Кіріспе

Бірінші ғасырдың Яһудея шөліндегі қазыналық шиыршығы

Мыс шиыршық (3Q15) – Хирбет Кумранның жанындағы 3-шұңқырда табылған Өлі теңіз шиыршықтарының бірі, бірақ ол басқалардан едәуір өзгеше. Басқа шиыршықтар пергамент немесе папирустан жасалған болса, бұл шиыршық металлдан – мыс пен шамамен 1 процент қалайы қоспасынан жасалған, бірақ металл таспаларда мыс қалмаған; ғасырлардың әсерінен металл құршақ оксидке айналды. «Шиыршықтар» деп аталатын мыс орамалар, шындығында, бастапқыда бір шиыршық болған екі бөлек бөлімнен тұрады. Басқа шиыршықтардан айырмашылығы, бұл әдеби туынды емес, алтын мен күміс заттары көмілген немесе жасырылған 64 орынның тізімі. Ол басқа шиыршықтардан еврей тілінде (басқа шиыршықтардағы әдеби еврей тіліне қарағанда Мишна тіліне жақын, бірақ 4QMMT кейбір тілдік ерекшеліктерін бөліседі), орфографиясы, палеографиясы (әріптердің пішіндері) және мерзімімен (шамамен 50–100 жылдары, мүмкін басқа Кумран қолжазбаларымен бірдей кезеңде) ерекшеленеді. 2013 жылдан бері Мыс шиыршығы Аман қаласындағы жаңа ашылған Иордания мұражайында қойылған, бұрын Аман қаласының Ситадель төбесіндегі Иордания археологиялық мұражайында сақталған болатын. 2014 жылы Лондонның Facsimile Editions басылымы Мыс шиыршығының жаңа көшірмесін шығаруды жоспарлап отырғанын хабарлады.

Тарих

Өлі теңіз шиыршықтарының көп бөлігін бедуиндер тапса, мыс шиыршықты археолог тапты. Шиыршық екі мыс рулодан 1952 жылдың 14 наурызында Құмрандағы 3-шұңқырдың арт жағынан табылды. Бұл үңгірден табылған 15 шиыршықтың соңғысы болды, сондықтан оны 3Q15 деп атайды. Демек, Иордания үкіметі ағылшын археологы және Өлі теңіз шиыршықтарын зерттеуші Джон Марко Алегроның ұсынысымен оны Англиядағы Манчестер университетінің Технологиялық колледжіне жіберді. Ол университет профессоры Х. Райт Бейкерге 1955 және 1956 жылдары оны 23 бөлікке кесуді тапсырды. Кейіннен рулондардың бір құжаттың бөлігі екені анықталды. Шиыршықтың ашылуын қадағалаған Алегро оның мазмұнын дереу көшіріп алды. Көшірілген мәтінді жазуға алғашқы редактор ретінде Жозеф Милик тағайындалды. Ол бастапқыда шиыршықтың эссендердің туындысы екенін ойлады, бірақ оның олардың ресми жұмысы емес екенін атап өтті. Бастапқыда ол бұл нақты тарихи есеп емес, халық ауыз әңгімесі деп ойлады. Бірақ кейін Миликтың көзқарасы өзгерді. Шиыршықтың Құмран қауымының эссендері жасағандығын көрсететін ешқандай дәлел болмағандықтан, ол шиыршықтың анықтамасын өзгертті. Ол енді шиыршықты қауымнан бөлек деп санайды, ол Құмрандағы 3-шұңқырда табылса да, басқа шиыршықтардан алыс, үңгірдің тереңінен табылды. Осының салдарынан ол мыс рулонының "уақыттың өтуімен" бөлінген жекелеген сақталымы екенін ұсынды. Миликтың жариялануға дайындығын күткен Алегро екінші сұранысты қабылдап, 1960 жылы түпнұсқа мыс бөліктерінен аудармамен және қолмен салынған көшірмелермен жариялады. Милик өзінің ресми басылымын 1962 жылы, сондай-ақ қолмен салынған көшірмелермен шығарды, бірақ оған қоса берілген қара-ақ фотосуреттер "іс жүзінде оқылмайтын" болды. 1988 жылы шиыршықтың суреті қайта түсіріліп, оның дәлдігі арттылды. 1994-1996 жылдары Electricité de France (EDF) компаниясы коррозияны бағалау, фотосурет түсіру, рентген сәулесін түсіру, тазалау, факсимиле жасау және әріптердің суретін салуды қамтитын кең ауқымды консервациялық жұмыстар жүргізді. Эмиль Пуэштің басылымы осы нәтижелерден пайдаланды.

