Кіріспе

Солтүстік Болгариядағы рим легионерлік бекіністері

Новая бастапқыда империя шекарасындағы маңызды рим легионерлік бекіністерінің бірі болды, ол солтүстік Болгариядағы Дунай бойындағы қорғаныс жүйесінің (лимес Moesiae) бір бөлігін құрады. Кейіннен бұл елді мекен Римнің Төменгі Мезия провинциясында қалаға дейін өсіп, соңынан Мезия Секунда провинциясының құрамына кірді. Қазіргі Свиштов қаласынан шамамен 4 км шығысқа қарай орналасқан. Бұл бекініс лимес бойындағы қазба жұмыстары жүргізіліп, қазір көрермендерге ашық қалған сирек нысандардың бірі.

Орналасуы мен топографиясы

Novae Дунайдың оңтүстік жағалауында, Свиштов қаласының жанындағы Паметницеде орналасқан. Легионерлік бекініс (castra legionis) 18 гектар жерді алып жатыр, ең биік нүктесі өзен жағалауына қарай 30 метрге көтеріледі. Жер бедерінің ерекшелігінен қорғаныс қабырғалары ішінде жайлы террасалар пайда болған. Қазіргі таңда негізінен қазба жұмыстары жүргізіліп, нысанның орталық бөлігі қалпына келтірілген.

Тарих және археология

Төменгі Дунай аймағындағы римдік әскери присутствие Август б.з.д. 30 жылы рим мемлекетінің жалғыз билеушісі болып орныққаннан кейін және империяның оңтүстік-шығыс Еуропа шекарасын Македониядан Дунай желісіне жылжыту стратегиясын қабылдағаннан бастау алды, бұл аймақтағы рим армиялары арасында маңызды өзендік көліктік маршрутты қамтамасыз етті. Марк Лициний Красс моэстерге қарсы сәтті жорық жүргізді және Август 27 жылы ресми түрде жеңіске жеткенін жариялады. Аймақ Августтың өмірінің соңғы жылдарында, шамамен 6 жылы Рим провинциясы Моэзия ретінде ұйымдастырылды. 45 жылы Легио VIII Augusta фракиялық көтерілісті басуға қатысып, Нова қаласында бекініс салды. Бұл орын өзен арқылы өтуді бақылау және Осум (Асам) өзенінің сағасынан Янтра өзенінің сағасына дейін, Ятрус маңындағы Дунайдың маңызды бөлігін бақылау үшін таңдалды, бұл таңдау кейінгі табыстармен расталды. Неронның қайтысынан кейін империядағы көптеген легиондардың орны ауысып, император Веспасиан 69-70 жылдары Легио VIII Augusta-ны Легио I Italica-мен алмастырды, ол кем дегенде 430 жылдарға дейін Новада тұрды. 86 жылы провинция бөлінді және Нова, Дуросторуммен бірге, Төменгі Моэзия шекарасындағы екі легионерлік базаның біріне айналды. Домицианның дакиялық соғыстары (85-89) кезінде Нова айтарлықтай зардап шекпеді, бұл негізгі операциялар провинцияның батыс және шығыс бөліктерінде жүргенін көрсетеді. Легионмен бірге қолөнершілер, әскерилер, саудагерлер және басқа да лагерь ілесушілер келіп, бекіністің маңында қоныстанды және canabae legionis құрды. Сонымен қатар, лагерден шамамен 3 км шығысқа қарай Острит Могили орналасқан жерде тағы бір елді мекен (vicus) пайда болды.

