Кіріспе
Еуропалық патенттерді берудің құқықтық жүйесін орнататын көпжақты шарт – Еуропалық патенттік конвенция (ЕПК) – Еуропалық патенттік кеңсе (ЕПК) бірінші инстанция бөлімінің қабылдаған шешіміне шағымдануға мүмкіндік беретін ережелерді қамтиды. Мысалы, сараптау бөлімінің еуропалық патенттік өтінімді беруден бас тарту туралы шешімі өтінім иесімен шағымдануға болады. Еуропалық патенттік кеңседегі шағымдану рәсімі, ЕПК құрамында институционалдық тәуелсіздікке ие апелляциялық палаталардың жауапкершілігінде болады.
The European Patent Convention (EPC), the multilateral treaty instituting the legal system according to which European patents are granted, contains provisions allowing a party to appeal a decision issued by a first instance department of the European Patent Office (EPO). For instance, a decision of an Examining Division refusing to grant a European patent application may be appealed by the applicant. The appeal procedure before the European Patent Office is under the responsibility of its Boards of Appeal, which are institutionally independent within the EPO.
Шолу
Еуропалық патенттік кеңсе (ЕПҰ) бірінші инстанция бөлімдерінің шешімдеріне әкімшілік процедура емес, сот тәртібімен (әкімшілік сотқа ұқсас) ЕПҰ-ның апелляциялық палаталарында шағымдануға болады, яғни оларды жоққа шығаруға болады. Бұл палаталар ЕПҰ алдындағы патент беру және қарсылық процедураларында соңғы инстанция ретінде әрекет етеді. Апелляциялық палаталар халықаралық ұйым – ЕПҰ-ның соттары немесе трибуналдары ретінде мойындалған. ЕПҰ-ның апелляциялық алқалары, соның ішінде Үлкен апелляциялық алқа, 2017 жылға дейін Германияның Мюнхен қаласындағы ЕПҰ штаб-пәтерінде орналасқан. 2017 жылдың қазан айында апелляциялық палаталар Мюнхен қаласының орталығынан шығысқа қарай 12 шақырым жерде орналасқан Хаар муниципалитетіне көшірілді. Апелляциялық палаталардан өзгеше, патенттік өтінімдерді сараптаумен және берілген еуропалық патенттерге қарсылықтарды қараумен айналысатын бірінші инстанция бөлімдері – сараптама бөлімдері мен қарсылық бөлімдері бір орында орналасқан емес; олар Мюнхенде, Рийсвикте (Гаага қаласының маңындағы қалашық, Нидерланды) немесе Германияның Берлин қаласында болуы мүмкін.
Кеңейтілген апелляциялық алқа
Апелляциялық алқалардан (яғни, Техникалық апелляциялық алқалар мен Заңдық апелляциялық алқа) басқа, Еуропалық патенттік кеңседе "Кеңейтілген апелляциялық алқа" (кейде қысқартылып "EBoA" немесе "EBA") да бар. Кеңейтілген апелляциялық алқа дәстүрлі мағынада қосымша сот деңгейін құрамайды. Ол негізінен заң мәселелерін шешуге арналған құқықтық инстанция болып табылады және төрт функцияны атқарады. Кеңейтілген апелляциялық алқаның алғашқы екі функциясы – апелляциялық алқалардың сот шешімдері үйлесімсіз болғанда немесе маңызды заң мәселесі туындағанда шешім қабылдау немесе пікір білдіру болып табылады. Бұл апелляциялық алқаның жолдауы бойынша (Кеңейтілген апелляциялық алқаның бірінші функциясы) жасалады, мұндай жағдайда Кеңейтілген апелляциялық алқа