Кіріспе

Уэльстегі ауыл және қауым

Ruabon (Rhiwabon;) – Уэльстің Рексем округіне қарасты ауыл және қауым. Атауы Rhiw Fabonнан шыққан, мұндағы "rhiw" – уэльс тілінде "еңіс" немесе "бөктер" деген мағынаны білдіретін сөз, ал "Fabon" – ертерек кельт тіліндегі шіркеу атауы болған Әулие Мабонның (St Mabon) өзгеруінен пайда болған. Кейде ағылшын тілінде Rhuabon деп жазылған ескі нұсқасын да кездестіруге болады. 2001 жылы 2400 тұрғынның 80% астамы Уэльсте туған, ал 13,6% уэльс тілінде сөйлей алады.

Ерте тарих

Руабонда қола дәуірінде елді мекен болғандығына дәлелдер бар. 1898 жылы Руабонның орталығындағы құрылыс жұмыстары кезінде б.з.д. 2000 жылға дейінгі күлге айналған адам сүйектері салынған цист немесе тас құмыра табылды. 1917 жылы Руабон грамматикалық мектебінің ойын алаңында қола дәуіріне жататын дөңгелек обаның қалдықтары анықталды; олардың ішінде адам сүйектері, шатыр ұшы және қола балқы бар еді. Руабонға көрініс беретін Гардден (Кэр-Ддин) – темір дәуіріне дейін салынған, дөңгелек орлармен қоршалған ежелгі төбелік бекініс.

Ескі епархия

Руабонның ежелгі приходы Руабон қалашығынан (оның ішінде Белан, Бодильтин, Хафод және Рхуддалт ауылдары кіретін), Кристионидд Синриг (ағылшын тілінде Y Dref Fawr немесе Cristionydd Kenrick деп те аталады), Коед Кристионидд, Кристионид Фечан (ағылшын тілінде Y Dref Fechan немесе Dynhinlle Uchaf деп те аталады), Динхинль Исаф; Мортон Англикорум («Ағылшын Мортон» немесе Morton Below the Dyke) және Мортон Валлихорум («Уэльс Мортон» немесе Morton Above the Dyke) тұрады. 1844 жылы Коед Кристионидд және Кристионидд Синригтің бір бөлігі Rhosymedre жаңа приходының құрамына кірді, ал Кристионид Фечан және Moreton Above Rhosllannerchrugog жаңа приходының құрамына енді. Кейін 1879 жылы Динхинль Ушаф және Кристионидд Синригтің қалған бөлігі Пенсиканың жаңа приходы болды. Руабон тарихи Денбигшир графтығының құрамында орналасқан және 1889 мен 1974 жылдар аралығында Денбигшир графтық кеңесімен басқарылды. 1974 жылдан 1996 жылға дейін ол Клвидтің бір бөлігі ретінде басқарылды. 1996 жылдан бері ол Рексем округінің құрамында басқарылуда.

