18 ғасырлық қытай детективтік романы – Ди Гонь Ань істері

Кіріспе

18-ғасырдағы қытайлық гонган детектив романы, аноним автордың 18-ғасырдағы қытайлық детектив романы. "Сотшы Дие ісі" (литературалық мағынасы "Сотшы Дие істері"), сондай-ақ Ди Гонг Ан немесе Ди Гун Ан деп те аталады, "Бути зхуанрен" (қытай тілінде: 不题撰人) атты аноним автордың 18-ғасырдағы қытайлық гонган детектив романы. Ол шамамен 630-700 жылдар аралығында өмір сүрген Тан сарайының өлкелік судьясы және мемлекет қайраткері Ди Ренжие (Уэйд Джайлс Ти Джен-чие) туралы әңгімелерге негізделген. Романның оқиғасы Қытайдағы Тан династиясында болғанымен, онда кейінгі династиялардың мәдени элементтері де кездеседі. Роберт ван Гулик 1949 жылы аударма нұсқасын жариялады; Ван Гулик "Қытай лабиринтіндегі кісі өлтірулер" романымен басталатын сотшы Дие романдарының жеке сериясын жазуға кірісті.

Аударма

Голландиялық синолог және дипломат Роберт ван Гулик Токиодағы қолдан келген кітап дүкенінде оның бір данасын кездестіріп, романды ағылшын тіліне аударды. Одан кейін ол оны келесі 20 жыл бойы өзінің түпнұсқа Сотшы Ди оқиғаларын жасау үшін негіз ретінде пайдаланды. Ван Гулик былай деп жазды:

Бұл аударма көбінесе 1941-1945 жылдардағы Тынық мұхиты соғысы жылдарында жасалған, онда түрлі соғыс міндеттерімен үнемі саяхаттау басқа, күрделі синологиялық зерттеулерді жүргізуге мүмкіндік бермеді. Осы роман «Ди Гун Ан» толық аударма түрінде ұсынылады. Бәлкім, егер ол оқырмандарымызға көбірек таныс формада қайта жазылған болса, оның қызығушылығы арта түсер еді. Аударма алғаш рет Ван Гулик атынан Токиодағы «Топпан» баспа компаниясымен шектеулі, 1200 нөмірленген, қол қойылған данада жеке басылды. Аудармада тоғыз сурет бар, оның ішінде үш данасы ежелгі қытай өнерінен алынған, ал алтауы авторының суреттері.

"У ханшайымы тұсында болған төрт үлкен оқиға"

Оның ғылыми постскриптумында атап көрсілгендей, бұл кітап шын мәнінде Ван Гуликке тиесілі болған «Императрица Ву билігінің төрт үлкен ерекше ісі» атты қытай кітабының шамамен жартысын (65 тараудың 31-і) аударған нұсқасы. Ван Гулик осы кітаптың үш нұсқасын алды: 19 ғасырға жататын қолжазба және 1903 және 1947 жылдары Шанхайда жарық көрген екі басылым. Нұсқалардың арасында көптеген айырмашылықтар болды, Ван Гулик 19 ғасырғы нұсқаны ең жақсы деп санады және аудармасын негізінен оған сүйенді. Ван Гулик аударған бөлімде судья Ди үш қиын қылмыстық істі бір уақытта шешеді, нәтижесінде императорлық сарайға жол табады (Ван Гулик атап өткендей, бұл қытай әңгімелеріндегі шенеунік туралы әңгіменің дәстүрлі мәні). Кейінгі 34 тарауда сарайдағы оқиғалар сипатталған (тарихи судья Ди императрица Вудың бағалы кеңесшісі болғандығы мәлім, бірақ оның мансабында түрлі өрлеу мен құлдыраулар болды). Текстік талдау негізінде Ван Гулик екінші бөлімді «талантсыз» адам жазған деген қорытындыға келді. «Бірінші бөлім тығыз стильде және шебер жазылған. Екінші бөлімнің стилі, керісінше, ұзақ, қайталанатын, сюжеті қиын, кейіпкерлер дұрыс суреттелмеген. Сонымен қатар, бірінші бөлім салмақты стильде жазылған, ал екінші бөлімде ашық порнографиялық сипаттамалар бар, мысалы, императрица Ву мен дін қызметкері Хуайи арасындағы қарым-қатынас сипатталған». Одан әрі, екінші бөлімде детективтік тергеулер мүлдем суреттелмеген, оның орнына негізінен сарайдағы интригалар мен билік үшін күрес көрсетілген, сондықтан Ван Гулик батыс оқырмандарына қытайлық қылмыстық әдебиетті ұсыну мақсатына жете алмады. Осы себептерге байланысты Ван Гулик тек бірінші бөлімді аударуға шешім қабылдады. «Судья Дидің танымал істері» деген атау Ван Гулик екінші бөлім қосылғанға дейін түпнұсқаның осылай аталған деп есептеген. Алайда ол түпнұсқаның көшірмесін тапқан жоқ және оның осы атпен болғандығына нақты дәлелдер де жоқ. Ван Гуликке ұнамаған екінші бөлім, батыс оқырмандарына оның қатал сын-пікірін тәуелсіз бағалау мүмкіндігін бермей, аударылмады.