шешім шығарады, немесе Еуропалық патенттік кеңсе төрағасының жолдауы бойынша (Кеңейтілген апелляциялық алқаның екінші функциясы) жасалады, мұндай жағдайда Кеңейтілген апелляциялық алқа пікір білдіреді. Оның мақсаты – Еуропалық патент конвенциясының бірыңғай қолданылуын қамтамасыз ету. Осы екі функцияны орындаған кезде Кеңейтілген апелляциялық алқа жеті мүшеден тұрады, олардың бесеуі – заң білімі бар мамандар, ал екеуі – техникалық мамандар. Кеңейтілген апелляциялық алқаның үшінші функциясы – апелляциялық алқалардың шешімдерін қайта қарау туралы өтініштерді қарау. Үшінші функция салыстырмалы түрде жаңа. Шындығында, тек 2007 жылдың желтоқсанында және қайта қаралып жаңартылған Еуропалық патент конвенциясы (EPC 2000) күшіне енгеннен кейін ғана апелляциялық алқаның шешімін қайта қарау туралы өтініш беруге, белгілі бір шектеулермен рұқсат етілді. Төртінші функция – апелляциялық алқа мүшелерін қызметтен шеттетуді ұсыну. ЕПК 23-бабының 1-тармағына сәйкес, Кеңейтілген апелляциялық алқаның немесе апелляциялық алқа мүшесін бес жылдық тағайындама мерзімі ішінде, маңызды себептер болмаса және егер "Административтік кеңес Кеңейтілген апелляциялық алқаның ұсынысы бойынша осы мәселе бойынша шешім қабылдаса" ғана қызметтен шеттетуге болады. Кеңейтілген апелляциялық алқа бір алқа мүшесін қызметтен шеттетуді үш рет ұсынды, бірақ ешқайсысында да бұлай істеген жоқ.
Ұйымдастыру құрылымы және қадағалау
Апелляциялық палаталар, Кеңейтілген апелляциялық палата, сондай-ақ олардың тіркелімдері мен қолдау қызметтері Еуропалық патенттік кеңседе "Апелляциялық палаталар бөлімі" деп аталатын жеке құрылымды құрайды. Оны апелляциялық палаталардың төрағасы басқарады, ол өз әріптестерімен сайланады. Бұдан бөлек, Еуропалық патенттік ұйымының Әкімшілік кеңесі апелляциялық палаталардың (және Кеңейтілген апелляциялық палатаның) іс жүргізу ережесін бекіту және апелляциялық палаталардың жұмысын қадағалауда Әкімшілік кеңесіне көмектесу үшін "Апелляциялық палаталар комитетін" құрды. Апелляциялық палаталар комитеті алты мүшеден тұрады, олардың үшеуі – Әкімшілік кеңесінің мүшелері (яғни, келісімшарт жасасқан мемлекеттердің өкілдері), ал қалған үшеуі – "халықаралық немесе еуропалық соттардың, немесе келісімшарт жасасқан мемлекеттердің ұлттық соттарының қолданыстағы немесе бұрынғы судьялары". Реформа Еуропалық патенттік конвенцияның қолданыстағы шеңберінде, оны қайта қарау қажеттілігінсіз, Әкімшілік кеңесі тарапынан жүзеге асырылды. Алайда, апелляциялық палаталар патенттік ынтымақтастық шарты бойынша халықаралық орган ретінде әрекет ететін Еуропалық патенттік кеңсе қабылдаған шешімдерді қарауға құзыретті емес. Көптеген шағымдар тексеру бөлімдері мен қарсылық бөлімдерінің шешімдеріне беріледі (яғни, тіркеледі), ал қабылдау бөлімі мен заң бөлімінің шешімдеріне қатысты шағымдар салыстырмалы түрде аз. Шағым тоқтата тұру әсеріне ие. Шағымның негізі болған бірінші инстанциядағы сот ісіне қолданылатын ережелер, егер басқаша көзделмесе, апелляциялық іс бойынша да қолданылады.