Винстайдың винндері

Уильямс Винн отбасы Солтүстік және Орталық Уэльсте, сондай-ақ Англия шекарасында ірі жер иелері болды. Ғасырлар бойы олар Уэльстің саяси, мәдени, әлеуметтік және әдеби өміріне зор ықпал етті. Отбасы Уэльсте бірнеше үйге ие болғанымен, отбасының негізгі резиденциясы Руабондағы Уиннстей болды. Бесінші баронеттің билігі соншалықты артты ki, оған «Уэльстің ханзадасы» деген бейресми лақап берілді. Уиннстей Уинн отбасының (сол кездегі атауы) иелігіне неке арқылы өтті. Алғашқыда Ривабон деп аталған бұл мүлік кейіннен Эйтон отбасының иелігіне көшті, олар оны «Уотстей» деп атады. Мүлікті мұраға алған Сэр Уоткин Уильямс Винн қосымша «Винн» тегін алды және бастапқы ғимаратты алмастыру үшін жаңа сарай салуға бұйрық берді. Уильямс Винн отбасының гербында уэльстік ұран «Eryr Eryrod Eryri» жазылған бүркіт бейнеленген, ол «Бүркіттер елінің бүркіті» деп аударылады. «Бүркіттер елі» – Сноудония, ол отбасының Уэльстің осы бөлігіндегі тегін көрсетеді. Уэльстің ең ұлы арфашыларының бірі Уильямс Винннің қамқорлығында болды. Джон Пэрри («John Parry Ddall, Rhiwabon») шамамен 1710 жылы Пен Ллинде дүниеге келді және туғаннан соқыр болды. Ол Уиннстей мүлігінде тұрды, бірақ көп уақытын отбасының Лондондағы үйінде өткізді, онда ол Лондонның мәдени элитасы үшін уэльстік үш арфада ойнады. Парктің бір бөлігін Капабилити Браун безендірді, ал парк Уэльстегі ең ірі және маңызды парктерінің бірі саналды, онда бірнеше маңызды ескерткіштер орналасқан: Джеймс Уайтт салған 1790 жылғы төртінші баронеттің ескерткіш бағанасы; Нант-и-Белан мұнарасы және Ватерлоо мұнарасы. 1858 жылы «ескі» Уиннстей өртеніп, көптеген құнды қолжазбалар жоғалып кетті. Сэр Уоткин сол жерге жаңа сарай салды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сарай мен парктің бір бөлігі Британ армиясының барлық операцияларындағы мобильді карта жасау бөлімшелерін даярлауға жауапты Royal Engineers Survey штаб-пәтеріне айналды. RE Survey 1946 жылы көшіп кетті. Соғыс кезінде сарай офицерлерге жатақ ретінде пайдаланылғанда, сарайға іргелес тұрақтарда да өрт болды. Ауыр мұрагерлік салықтарға байланысты Уильямс Винндер Уиннстейден жақын маңдағы Плас Беланға, мүліктің ішіндегі үйге көшіп, 1948 жылы Руабонды мүлдем тастап кетті, Руабонмен екі ғасырдан астам уақыт бойы сақталған байланысты үзіп тастады. Леди Дейзи Уильямс Винн 1948 жылдан кейін де Беланде ұзақ жылдар бойы тұрды. Мүліктің көп бөлігі сатылымға шығарылды, ал үй жеке меншік мектепке, Линдсифарн колледжіне айналды (оның аты Нортумберлендтегі Линдсифарн аралынан алынған, бірақ аралла байланысы жоқ). Мектеп 1994 жылы банкрот болып жабылды, ал үй сәнді пәтерлерге айналдырылды. Уиннстейдегі орган 1774 жылы Сэр Уоткин Уильямс Винннің Лондондағы Сент-Джеймс-сквердегі үйі үшін Джон Снетцлер жасаған, бірақ 1863 жылы Уиннстейге көшірілген. Уиннстей мен оның мазмұны сатылған кезде орган және көптеген басқа да құнды заттар мемлекетке сатып алынып, қазір Кардиффтегі Ұлттық мұражайда көрсетілуде. Мүліктің ішіндегі орман шаруашылығы комиссиясының иелігіне көшіп, ағаштар кесіліп, олардың орнына қызыл шырша отырғызылды. Руабон айналма жолының құрылысы кезінде мүліктің бір бөлігіне құрылыс салдарынан тағы да қиратулар орын алды.

