тәуелсіз британдық ядролық қорқытудың дамуы 1958 жылы МакМахон заңына өзгерістер енгізуге және 1958 жылғы АҚШ-Британия өзара қорғаныс келісімі бойынша Америка мен Ұлыбритания арасындағы ядролық арнайы қарым-қатынасты қайта жандандыруға әкелді.

Truman, who had succeeded Roosevelt on the latter's death on 12 April 1945, Clement Attlee, who had replaced Churchill as prime minister in July 1945, Anderson and United States Secretary of State James F. Byrnes conferred while on a boat cruise on the Potomac River, and agreed to revise the Quebec Agreement, with a view to replacing it with a looser form of co operation on nuclear matters between the three governments. Groves, Secretary of War Robert P. Patterson and Patterson's advisor George L. Harrison met with a British delegation consisting of Anderson, Wilson, Malcolm MacDonald, the High Commissioner to Canada, Roger Makins from the British Embassy in Washington, and Denis Rickett, Anderson's assistant, on 15 November 1945 to draw up a communiqué. They agreed to retain the Combined Policy Committee. The Quebec Agreement's requirement for "mutual consent" before using nuclear weapons was replaced with one for "prior consultation", and there was to be "full and effective cooperation in the field of atomic energy", but in the longer Memorandum of Intention, signed by Groves and Anderson, this was only "in the field of basic scientific research". Patterson took the communiqué to the White House, where Truman and Attlee signed it on 16 November 1945. A draft agreement was approved by the Combined Policy Committee on 4 December 1945 as the basis for the revocation of the Quebec Agreement. The next meeting of the Combined Policy Committee on 15 April 1946 produced no accord on collaboration, and resulted in an exchange of cables between Truman and Attlee. Truman cabled on 20 April that he did not see the communiqué he had signed as obligating the United States to assist Britain in designing, constructing and operating an atomic energy plant. Attlee's response on 6 June 1946 "did not mince words nor conceal his displeasure behind the nuances of diplomatic language." At issue was not just technical co operation, which was fast disappearing, but the allocation of uranium ore. During the war this was of little concern, as Britain had not needed any ore, so all the production of the Congo mines and all the ore seized by the Alsos Mission had gone to the United States, but now it was also required by the British atomic project. Chadwick and Groves reached an agreement by which ore would be shared equally. The defection of Igor Gouzenko and the resulting espionage conviction of Alan Nunn May, a British physicist who had worked at the Montreal Laboratory, made it politically impossible for US officials to exchange information with the UK. Congress, unaware of the Hyde Park Aide Mémoire because of the loss of the American copy, enacted the McMahon Act. Signed by Truman on 1 August 1946, and in effect from midnight on 1 January 1947, this law ended technical co operation. Its control of "restricted data" prevented the United States' allies from receiving any information. The remaining scientists were denied access to papers that they had written just days before. The McMahon Act fuelled resentment from British scientists and officials alike, and led directly to the British decision in January 1947 to develop its own nuclear weapons. In the United States, there was a furore over the British veto over the use of nuclear weapons when the Joint Committee on Atomic Energy was informed of the Quebec Agreement (but not the November 1945 agreement) on 12 May 1947, resulting in intense pressure on Truman to drop the provision. On 7 January 1948, Bush, James Fisk, Cockcroft and Mackenzie concluded an agreement known as the modus vivendi, that allowed for limited sharing of technical information between the United States, Britain and Canada, which officially repealed the Quebec Agreement. Like the Quebec Agreement it replaced, the modus vivendi was classified "Top Secret". As the Cold War set in, enthusiasm in the United States for an alliance with Britain cooled as well. A September 1949 poll found that 72 per cent of Americans agreed that the United States should not "share our atomic energy secrets with England". British wartime participation in the Manhattan Project provided a substantial body of expertise that was crucial to the success of High Explosive Research, the United Kingdom's post war nuclear weapons programme, although it was not without important gaps, such as in the field of plutonium metallurgy. The development of the independent British nuclear deterrent led to the McMahon Act being amended in 1958, and to a resumption of the nuclear Special Relationship between America and Britain under the 1958 US–UK Mutual Defence Agreement.