Кездесу

Ғалымдар мыс түрлендіргіштің болжамды жазылу мерзімін әртүрлі бағалайды. Франк Мур Крос 25–75 жылдары деп ұсынды. Манфред Леманн Олбрайтпен ұқсас уақыт аралығын келтірді, қазынаның көбінесе Бірінші еврей-рим соғысы мен Бар-Кохба көтерілісі арасында жиналған ақша болғанын, ал ғибадатхана қираған күйде тұрғанын дәлелдеді. П. Кайл Маккартр, Альберт М. Вултерс, Дэвид Уилмот және Джуда Лефковиц бұл түрлендіргіш шамамен 70 жылы жазылғанына келіседі. Жозеф Милик түрлендіргіштің 100 жыл шамасында жазылғанын айтты.

Тіл және жазу стилі

Жазу стилі ерекше, басқа парқталған жазбалардан өзгеше. Ол Мишна еврей тіліне ұқсас стильде жазылған. Еврей тілі жақсы танымал болғанымен, ежелгі еврей мәтіндерінің көп бөлігі, оның тілі зерттелетін, көбінесе Киелі кітаптарға негізделген, ал Мыс түрлендіргіш одан мүлдем өзгеше. Осының салдарынан, "көптеген сөздер Киелі кітапта немесе ежелгі дәуірден бізге жеткен басқа да жазбаларда табылмайды". Жазу әдісі ерекше, оның қаріптері мысқа балға мен кескішпен жазылуының нәтижесінде пайда болған ерекшеліктерге ие. Сонымен қатар, жеті орналасқан жер атауынан кейін екі немесе үш грек әрпінің тобы келеді, олардың кейбіреулері сандық мәндерді білдіреді деп саналады. Бұған қоса, түрлендіргіштегі "тармақтар" гректердің Аполлон ғибадатханасынан табылған тізімдерімен қызықты параллельдіктерді көрсетеді. Грек тізімдерімен осы ұқсастық түрлендіргіштің шын мәнінде "ғибадатхана тізімі" екенін көрсетеді. Осының нәтижесінде, мәтінді аудару және түсіну қиынға соқты.