Темір зауыттары, көмір шахталары және химия зауыттары

Руабон аймағы бір кезде темір, көмір және саз кен орындарымен қарық болған, өнеркәсіптік дамыған аймақ болатын. Гифелия мен Синдерде темір орта ғасырларда-ақ өңделген, бірақ ауыр өнеркәсіп 18-ші және 19-шы ғасырларда бүкіл ауданды басып алды. Көмір Green, Plas Madoc, Plas Bennion, Wynn Hall, Afon Eitha, Cristionydd, Groes, Plas Isaf, Plas Kynaston, Gardden, Brandie, Aberderfyn, Ponkey және Rhos орналасқан шахталардан өндірілді, бірақ олардың көпшілігі 1846 жылы су шайып, өндірісті тоқтатты. Кейін Wynnstay, Vauxhall және Hafod шахталары салынды. Хафод шахтасы 1867 жылы бұрынғы Wynnstay шахтасының орнына ашылды (оның двигательдік және желдеткіш үйлерін әлі күнге дейін B5605 тас жолының екі жағында көруге болады), ол 1850-ші жылдары су шайып жабылған болатын. Алғашқыда Жаңа Руабон шахтасы деп аталған Хафод, бір кезде аймақтағы ең ірі жұмыс беруші болды. Ол 1968 жылы жабылды. Шахтаның шламдығы қазір Parc Bonc yr Hafod деп сақталған. Руабон көмір кенішін соңғы өңдеген шахта – Бершам, ол бір кезде Хафод шахтасымен жер астынан байланысқан. Бершам шахтасы 1986 жылдың желтоқсанында жабылды. Темір Руабон, Acrefair, Cefn Mawr және Plas Madoc-та, ал мырыш Wynn Hall-да өңделді. Басты компаниялардың бірі – Британдық Темір Компаниясы және оның ізбасарлары, Жаңа Британдық Темір Компаниясы, олар 1825 жылдан 1887 жылға дейін Acrefair-де темір зауыттары мен шахталарын басқарды. 1867 жылы Германияның Саксония аймағындағы Обермозель қаласынан келген өнеркәсіптік химик Роберт Грассер, Cefn Mawr-дегі Plas Kynaston-да жергілікті шиыршықтан парафин майы мен балауыз алу үшін химиялық зауыт құрды. Осылайша химия өнеркәсібі мен Cefn Mawr арасындағы ұзақ қарым-қатынас басталды. Аймақтың минералды байлығының көп бөлігі Шропшир Одағы каналындағы Понтцесиллте акведугы арқылы, 1855 жылы теміржол Руабонға жеткенге дейін канал арқылы экспортталды. Кейін бұл орын американдық Monsanto химиялық компаниясының меншігіне өтті, ол Еуропадағы алғашқы кәсіпорны болды, бірақ 1995 жылы сатылып, резеңке өнеркәсібі үшін химиялық заттар мен қоспаларға маманданған Flexys деп аталды. Кейін бұл орын Solutia болып өзгертілді, бірақ 2010 жылы жабылды.

Темір жолдар

Руабон теміржол станциясы Шрусбериден Честерге дейінгі қадамда орналасқан, бұл бұрын Лондон Паддингтоннан Биркенхед Вудсайдқа дейінгі Ұлы Батыс теміржолының бір бөлігі болған. Transport for Wales қызметтері Руабондан Кардифф, Бирмингем, Честер, Лландүдно және Холихед сияқты бағыттарға қатынайды. Бұрынғы қызметтердің ішінде Рексэм және Шропшир қызметі Лондон Мэрилебонеге дейін жүрген. Бұл жердегі теміржол сондай-ақ қазір жабық Руабон – Бармут желісіне қосылған, оның бөліктері бойынша қазір Лланголлен теміржолы, Бала көлі теміржолы және Мавддах жолы, қазір велосипед жолы бойымен өтеді. 1960 жылға дейін жергілікті өнеркәсіптердің көпшілігі негізгі желілердің біріне немесе Руабон Брук трамвай жолына (немесе оның бір тармақтарына) қосылған, ол Тревор мен Росланнерхругог арқылы Врексамға қарай солтүстікке қарай созылған.