As carefully noted in his scholarly postscript, the present book is in fact a translation of only about half (31 out of 65 chapters) of a Chinese book in Van Gulik's possession, entitled "Four Great Strange Cases of Empress Wu's Reign". Van Gulik obtained three editions of that book – a 19th century manuscript and two printed editions, published respectively in 1903 and in 1947 at Shanghai. There were many differences between variant texts, Van Gulik considering the 19th century version the best and basing his translation mainly on it. The part which Van Gulik translated describes Judge Dee simultaneously solving three difficult criminal cases, culminating with his being rewarded by promotion to the Imperial court (which, Van Gulik notes, was the traditional culmination of a Chinese story about an official). The later 34 chapters described events at the Court (where the historical Judge Dee is known to have been a valued adviser to Empress Wu, though his career suffered various ups and downs). Based on textual analysis, Van Gulik became convinced that the second part was a later addition written by "a person of feeble talents". As stated in the postscript, "Part I is written in a fairly compact style and cleverly composed. The style of part II, on the contrary, is prolix and repetitious, the plot is clumsy and the characters badly drawn. Further, while Part I is written with considerable restraint, in part II there occur passages which are plain pornography, e. g. where the relations of the Empress Wu with the priest Huai i are described". Moreover, Part II did not describe a detective investigation at all, but rather dealt mainly with court intrigues and power struggles and thus did not serve Van Gulik's aim of presenting Chinese crime fiction to Western readers. For all these reasons Van Gulik decided to translate the first part only. The title given, "Celebrated Cases of Judge Dee", is what Van Gulik assumed the original work was called, before the second part was added. However, he never actually obtained a copy of that original work or a conclusive evidence that it had existed under that name. The second part, of which Van Gulik so strongly disapproved, was apparently never translated leaving western readers with no way of independently evaluating Van Gulik's scathing criticism.

