Кіріспе

Қаржылық көрсеткіш

Жұмыс капиталы (ЖК) – бизнес, ұйым немесе басқа да мекемелерге, оның ішінде мемлекеттік мекемелерге қолжетімді операциялық салдануды көрсететін қаржылық көрсеткіш. Жұмыс капиталы, сондай-ақ зауыттар мен жабдықтар сияқты негізгі активтер, операциялық капиталдың бір бөлігі болып саналады. Жалпы жұмыс капиталы – ағымдағы активтерге тең. Жұмыс капиталы ағымдағы активтерден ағымдағы міндеттемелерді алып тастау арқылы есептеледі. Егер ағымдағы активтер ағымдағы міндеттемелерден кем болса, мекеменің жұмыс капиталы жетіспейді, бұл жұмыс капиталының дефициті және теріс жұмыс капиталы деп те аталады. Компания активтерге және пайдалылыққа ие болуы мүмкін, бірақ оның активтерін оңай ақшаға айналдыру мүмкін болмаса, салдану тапшылығына тап болуы мүмкін. Компанияның қызметін жалғастыруы және мерзімі жеткен қысқа мерзімді қарыздарды және алдағы операциялық шығындарды төлеу үшін жеткілікті қаражаты болуын қамтамасыз ету үшін оң жұмыс капиталы қажет. Жұмыс капиталын басқаруға инвентаризацияны, дебиторлық және кредиторлық қарыздарды, сондай-ақ ақша ағынын басқару кіреді.

Есептеу

Айналымдық капитал – ағымдағы активтер мен ағымдағы міндеттемелер арасындағы айырмашылық. Оны коммерциялық айналымдық капиталмен шатастырмау керек (соңғысы қолма-қол ақшаны ескермейді). Айналымдық капиталдың негізгі есептелуі кәсіпорныңң жалпы ағымдағы активтеріне негізделген.

Анықтама

Жұмыс капиталының циклы (WCC), сондай-ақ қолма-қол ақшаға айналу циклы деп те аталады, – бұл таза ағымдағы активтер мен ағымдағы міндеттемелерді қолма-қол ақшаға айналдыруға кететін уақыттың мөлшері. Бұл цикл неғұрлым ұзақ болса, бизнес айналым капиталында капиталды соғұрлым ұзақ уақыт пайдаланбайды, тиімділік таба алмайды. Компаниялар дебиторлық қарыздарды жылдам жинау арқылы немесе кейде кредиторлық қарыздарды ұзарту арқылы жұмыс капиталы циклын қысқартуға тырысады. Белгілі бір жағдайларда, жұмыс капиталын барынша азайту компанияның пайда табу мүмкіндігіне кері әсер етеді, мысалы, сұраныстың күтпеген өсуі қоймадағы тауардан асып түскенде немесе қолма-қол ақшаның жетіспеуі компанияның сауда немесе өндіріс ресурстарын сатып алу мүмкіндігін шектегенде.

Жұмыс капиталын басқару

Жұмыс капиталы және қысқа мерзімді қаржыландыруға қатысты шешімдер жұмыс капиталын басқару деп аталады. Бұл фирманың қысқа мерзімді активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелері арасындағы қатынасты басқаруды қамтиды. Жұмыс капиталын басқарудың мақсаты – фирманың өз қызметін үздіріссіз жалғастыра алуын және қысқа мерзімді берешегін төлеуге, сондай-ақ алдағы операциялық шығындарды өтеуге жеткілікті ақша ағынына ие болуын қамтамасыз ету. Бұл – ағымдағы активтер мен ағымдағы міндеттемелердің өзара тиімді деңгейін сақтауға бағытталған басқарушылық есептік стратегия. Жұмыс капиталын басқару компанияның қысқа мерзімді борыштық міндеттемелерін және операциялық шығыстарын өтеу үшін жеткілікті ақша ағынына ие болуын қамтамасыз етеді.