СС Руабон

1916 жылы 2 мамырда неміс шағын қайығымен (U-бот) ұсталған және батырылған британдық сауда кемесі Ruabon. Кеме Испанияның Севилья қаласынан Шотландияның Трон қаласына жол тартқанда, Франциядағы Ушант аралының оңтүстік-батысында 258 шақырымдай жерде торпедалық шабуылға ұшырады. Кеме Кардифф қаласындағы Джон Кори және ұлдарына тиесілі болған.

Оффаның құйы

Оффаның құймасының маңызды қалдықтары (Welsh: Clawdd Offa) Руабонның батыс жағында көрініс береді. Оңтүстікте Чепстоуден солтүстікте Престатинге дейін созылған бұл алып топырақ үйімін Мерсия патшасы Оффа 8-шы ғасырдың соңында саксондық Мерсия мен кельт Уэльсі арасындағы шекара ретінде салған. Руабонның шығыс жағында одан бұрынғы құйманың, Уат құймасының іздерін табуға болады. Оффа құймасының шығысына қарасты жерлер Уэльске қайтарылғанға дейін көптеген ғасырлар өтеді.

Басқару

Руабон – Врексам округі кеңесіне сайлау округінің атауы, бірақ бұл округ қауымдастықтың тек солтүстік бөлігін қамтиды. Қауымдастықтың оңтүстік бөлігі (Руабон ауылының оңтүстігін қоса алғанда) Пенсике және Руабон Оңтүстік округімен қамтылған. Әр округтан округтік кеңес мүшесі сайланады.

Білім

Руабонның алғашқы мектебі – шіркеудің жанында 17 ғасырдың басында құрылған Endowed Grammar School. Бұл мектеп кейіннен Руабон грамматикалық мектебіне айналды және ақырында Милл фермасына жақын Руабонның шетіне көшірілді. Руабон грамматикалық мектебі бірнеше ғасыр бойы Руабон және Эрбисток аудандарының ұлдарына білім берді. 1922 жылы уақытша ғимараттарда, ұлдар мектебінің жанындағы жерде қыздар гимназиясы салынды, бірақ олар 1962 жылға дейін тұрақты мектеп салынғанша күтуге мәжбүр болды. 1967 жылы ұлдар мен қыздар грамматикалық мектептері бірігіп, Ysgol Rhiwabon, Comprehensive School құрды. Англия шіркеуінің негізіндегі Руабон ұлттық мектебі 1840 жылдардың соңында Овертон жолында салынды. Кейін ол Уэльс шіркеуінің Сент-Мэри мектебіне айналды және 1976 жылы сол жерде толығымен қайта жаңартылды. Халық санының өсуіне байланысты Денбигшир білім беру комитеті 1912 жылы Мейс-и-Ллан жерінде тағы бір мектеп ашты. Кейін ол Ysgol Maes y Llan болып өзгерді және әрқашан "Кеңес мектебі" деп аталды. 1950 жылы Lindisfarne College, жекеменшік мектеп, Эссек графтығындағы Westcliff-on-Sea қаласынан Wynnstay-ге көшірілді. Мектеп 1994 жылы банкротқа ұшырап жабылды.

Қазіргі заман

Ауылдың басты көшесінде пабтар, шағын дүкендер және пошта бөлімі орналасқан. 17 ғасырдың аяғында салынған түрме немесе күзет үйі әлі күнге дейін Vaults пабының жанында сақталған. Мұндай ғимараттар 18 және 19 ғасырларда ауылдық жерлерде жиі кездесетін, көбінесе қылмыскерлерді ең жақын қалаға жіберуге дейін уақытша ұстау үшін пабтардың жанында орналасқан. 2012 жылдың шілде айынан бастап бұрынғы Руабон өнеркәсіптік аймағындағы ескі өнеркәсіптік ғимараттың бос тұрған жеріне Capital & Centric Plc компаниясы жаңа супермаркет салу жобасын ұсынды, бұл аймақта 300-ге жуық жұмыс орнын ашуға мүмкіндік береді. Руабонға A483 тас жолы қызмет көрсетеді, ол елді мекенді шығыс жағынан айналып өтеді.