Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Крес пен шеңбер – әлем бойынша жарыс ойындары үшін қолданылатын тақта ойыны дизайны.
Board game design
Cross and circle is a board game design used for race games played throughout the world.
Дизайн
Негізгі дизайны төрт тең бөлікке бөлінген шеңберден және оның ішінде дөңгелектің төрт спицы сияқты жазылған кресттен тұрады; бұл дизайнның классикалық мысалы – Ют. Дегенмен, "крест және шеңбер ойыны" термині шеңберді шармен алмастыратын, ал шеңберді крестке құлатып тастайтын крест тәрізді тақталарға да қолданылады; бұл үш түрдің топологиялық қасиеттері бірдей. Лудо және Парчизи (екіуі де Пачизи ойынының вариациялары) жиі ойналатын крест тәрізді ойындардың мысалдары. Бұл санатқа төрт бөлікке бөлінген, бірақ кресті жоқ шеңберлі немесе шаршы тақталар (Zohn Ahl), сондай-ақ төрттен артық спицасы бар тақталар (Aggravation, Trivial Pursuit) да кіруі мүмкін. Ацтектердің Патолли ойынының тақтасы ішкі кресті жоқ құлаған шеңберден тұрады, сондықтан ол топологиялық тұрғыдан крест болып табылатын шеңбер, бірақ крест пен шеңбердің қосындысы емес. Токендер шеңбер мен крестке салынған қысқа жолдармен жылжытылады, мақсаты – барлық токендерді тақта бойына бірінші болып жеткізу. Әдетте, крест пен шеңбердің шеңбері ойыншылардың фигураларының негізгі маршрутын құрайды. Кресттің функциясы әртүрлі болуы мүмкін; мысалы, Ют ойынында крест финиш сызығына дейін қысқа жол ұсынады, ал Пачисиде төрт спица ойыншылардың фигураларының үйіне кіру және шығу жолы ретінде қолданылады. Жарыс емес ойындарда (Coppit және Trivial Pursuit сияқты) барлық жолдардың функциясы біртегі болуы мүмкін.
The basic design comprises a circle divided into four equal portions by a cross inscribed inside it like four spokes in a wheel; the classic example of this design is Yut. However, the term "cross and circle game" is also applied to boards that replace the circle with a square, and cruciform boards that collapse the circle onto the cross; all three types are topologically equivalent. Ludo and Parcheesi (both descendants of Pachisi) are examples of frequently played cruciform games. The category may also be expanded to include circular or square boards without a cross which are nevertheless quartered (Zohn Ahl), and boards that have more than four spokes (Aggravation, Trivial Pursuit). The game board for the Aztec game Patolli consists of a collapsed circle without an interior cross and thus has the distinction of being a cross that is a circle (topologically), without being a cross plus circle. Tokens are moved around spaces drawn on the circle and on the cross, with the goal of being the first player to move all tokens all the way around the board. Generally the circle of the cross and circle forms the primary circuit followed by the players' pieces. The function of the cross is more variable; for example, in Yut the cross forms shortcuts to the finish, whereas in Pachisi the four spokes are used as player specific exits and entrances to the pieces' home. In non race games (like Coppit and Trivial Pursuit) all paths may be undifferentiated in function.
Тарих
Бұл ойын тақталарының дизайны көне болғанымен, нақты дәлелдер аз. Үндістанда ең көне ойын тақталары б.з.д. 3500 жылға, аңызға толы Билеуші патша Бхарата заманына дейін жетеді деген мәлімдемелер бар. Дегенмен, бұл расталуы керек, себебі сілтемелер келтірілмеген. Белгілі жазушы және аудармашы Жиль Шауфельбергер ежелгі Үндістанның ойын тақталары мен ойыншықтарға арналған санскрит сөздерін тізімдейді (Гайнрих Людерстің еңбегіне сүйене отырып). Мұғұл билеушісі Акбардың (1542–1605) құрылған монументалды Пачиси немесе Чаупат ойын тақталары, адамдардың өзі ойын фигуралары ретінде ойнауына мүмкіндік беретін, "Үндістанда ойынның бар екендігіне ең сенімді дәлел болып табылады". Кулин Қытайда біздің заманымыздың 3-шы ғасырында Нюут сияқты ойынның болғанын анықтады, бірақ бұл H. J. R. Мюррей тарапынан қабылданып қойылған жоқ. Майялардың айқыр және шеңбер пішіндес ойын тақталары біздің заманымыздың 7-шы ғасырына жататын тастарда табылды. Солтүстік Американың жергілікті тайпалары арасында жиі кездеседі (әсіресе "төрт бөлікті шеңбер" дизайны түрінде), бірақ бұл ойын тақталары берік материалдардан жасалмаған, сондықтан көбінесе еуропалық американдықтардың жазбалары мен жинақтары олардың ең алғашқы куәліктерін құрайды.