Экс-парт іс жүргізудегі аралық қайта қарау мүмкіндігі
Егер сот шешіміне қатысты шағым (яғни, шағымданушы басқа тараппен дауласпаған жағдайда) берілсе және шешім қабылдаған бірінші инстанция бөлімі шағымды қабылдауға болады және негізді деп тапса, ол шешімін түзетуге міндетті. Бұл "аралық қайта қарау" деп аталады. Дегенмен, бұл процедура өте пайдалы, себебі іс жүргізудің тиімділігі мен үнемділігі үшін, мысалы, егер шағыммен бірге түзетулер ұсынылса және олар бірінші инстанция шешіміндегі қарсылықтарды анық жоятын болса. Аралық қайта қарау кезінде шағым ақысы "егер маңызды процессуалдық бұзушылықтарға байланысты мұндай өтемақы әділ болса" толығымен қайтарылады. Аралық қайта қарау жағдайында шағым ақысын қайтару қажеттігі "шағымданушы ақыны қайтару туралы өтініш берген-бермегеніне қарамастан" қарастырылуы тиіс. Егер бірінші инстанция бөлімі аралық қайта қарауды қабылдауға шешім қабылдаса, бірақ шағымданушының шағым ақысын қайтару туралы өтінішін қабылдамаса, онда бірінші инстанция бөлімі "шағымданушының шағым ақысын қайтару туралы өтінішін апелляциялық кеңес қарауына" жіберуі керек. Басқаша айтқанда, мұндай жағдайда бірінші инстанция бөлімі "шағым ақысын қайтару туралы шағымданушының өтінішін қабылдауға құзыретсіз". Оның орнына, кеңес өтінішті қарауға құзыретті.
Шағымның қабылданбауын қарау
Апелляцияның қабылдануы үшін, басқа талаптармен қатар, шағым туралы хабарлама даулы шешім туралы хабарламадан кейін екі ай ішінде ЕБО-ға тапсырылуы және апелляциялық алым төленуі тиіс. Сонымен қатар, шешімді хабарлағаннан кейін төрт ай ішінде шағымның негіздерін (яғни апелляциялық негіздерін) көрсететін мәлімдеме ұсынылуы керек, онда шағым берушінің толық ісі қамтылуы тиіс. Шағым берушіге шағымдануға себеп болған шешім де кері әсер етуі керек. Шешімнің бұйрығы тараптың өтінішіне сәйкес келмесе ғана, шағымдануға себеп болған шешім тарапқа кері әсер етеді (яғни бірінші инстанциядағы сот процесінде тараптың сұранысы). Мысалы, «оппозициялық бөлімнің шешімі патенттің күшін жою болса, патенттің күшін толығымен жоюды сұраған оппонент, шешімде келтірілген себептерге қарамастан, аталған шешімге «кері әсер етпейді». Апелляцияның қабылдануы апелляциялық іс жүргізудің кез келген кезеңінде бағалануы мүмкін. Сонымен қатар, қабылдану талаптары апелляцияны беру кезінде ғана емес, апелляциялық іс жүргізудің барлық кезеңінде де орындалуы тиіс.
Шағымның негізділігін қарау
Егер шағым қабылдауға жарамды деп табылса, апелляциялық алқа шағымның қанағаттандырылуын қарастырады, яғни істің мән-жайларын зерттейді. Осы ретте, "алқалар шағымдануға алынған шешімдерді толық көлемде, оның ішінде құқықтық және фактілік мәселелер бойынша қайта қарауға құзыретті". Осыған байланысты, егер бірінші инстанция бөлімі өз дискрециясын (қосымша) тараптар уақтылы ұсынбаған фактілерді немесе дәлелдерді қабылдау үшін пайдаланса, алқа "егер ол шешім қабылдаған бөлім дұрыс емес қағидаларды қолданды, тиісті қағидаларды ескермеді немесе дискрециясын ақылға сыймас түрде пайдаланды, осылайша дискрецияның шегінен шықты деген қорытындыға келсе ғана мұндай шешімді жоққа шығаруға тиіс".
Қаулысыз аударым
Апелляциялық шағымның қаралу мүмкіндігін қарастырғаннан кейін, алқа, апелляциялық шешімді қабылдаған департаменттің құзыретіне кіретін кез келген өкілеттікті пайдалануға (шешімді түзету) немесе осы департаментке істі одан әрі қарау үшін қайтаруға (шешімді жою) құқылы. Алқа істі бірінші инстанцияға жіберген кезде, ол, ең алдымен, тараптарға өз ісін екі инстанцияда, яғни сот жүйесінің екі деңгейінде қорғау мүмкіндігін беру үшін жасалады, бірақ мәселені екі инстанцияда қарауға абсолютті құқық жоқ. Алқалар, әдетте, істі бірінші инстанцияға жіберу туралы шешім қабылдағанда, іс жүргізу тиімділігінің қажеттілігін де ескереді. Іс бойынша тараптар апелляциялық іс жүргізуді жеделдетуді сұрауға құқылы. Алқа мұндай өтінішті қанағаттандыруға немесе одан бас тартуға құқылы. Келісім шартқа қатысушы мемлекеттердің соттары мен құзыретті органдары, сондай-ақ Бірыңғай патенттік сот (БПС) нақты себептерді көрсетпей-ақ белгілі бір патентке қатысты іс жүргізуді жеделдетуді сұрауға құқылы. Алқа өзінің бастамасы бойынша да іс жүргізуді жеделдету туралы шешім қабылдай алады.