Сюжетке кіріспе

Бұл кітапта үш оқиға бар. Біріншісі «Таңда екі адам өлтірілді» деп аталуы мүмкін; бұл оқиғада жібек саудагерінің қауіпті саяхаты мен байлық үшін жасалған кісі өлтіру қылмысы суреттеледі. Екіншісі, «Адам денесі», шағын ауылда орын алады және шешуі қиын болған құмарлық қылмысын қарастырады. Қылмыскер – өте қатыгез әйел. Үшінші оқиға – «Уланған келін» – жергілікті ғалымның қызының улануы туралы, ол аудан әкімінің ұлына үйленеді және үйлену тойының түнінде таңғажайып жағдайда қайтыс болады. Бұл істің шешімінде күтпеген бұрылыс бар. Үш оқиғаның барлығын аудандық судья Ди шешеді, ол бір адамда детектив, прокурор, судья және қазылар алқасының барлығын біріктіреді. Оның өкілеттіктері зор, ал кейбір іс-әрекеттері батыс сот жүйесінде тікелей заңбұзушылық болар еді – мысалы, куәгерді немесе күдіктіні қорқыту, тіпті жақсылыққа мойындау алу үшін азаптауға дейін бару. Алайда, Ди сияқты судья үшін, қате үкім шығару қазіргі батыс судьясына қарағанда әлдеқайда қауіпті болуы мүмкін. Егер өлген адамның кісі өлтіруге ұшырағаны дәлелденбестен денесі эксгумацияланса, бұл судьяның жұмысынан айырылуына себеп болатын діни құрметсіздік болар еді (осы жағдай Диге де шамалы жетпейді). Егер судья адамды өлім жазасына кесіп, кейіннен оның кінәсіз екені дәлелденсе, судьяның адасқан қатесінің өзі оны құтқара алмас еді. Егер азаптау кезінде кінәсіз адам қайтыс болса, азаптауға бұйрық берген судья да, азаптауды орындаған барлық қызметкерлер де өлім жазасына кесілер еді – сондықтан Дидің қызметкерлері күдікті мойындамайынша азаптауды тоқтатуға шақырады, өйткені олар өздеріне төнген қауіпті сезінеді. Үш оқиға дәстүрлі қытай қоғамындағы әртүрлі топтардың өміріне шолу ұсынады: Қытайдың бойымен сауда жолдарымен қашықтықтарды басып өтетін, кейде қарақшылардың құрбаны болатын, кейде күмәнді серіктестіктер құратын немесе тікелей қарақшыларға айналатын саудагерлер; тар шеңберде күнделікті өмірге толы шағын дүкен иелері мен қала тұрғындары; ұзақ дәстүр бойынша жердің билеушілері саналған және осылай ойлаған әдебиетшілер. Судья Дидің сот алаңынан (оның жеке тұрғын үйі де кіреді) кетуі әрқашан салтанатты түрде, көптеген күзетшілер мен шенеуніктердің ілесімен жүзеге асырылады. Бұл тәсіл кейде пайдалы – әсіресе күдіктілерді қорқыту үшін немесе жергілікті шенеуніктерді тергеуге толыққанды қатысуға мәжбүрлеу үшін. Алайда, кейде Судья Ди жасырын түрде шығып, жасырын тергеу жүргізуді тиімді деп санайды. Ол саяхатшы дәрігердің кейпін өте жақсы сомдайды; Ван Гулик атап өткендей, медицина білімі қытай әдебиетшілерінен күтілген. Керісінше, Судья Ди өзін мүлдем басқа әлеуметтік топтың мүшесі ретінде саудагер ретінде көрсетуде сәл сәттілікке жетеді; байқағыш саудагер оны тез әдеби элитаның мүшесі екенін анықтайды. Әйгілеуіне орай, бұл байқағыш саудагер іздестіріліп жатқан қылмыскер емес, керісінше, адал саудагер, ол қылмыскермен есеп айырысу үшін өзінің есептерін шешуге тиіс және өте құнды одақтасқа айналады. Судья Ди өте қатаң этикалық қағидаларға сүйене отырып әрекет етеді, өзін әділдікті сақтауға, барлық қылмыскерлерді, жоғары немесе төмен іздеуге және оларды қатаң жазалауға міндетті деп санайды. Кейбір кейіпкерлердің айтқандары мен басқа судьяларға жасалған сілтемелер Дидің мінез-құлқының аудандық судьялар арасында жиі кездеспейтінін көрсетеді. Дидің басқа әріптестері бай отбасының мүшесі және көрнекті әдебиетті білуші болғанда күдікті кісі өлтірушіге мейірімділік танытуы мүмкін еді; немесе шағын провинциялық қаладағы «кішкентай» дүкен иесінің өлтірушісін ұстауға тырыспауы мүмкін еді; немесе әділдікке қарағанда өз қалталарын толтыру туралы көбірек ойлануы мүмкін еді. Судья Дидің адалдығы мен туралығы туралы аңыздар айтылды – сондықтан оның өлімінен кейін мың жылдан астам уақыт өткен соң да оның туралы әңгімелер айтылып келеді.