Нова римдіктердің варвар тайпаларына қарсы жорықтарының базасы ретінде қызмет етті, оның ішінде Траянның дакиялық соғыстары және соңғы рет Мористің балкандық жорықтары. Легион Дунай өзені арқылы көпір салуға да жауапты болды. Флавий кезеңіне дейін бекініс қабырғалары топырақ пен ағаштан салынған. Траянның жорықтары кезінде қабырғалар 3 метрге дейін жететін, төртбұрышты мұнаралары бар тас қабырғалармен ауыстырылды. Жаңа қорғаныс қабырғаларынан басқа, жаңа Траян базиликасымен бірге штаб-пәтердің (principia) монументалды ғимараты және бұрынғы Флавий ванналарының (терма) орнында аурухананың (valetudinarium) жаңа ғимараты салынды. Антонин кезеңінде легион Янтра өзенінен тыс жерлерді бақылаған болуы мүмкін. Нова үшін, сондай-ақ провинция үшін ең гүлденген кезең Северан әулетінің кезінде болды. 250 жылы Нова Книваның готтарынан шабуылға ұшырады, бірақ зардап шекпеді, бірақ canabae және жақын жердегі елді мекендер толығымен қирады. 3 ғасырдың екінші жартысында Нова варварлардың жүйелі шабуылдарына ұшырады және қирады. 4 ғасырдан бастап легион шағын бекіністер мен бекіністерді басып алған жасақтарға бөлінгеннен кейін, азаматтық ғимараттар Нованың ішкі ғимараттарының басым бөлігін құрады. Жаңа көшелер қайта пайдаланылған тастан салынды, көбінесе жазулармен. Қала мен оның айналасында көптеген шыны шеберханалары ашылды. Белгілі бір сәтте легионерлік базаның шығысындағы 8 гектар аумақ жаңа қорғаныс қабырғаларымен қоршалды. Легионның болуын растайтын соңғы дәлел 430, 431 және 432 жылдарға жатқан бірнеше жазулар. 5 және 6 ғасырлардың соңында Нова епископтың ордасы болды. Собор мен көршілес ғимараттар бұрынғы легионерлік штаб-пәтердің батысындағы легионерлік казармалардың үстіне салынды. Соңғы гүлдену кезеңі Юстинианның (527-565) билігі кезінде болды, онда қорғаныс қабырғалары қайта салынды және нығайтылды, бірақ славяндар мен аварлардың шабуылдары ежелгі қаланың өмір сүруіне нүкес келтірді. 9-11 ғасырларда қаланың батыс бөлігінде шіркеу мен зират болды. Нова грек және румын дәстүрлерінде құрметті Лупус атты әулиенің туған жері деп есептеледі. Жақында жүргізілген қазба жұмыстары арқылы principalis және басқа да ғимараттар табылды. 2018 жылы Нова маңында рим сарбаздарының жерленген жерлері табылған.

Азаматтық елді мекендер мен қала сыртындағы аумақ

Азаматтық қоныстар (canabae legionis) легионерлік базаның батысында орналасқан. Тағы бір азаматтық викус қамалдан шығысқа қарай 2 км жерде, Острите Могилиде орналасқан. Елді мекендердің біріне муниципалдық құқықтар берілді, бірақ бұл мәртебені тек бір жазу ғана куәландырады. Қорғаныс қабырғаларының батысында, канабада орналасқан әсем вилла ресми резиденция болған болуы мүмкін, ол 3-ші ғасырдың ортасында готтардың шабуылынан қирады. Басқа да шағын елді мекендер мен құдайға табыну орындары табылды, бірақ олар жүйелі түрде қазба жұмыстарынан өткен жоқ. Қамалдың оңтүстік-шығысы мен шығысындағы аумақты некрополь алып жатты, ол жақында қазылды, ал әскери амфитеатр лагердің солтүстік-шығыс жағында орналасқан деп есептеледі. Қамал, әсіресе жақын маңдағы нимфеумды қоса алғанда, моншаларды және қаланы сумен жабдықтау үшін үш белгілі акведукпен қамтамасыз етілді, олардың бірі кем дегенде 9 км ұзындықта болды және қамалдың оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан тарату резервуарына (castellum divisorum) су жеткізді. Кейінгі Рим дәуірінде қала қорғаныс қабырғаларының жаңа желісімен кеңейтілді және бұрынғы легионерлік базамен бірге 26 гектар аумақты қамтыды.

Сайттың атауы

Қазіргі уақытта біз Novae (Nouae) атауын қолданамыз, бірақ топоним canabae (canabae legionis I Italicae Novae) дегенге сілтеме жасаған болуы мүмкін, ал кастраның өзі castra legionis I Italicae деген атауға ие болған. Әдеби дереккөздерде Novae немесе айыптау формасында Novas (Itin. Ant. 221, 4; Jord., Get., 101, Tab. Peut. VIII, 1; Not. Dign. Or. XL, 30, 31; Eugipp., 44, 4) және грек транскрипциясы – Nόβας Прокопий берген (De aed. IV, 11), Теофан Исповедник (Chron., p. 423, 426, 436, ed. J. Classen) және Анонимді Равенналық (IV, 7) жазған. Грек тіліндегі Nόβαι түрі сирек кездеседі (Hierocl. Synecd. 636, 6; Theoph. Sim. VII, 2.16; VIII, 4.3 4); Птолемейдің бұрынғы атауы Noῦαι (Ptol. III, 10.10) болған. Бір гипотеза бойынша, атау Геродот есімдерінде айтқан Νόης Nóēs өзенінен шыққан, ол кейін (қазір Дермендере, Текирдре, Голямата Бара немесе Беляновско Дере деп әртүрлі аталатын) ағынмен байланыстырылған, оның сағасында бекініс орналасқан.