Ауызша сөйлеу
Шағымдану кезінде ауызша іс жүргізу ЕЭО-ның немесе іс жүргізудің кез келген тарапының – яғни өтініш берушінің (алдын ала шағымдану кезінде шағымданушы), патент иесінің немесе қарсыластың (қарсылық шағымдану кезінде шағымданушы және/немесе жауапкер) өтініші бойынша өте алады. Шағымдану бойынша ауызша отырыстар Хаарда немесе Мюнхенде өткізіледі және ерекше жағдайлар болмаса, жалпыға ашық болады. Бұл, тексеру бөлімінде өткізілетін ауызша отырыстардан өзгеше, олар жабық түрде өтеді. Шағымдану бойынша жалпыға ашық ауызша іс жүргізу тізімі ЕЭО веб-сайтында қолжетімді. Ауызша отырысқа қатысу құқығы – процессуалдық құқықтың нақты және кодификацияланған бөлігі. Ауызша отырыстар бейнеконференция арқылы да өткізілуі мүмкін. Ауызша отырысты дайындау үшін Басқарма "қабылданбақ шешім үшін ерекше маңызды мәселелерге назар салатын хабарлама жібереді". Мұндай хабарламамен бірге Басқарма "істің мән-жайы бойынша алдын ала пікір білдіре алады". Шешім ауызша отырыстың соңында жариялануы мүмкін және көбінесе жарияланады, себебі ауызша отырыстың мақсаты – іс бойынша қорытынды жасау.
Елеулі іс жүргізу бұзушылық және шағым төлемақысын өтеу
ЕКК-де егер апелляциялық кеңес бірінші инстанциядағы іс жүргізу кезінде маңызды процедуралық бұзушылықтар болғанын анықтаса және кеңес апелляцияны қабылдауға болатындығын ескерсе, мұндай қайтару әділ болған жағдайда апелляциялық алым қайтарылады. Маңызды процедуралық бұзушылық мысалы, бірінші инстанциядағы іс жүргізу кезінде тараптардың тыңдалу құқығы бұзылған жағдайда немесе бірінші инстанция шешімі тиісті түрде негізделмеген жағдайда болуы мүмкін. Шешімнің тиісті түрде негізделгені үшін, "шешім өкімді негіздеу үшін логикалық тізбектелген аргументтерді қамтуы керек" және бұл "тараптарға және, апелляция болған жағдайда, апелляциялық кеңеске шешімнің негізділігін бағалауға мүмкіндік беруі керек". Жалпы, маңызды процедуралық бұзушылық – "барлық іс жүргізуге әсер ететін объективті кемшілік". "Маңызды процедуралық бұзушылық" термині, қағида бойынша, "[Еуропалық патент] конвенциясында белгіленген тәртіпте процедуралық ережелерді қолданбау" ретінде түсінілуі керек.
Апелляциялық шағымды қайтарып алған кезде шағым төлемақысын толық немесе ішінара өтеу
Апелляциялық алым "егер апелляциялық шағымның негіздері жазбаша түрінде ұсынылғанға дейін және осы негіздерді ұсыну мерзімі біткенге дейін алынып алынса" толық мөлшерде өтеледі. Сонымен қатар, апелляциялық ақы апелляциялық іс жүргізудің белгілі бір кезеңдерінде алынған жағдайда, 75%, 50% немесе 25% мөлшерінде жартылай өтеледі. Апелляцияны алу туралы шешім нақты және түсініксіз болуы керек.