There are three cases in this book. The first might be called "The Double Murder at Dawn"; the case describes the hazardous life of the traveling silk merchant and a murder which is committed to gain wealth. The second, "The Strange Corpse", takes place in a small village and addresses a crime of passion which proves hard to solve. The criminal is a very determined woman. The third case, "The Poisoned Bride", addresses the poisoning of a local scholar's daughter, who marries the son of the former administrator of the district and dies mysteriously on her wedding night. This case contains a surprising twist in its solution. All three cases are solved by Judge Dee, the district magistrate, detective, prosecutor, judge, and jury all wrapped up into one person. His powers are vast, and some of the things he can do would be manifestly illegal in a Western judicial system such as grossly intimidating a witness or suspect, up to and including the extraction of a confession by torture. In contrast, making a false judgement could be far more perilous to a magistrate like Dee than to a modern western judge. Exhuming a dead body without proving the dead person was murdered would be an act of sacrilege which would cost the Judge his job (which very nearly happens to Dee in the course of the book). If a magistrate sentenced a person to death and the executed was afterwards proved to have been innocent, the magistrate would be himself executed having made an honest mistake would not be sufficient to save him. Should an innocent person die under torture, both the judge ordering the torture and all members of staff administering the torture would suffer capital punishment and members of Dee's staff urging him to cease torture when the suspect proves obdurate shows they are aware of that dire risk to themselves. The three cases offer a glimpse into the lives of different classes in traditional Chinese society: adventurous traders who travel vast distances along the trade routes up and down the land of China, and who are sometimes targeted by robbers and sometimes form dubious partnerships or turn outright robbers themselves; the small scale shopkeepers and townspeople, who live within a narrow circumscribed life of routine which some find stifling; the gentry of literati, who by long tradition were considered as the land's rulers and so considered themselves. Any official departure of Judge Dee from the court compound (which also includes his private living quarters) is done with fanfare, accompanied by a large retinue of constables and officials. This approach is sometimes useful especially when suspects are to be overawed and intimidated, or recalcitrant local officials intimidated into fully cooperating with an investigation. Sometimes, however, Judge Dee finds it expedient to go out incognito and carry out an investigation in disguise. He carries off very well the disguise of an itinerant physician; as Van Gulik points out, knowledge of medicine was expected of Chinese literati. Conversely, Judge Dee is less successful in passing himself off as a merchant, a member of a completely different social class; an observant merchant quickly unmasks him as what he is, a member of the Literati elite. Fortunately, it turns out that this observant merchant is not the wanted criminal; on the contrary, he is an honest merchant, with his own accounts to settle with the criminal, and becomes a very valuable ally. Judge Dee acts according to very strict ethics, regarding himself as duty bound to enforce justice, seek out, and severely punish all wrong doers, high or low. Some remarks made by various characters and references made to other magistrates make clear that Dee's conduct is far from universal among District Judges. Others of Dee's colleagues might have been more lenient with a suspected murderer when he was a member of a rich family and an outstanding student of literature; or would not have exerted themselves to catch the murderer of a "small" shop keeper in a minor provincial town; or would have thought more of lining their own pockets than of seeing justice done. Judge Dee's honesty and probity were proverbial which is why tales were told of him even more than a thousand years after his death.

Әдеби мәні және сын

"Ди Гун Ан" – XVIII ғасырда жазылған, түпнұсқа туынды. Оны қазіргі оқырманға түсінікті ету үшін аудармашы аз ғана өзгеріс енгізген. Оның заманауи көркем шығармалары сияқты, бұл да үш желіні шеберлікпен өріп, судья мен оның көмекшілерін әдеттегі бейнеде көрсетеді. Кіріспе және түсіндірмелер (күмәнданушыларға арналған қытай иероглифтерімен қоса) оқырман Дидің жанкүйері болғаннан кейін, өзінің әңгімесінен кем қызықты болады.