Кіріспе

Крес пен шеңбер – әлем бойынша жарыс ойындары үшін қолданылатын тақта ойыны дизайны.

Дизайн

Негізгі дизайны төрт тең бөлікке бөлінген шеңберден және оның ішінде дөңгелектің төрт спицы сияқты жазылған кресттен тұрады; бұл дизайнның классикалық мысалы – Ют. Дегенмен, "крест және шеңбер ойыны" термині шеңберді шармен алмастыратын, ал шеңберді крестке құлатып тастайтын крест тәрізді тақталарға да қолданылады; бұл үш түрдің топологиялық қасиеттері бірдей. Лудо және Парчизи (екіуі де Пачизи ойынының вариациялары) жиі ойналатын крест тәрізді ойындардың мысалдары. Бұл санатқа төрт бөлікке бөлінген, бірақ кресті жоқ шеңберлі немесе шаршы тақталар (Zohn Ahl), сондай-ақ төрттен артық спицасы бар тақталар (Aggravation, Trivial Pursuit) да кіруі мүмкін. Ацтектердің Патолли ойынының тақтасы ішкі кресті жоқ құлаған шеңберден тұрады, сондықтан ол топологиялық тұрғыдан крест болып табылатын шеңбер, бірақ крест пен шеңбердің қосындысы емес. Токендер шеңбер мен крестке салынған қысқа жолдармен жылжытылады, мақсаты – барлық токендерді тақта бойына бірінші болып жеткізу. Әдетте, крест пен шеңбердің шеңбері ойыншылардың фигураларының негізгі маршрутын құрайды. Кресттің функциясы әртүрлі болуы мүмкін; мысалы, Ют ойынында крест финиш сызығына дейін қысқа жол ұсынады, ал Пачисиде төрт спица ойыншылардың фигураларының үйіне кіру және шығу жолы ретінде қолданылады. Жарыс емес ойындарда (Coppit және Trivial Pursuit сияқты) барлық жолдардың функциясы біртегі болуы мүмкін.

Тарих

Бұл ойын тақталарының дизайны көне болғанымен, нақты дәлелдер аз. Үндістанда ең көне ойын тақталары б.з.д. 3500 жылға, аңызға толы Билеуші патша Бхарата заманына дейін жетеді деген мәлімдемелер бар. Дегенмен, бұл расталуы керек, себебі сілтемелер келтірілмеген. Белгілі жазушы және аудармашы Жиль Шауфельбергер ежелгі Үндістанның ойын тақталары мен ойыншықтарға арналған санскрит сөздерін тізімдейді (Гайнрих Людерстің еңбегіне сүйене отырып). Мұғұл билеушісі Акбардың (1542–1605) құрылған монументалды Пачиси немесе Чаупат ойын тақталары, адамдардың өзі ойын фигуралары ретінде ойнауына мүмкіндік беретін, "Үндістанда ойынның бар екендігіне ең сенімді дәлел болып табылады". Кулин Қытайда біздің заманымыздың 3-шы ғасырында Нюут сияқты ойынның болғанын анықтады, бірақ бұл H. J. R. Мюррей тарапынан қабылданып қойылған жоқ. Майялардың айқыр және шеңбер пішіндес ойын тақталары біздің заманымыздың 7-шы ғасырына жататын тастарда табылды. Солтүстік Американың жергілікті тайпалары арасында жиі кездеседі (әсіресе "төрт бөлікті шеңбер" дизайны түрінде), бірақ бұл ойын тақталары берік материалдардан жасалмаған, сондықтан көбінесе еуропалық американдықтардың жазбалары мен жинақтары олардың ең алғашқы куәліктерін құрайды.

Эзотерикалық байланыстар

Крест пен шеңбер тақталар мандалалар, күн мен жер нышандары, свастикалар немесе кельт, копт және грек кресттері сияқты әртүрлі мистикалық, символдық немесе эзотерикалық суреттерді ұсынуы мүмкін. Дегенмен, қарапайым көзбен ұқсастықтар терең байланысты дәлелдей алмайды; ал кез келген тарихи байланысты көрсету қиын мәселе болып шықты. Көптеген қазіргі талқылаулар тақта ойындарының діни, сиқырлық немесе болжамдық шығу тегі Стюарт Кулиннің еңбегінен бастау алады, ол бір жалғыз бастауды ұсынды: "Барлық нәрсені Төрт бағыт бойынша жіктеу" болжамдық жебелер арқылы, және "[осы] сиқырлық процестердің сақталуы – қазіргі ойындарымыздың негізі" (барлық ойыншықтар, тақта, карта және домино ойындарының ішінде). Ол, мысалы, "Зуньи соғыс құдайлары туралы есептеме" келтіреді, ол болжамды, жердің төрт бөлігін және ойындарды тікелей байланыстырады. Нюут (Ют) және Zohn Ahl сияқты американдық ойындар оның аргументінің маңызды бөлігі болып табылады. Алайда, кейінгі ғалымдар болжам, бейтарап шешім қабылдау, құмар ойындар және ойын сияқты кездейсоқ іс-әрекеттер арасында тарихи басымдықтарды анықтау қабілетімізге күмән келтірді, ал оның ойындардың біртұтас генеалогиясының кейбір элементтері "абсурдты" деп танылды.