Although these board game designs may be of considerable antiquity, firm evidence is sparse. In India, there are claims that the most ancient board games would date back to BC 3500 in the time of legendary Ruler King Bharata; this, however, needs to be confirmed as the cited references are not given. Noted writer and translator Gilles Schaufelberger lists Sanskrit words for board and dice games from ancient India (based on Heinrich Lüders' work). For cruciform boards, the monumental Pachisi or Chaupat boards of the Moghul ruler Akbar (1542–1605), designed to accommodate humans as playing pieces, "still represent the earliest secure evidence for the existence of the game in India." Culin found evidence for a Nyout like game existing in China in the 3rd century AD, though this does not seem to be accepted by H. J. R. Murray. Mayan cross and circle boards have been found on stones from the 7th century AD. Although frequently encountered among the native tribes of North America (particularly as a "quartered circle" design) these boards were not made of durable materials, so generally the writings and collections of European Americans constitute their earliest attestations.
Эзотерикалық байланыстар
Крест пен шеңбер тақталар мандалалар, күн мен жер нышандары, свастикалар немесе кельт, копт және грек кресттері сияқты әртүрлі мистикалық, символдық немесе эзотерикалық суреттерді ұсынуы мүмкін. Дегенмен, қарапайым көзбен ұқсастықтар терең байланысты дәлелдей алмайды; ал кез келген тарихи байланысты көрсету қиын мәселе болып шықты. Көптеген қазіргі талқылаулар тақта ойындарының діни, сиқырлық немесе болжамдық шығу тегі Стюарт Кулиннің еңбегінен бастау алады, ол бір жалғыз бастауды ұсынды: "Барлық нәрсені Төрт бағыт бойынша жіктеу" болжамдық жебелер арқылы, және "[осы] сиқырлық процестердің сақталуы – қазіргі ойындарымыздың негізі" (барлық ойыншықтар, тақта, карта және домино ойындарының ішінде). Ол, мысалы, "Зуньи соғыс құдайлары туралы есептеме" келтіреді, ол болжамды, жердің төрт бөлігін және ойындарды тікелей байланыстырады. Нюут (Ют) және Zohn Ahl сияқты американдық ойындар оның аргументінің маңызды бөлігі болып табылады. Алайда, кейінгі ғалымдар болжам, бейтарап шешім қабылдау, құмар ойындар және ойын сияқты кездейсоқ іс-әрекеттер арасында тарихи басымдықтарды анықтау қабілетімізге күмән келтірді, ал оның ойындардың біртұтас генеалогиясының кейбір элементтері "абсурдты" деп танылды.
Cross and circle boards may suggest a variety of mystical, symbolic, or esoteric designs such as mandalas; sun and earth symbols; swastikas; or Celtic, Coptic, and Greek crosses. However, mere visual similarities do not prove a deeper connection; and demonstrating any historical connection has proven to be a slippery matter. Many modern discussions of the religious, magical, or divinatory genesis of board games stem from the work of Stewart Culin who postulated a single source: the "classification of all things according to the Four Directions" by means of divinatory arrows, and that "[s]urvivals of these magical processes constitute our present games" (including all dice, board, card, and domino games). He quotes, for example, an "account of the Zuñi War Gods" which explicitly links divination, the 4 quarters of the earth, and games. Nyout (Yut) and Native American games like Zohn Ahl are integral to his argument. However, later scholars have called into question our ability to assign historical precedence among randomizing activities such as divination, impartial decision making, gambling, and game playing, and elements of his monolithic genealogy of games have been called "absurd".