Шешімнің критерийлері

Жұмыс істеп тұрған капиталды басқару, анықтама бойынша, қысқа мерзімді шешімдерді қамтиды – әдетте, келесі бір жылдық кезеңге қатысты және олар “кері қайтарылатын” болады. Сондықтан, бұл шешімдер капиталға инвестиция салу шешімдері сияқты (ЖСН немесе жоғарыда көрсетілгендей, байланысты) бірдей негізде қабылдана қоймайды; керісінше, олар ақша ағындарына, немесе рентабельділікке, немесе екеуіне де негізделеді. Ақша ағынының бір өлшемі – ақшаны айналдыру циклі, яғни шикізатқа жұмсалған ақшадан бастап клиенттен төлем алуға дейінгі күндердің таза саны. Басқару құралы ретінде, бұл көрсеткіш қорларға, дебиторлық және кредиторлық есептерге, сондай-ақ қолма-қол ақшаға қатысты шешімдердің өзара байланыстылығын нақты көрсетеді. Бұл көрсеткіш фирманың ақша қаражаты операцияларға байланысты және басқа қызметтерге қолжетімді емес уақытқа сәйкес келетіндіктен, басқару көбінесе оның таза мәнін төмендетуге тырысады. Осы контексте, рентабельділіктің ең пайдалы өлшемі – капиталға түсетін табыс (ROC). Нәтиже 12 ай ішіндегі тиісті табысты жұмсалған капиталға бөлу арқылы пайызбен көрсетіледі; өз капиталынан түскен табыс (ROE) фирма акционерлері үшін осы нәтижені көрсетеді. Фирманың құны, егер жұмыс істеп тұрған капиталды басқару нәтижесінде алынған капиталға түсетін табыс, жоғарыда көрсетілгендей капиталға инвестиция салу шешімдерінен туындаған капитал құнынан асып түсетін болса, артады. Сондықтан ROC көрсеткіштері басқару құралы ретінде пайдалы, себебі олар қысқа мерзімді саясатты ұзақ мерзімді шешімдермен байланыстырады. Экономикалық қосылған құн (EVA) туралы қараңыз. Кәсіпорынның несие саясаты: Жұмыс істеп тұрған капиталды басқаруға әсер ететін тағы бір фактор – кәсіпорынның несие саясаты. Ол шикізатты сатып алу және дайын өнімді қолма-қол немесе несиеге сатуды қамтиды. Бұл ақшаны айналдыру цикліне әсер етеді.

Жұмыс істейтін капиталды басқару

Жоғарыда аталған критерийлерді басшылыққа ала отырып, басқару жұмыс капиталын басқару үшін саясаттар мен техникалардың үйлесімін қолданады. Саясаттардың мақсаты – ағымдағы активтерді (әдетте, қолма-қол ақша және оған баламалы құралдар, тауарлық-материалдық қорлар және дебиторлар) және қысқа мерзімді қаржыландыруды ақша ағыны мен табыстың қанағаттанарлық деңгейде болуын қамтамасыз ету болып табылады. Ақшаны басқару. Кәсіпорынның күнделікті шығыстарын өтеуге мүмкіндік беретін, бірақ қолма-қол ақшаны сақтауға байланысты шығыстарды азайтатын ақша қалдығын анықтау. Тауарлық-материалдық қорларды басқару. Өндірістің үздірілмей жалғасуын қамтамасыз ететін, бірақ шикізатқа инвестицияларды азайтатын, қайта тапсыру шығындарын төмендететін және осылайша ақша ағынын арттыратын қор деңгейін анықтау. Бұдан өзге, өндіріс циклдерін қысқарту қажет, сондай-ақ дайын өнімдерді мүмкіндігінше аз деңгейде ұстау керек, артық өндірістен сақтану үшін; жабдықтап беруді басқаруға, уақтылы жеткізіп беруге (JIT) және экономикалық тапсырыс көлеміне (EOQ) қараңыз. Дебиторларды басқару. Клиенттерді тартатын, ақша ағыны мен ақша айналым циклына тигізетін кез келген әсерді кірістің өсуімен және осылайша капиталдан түсетін пайдамен (немесе керісінше) өтеуге мүмкіндік беретін тиісті несие саясатын, яғни несие шарттарын анықтау; жеңілдіктер мен скидкаларға қараңыз. Қысқа мерзімді қаржыландыру. Ақша айналым циклын ескере отырып, қаржыландырудың тиісті көзін анықтау: тауарлық-материалдық қорларды жеткізуші берген несие арқылы қаржыландыру оңтайлы болып табылады; алайда, банк қарызын (немесе овердрафтты) пайдалану немесе "факторинг" арқылы "дебиторларды қолма-қол ақшаға айналдыру" қажет болуы мүмкін.