Шешімдердің міндетті сипаты
ЕҮК бойынша құрылған құқықтық жүйе "жалпы құқықтық жүйеден" өзгеше, себебі "ол қалыптасқан сот практикасын міндетті деп қарастырмайды". ЕЭК бойынша міндетті сот практикасы қағидасы жоқ. Яғни, апелляциялық кеңестің шешімдерінің міндетті күші өте шектеулі. Дегенмен, "егер шағымдануға жатқан шешім қабылдау бөлімінен шыққан болса, сараптама бөлімі де апелляциялық кеңестің ratio decidendi-сімен байланысты болады". Бірақ, егер "кеңес [ЕҮК]-тің бұрынғы шешімінде берілген түсіндіруден немесе тұжырымдамадан ауытқу қажет деп шешсе, мұндай ауытқудың негіздері көрсетілуі керек, егер бұл негіздер Үлкен апелляциялық кеңестің бұрынғы шешіміне немесе пікіріне сәйкес келмесе ( )". Үлкен апелляциялық кеңестің шешімі ( ) тек қана апелляциялық кеңестің қарауындағы шағым бойынша, яғни мәселені Үлкен апелляциялық кеңеске жіберген апелляциялық кеңес үшін ғана міндетті болып табылады. Бұдан әрі, егер кеңес Үлкен апелляциялық кеңестің пікірінен немесе шешімінен ауытқу қажет деп санаса, мәселе Үлкен апелляциялық кеңеске жіберуге тиіс. Еуропалық патенттік кеңседен тыс, апелляциялық кеңестердің шешімдері ұлттық соттар үшін міндетті емес, бірақ олар сөзсіз әсерлі құқыққа ие.
ЭҮП 140-бабы бойынша алқа шешімін түзету
ЕЭО шешімдерінде тек тілдік қателер, көшіру қателіктері және айқын қателер ғана түзетілуі мүмкін. Бұл шешімді түзету мүмкіндігі ЕЭО Апелляциялық кеңестерінің шешімдеріне де қатысты.
Апелляциялық алқа мүшелерінің тәуелсіздігі
Апелляциялық палаталар мен Кеңейтілген апелляциялық палата мүшелері Еуропалық патенттік ұйымның Әкімшілік кеңесімен, Еуропалық патенттік кеңсе төрағасының ұсынысы бойынша тағайындалады. Бұған қоса, бес жылдық мерзімі ішінде, Палата мүшелері тек ерекше жағдайларда ғана қызметтен алынуы мүмкін. Сэр Робин Джейкобтың айтуынша, Апелляциялық палаталар мүшелері «атымен ғана емес, судьялар» болып табылады. Олар тек Еуропалық патенттік конвенциясымен ғана шектеледі. Олар «Еуропалық патенттік кеңседе сараптама жүргізу жөніндегі нұсқаулар» сияқты ешқандай нұсқауларға бағынбайды. Олардың тәуелсіздік міндеттемесі бар. Еуропалық патенттік ұйым құрамында Әкімшілік кеңес пен Еуропалық патенттік кеңсемен қатар үшінші сот органы құру туралы ұсыныстар жасалды. Бұл үшінші сот органы қазіргі Апелляциялық палаталардың орнын басады және оны «Еуропалық патенттік ұйымның апелляциялық соты» немесе «Еуропалық патенттік апелляциялық соты» деп атауға болады. Кейбір сарапшылар пікірінше, Апелляциялық палаталардың институционалдық тәуелсіздігін арттыру туралы талаптар Еуропалық патенттік ұйымның Әкімшілік кеңесінде әлі тиісінше қарастырылмаған. Осы алаңдаушылықты бөлісе отырып, Кеңейтілген апелляциялық палатаның R 19/12 шешімі DG3 (Апелляциялық бас дирекция) вице-президентіне қатысты тараптылық шағымын негізді деп таныды, себебі ол Кеңейтілген апелляциялық палата төрағасы және ЕПО Басқару комитетінің мүшесі ретінде қызмет еткен. Бұл шешім Апелляциялық палаталарды Еуропалық патенттік кеңсеге интеграциялаудан туындаған үдемелі алаңдаушылықты көрсетеді. Бұл мәселе, атап айтқанда Апелляциялық палаталардың тәуелсіздігі туралы мәселе, Испания тарапынан «Бірыңғай патент ережелеріне қарсы» C 146/13 және C 147/13 істерінде де көтерілді.