Таңдалған үзінділер

Евсевийдің «Ономастикон» (Евсевий) бойынша «Ахор» – бұл Иерихонның солтүстігінде орналасқан ежелгі қалаға сілтеме болуы мүмкін. Алайда, «Ахор алқабы» туралы Евсевийдің пікірін көптеген тарихи географтар қабылдамайды, олар «Ахор алқабын» Иерихонның оңтүстігінде, қазіргі Эль-Букейяда немесе Вади-эн-Ну’еймеде орналасқан деп санайды. Евсевий Эмекахорды (Ахор алқабы) Ғылғалға жақын деп жазған. «Ахор алқабындағы қираған жер» бірнеше жерлердің бірі болуы мүмкін: ежелгі Бет-Хагла, немесе «Атадтың астық бастыратын жері» деп те аталады, бұл Израиль халқымен байланысты барлық қираған жерлердің ішіндегі ең әйгілісі және Иордан өзенінен екі шақырымдай жерде орналасқан, немесе ежелгі Бет-Араба, және Джон Марко Аллегро оны ‘Айн-Гарабамен сәйкестендіруді ұсынды, ал Робертсон Смит оны қазіргі ‘Айн-аль-Фешхамен, немесе басқаша Хирбет-эс-Сумра немесе Хирбет-Кумранмен сәйкестендіруді ұсынды. Сол кездегі басқа бір қираған жерлер бірнеше жыл бұрын қираған Гиркания бекінісі еді. Бұл жерде «кірпіш» деп аударылған еврей сөзі «Бабыл Талмудында» (БТ) «Мегилла» 16б және «Баба Батра» 3б тарауларында да кездеседі. «Талант» деген еврей сөзі кикарин (ככרין) болып табылады. Таланттың салмағы уақыт пен жерге қарай әртүрлі болған. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырының басында яһудилер арасында киккар манах сөзімен синоним болды, ол 100 бөлікке тең бөлінген, басқалардан артық салмақ бірлігі. Саламис Епифанийдің айтуынша, жүздік (קנטינרא), еврей классикалық дереккөздерінде қолданылған латын сөзінің қарызы, бұл библиялық талант (киккар), 100 римдік өлшем бірлігіне сәйкес келетін салмақ. «Көкше» сөзіне аударылған еврей сөзі – шде, бұл сөз Мишна Келим 15:1, сол жердегі мәтіннен кездеседі. 18:1, Микваот 6:5, және Хай Гаон түсіндіргендей, Мишна Келим 22:8 «[Бейне] сандық немесе сандық» деген мағынаны білдіреді. Екінші ғибадатхананың соңғы жылдары бірнеше атақты ескерткіштер болды: Елена патшайымының, Йоханан бас діни қызметкерінің ескерткіштері, екеуі де Иерусалимде немесе ежелгі Ескі қаланың қабырғаларынан тыс жерде болды. «Қабір монументі» үшін қолданылатын еврей сөзі – нефеш (נפש), бұл сөз Мишна Шекалим 2:5; Охелот 7:1 және Эрувин 5:1-те кездеседі және оны Талмудтың түсіндірмешісі Хай Гаон «қабердің үстінде салынған ғимарат; сол белгі нефеш болып табылады» деп түсіндірді. «Ақылды» деген еврей сөзі – ашатот (עשתות), оның тек Келим 11:3 және Езекиел 27:19 кітаптарында кездесетін теңестірілуі, «алтынның ең шикі түрін; пішіні жоқ массаны» білдіреді. Бұл жерде жер аталмағандықтан, көптеген ғалымдар бұл алдыңғы бөлімнің жалғасы деп санайды. немесе хүлия (חליא, мағынасы «құдық аузына салынған тас тақташадағы кішкентай тесік»), бұл соңғы жағдайда БТ (Бабыл Талмуды) Берахот 3б және Санхедрин 16а сөзінде кездеседі. Еврей сөзі, Маймонидтің еврейше арабша Мишнаға түсініктемесі (Шаббат 11:2) арабша, ḫarazat al be'er дегенді білдіреді, бұл цистернаның аузына салынған дөңгелек тас тақташа, оның ортасында тесігі бар. Бұл бөлімде нақты бір жер аталмағандықтан, алдыңғы екі бөлімнің жалғасы деп есептеледі. Аллегро бұл жер Хирбет-Кумран болуы мүмкін деп болжады, мұнда археологтар күзет мұнарасын, су құбырын, құбыржолды және үлкен су қоймасы арқылы өтетін жер сілкінісі кезінде өте айқын жарылыс, сонымен қатар екі аула, олардың бірі цистернаны қамтиды. және Екінші ондық, үйінді аузында жатыр, оның кіреберісі солтүстікке қарай құбырдың соңында, [онда] суға бату үшін пайдаланылатын үңгірге [біреу жеткенше] алты шынтақ XAG. Кухлит жері туралы сөз болады Вавилон Талмуды Кидушин 66а, ол Александр Яннай (Яннай) жаулап алған «даладағы» қалалардың бірі, оның әскери ерліктерін Иосиф Флавий өзінің Еврейлердің көнеліктері (13.13.3–13.15.5) деп атаған. Оның кім екені белгісіз, бірақ Израиль археологы Боаз Зису оны Самария шөлдігінде іздеу керек деп болжайды. Сусын құмыралары (כלי דמע, kelei dema') – бір кездері жүзім шарабын немесе зәйтүн майын ұстауға арналған бос сусын құмыралары, олар діни қызметкерлерге берілді немесе ғибадатхана қызметінде пайдаланылды, бірақ сол өнімдер қасақана жалпы өнімдермен араластырылды және ол діни қызметкерлердің тұтынуына жарамсыз болды. Алайда ыдыстардың өздері діни тазалық күйінде сақталған (Сағ. Маймонид, Мишнаға түсініктеме, Терума 3:2; Хагига 3:4). Лагин (לגין) сөзі грек тілінен еврей тіліне енген. Бұл сөз Мишнада Шаббат 20:2, Охелот 5:5, Парах 10:2, Тевул Йом 4:4, т.б. Апурин сөзіне келетін болсақ, бұл сөздің бұзылуы деген ой бар אנפורין, яғни «жаңа ыдыстар», бұл Мишна Баба Метзия 2:1-де және БТ (Бабилон Талмуды) Баба Метзия 24а түсіндірілген. Егер солай болса, бұл грек тілінен алынған сөз έμπορία. Сөз сондай-ақ «күлмен жабылған» деп түсіндірілуі мүмкін. Басқалар осы мәтінді апдомым, «эфодтар» деп бұрмаланған деп оқиды. Нәтижесіз болғанымен, мұндай ыдыстарды күлмен жабудың себебі діни қызметкерлердің осы өнімдерді қателікпен жемеуі үшін, дәл сол сияқты жетінші жылдағы төртінші жылдық шарап бағын топырақпен белгілеу, біреулердің тыйым салынған өнімді жеуіне себеп болмас үшін, әдетте сол жылы өсірілген барлық жемістер иесіз мүлік болып есептеледі. Үшінші қабатта [бар] алпыс бес алтын құйма. Ескі еврей тілінде, геондық кезеңге дейін, еврей сөзі מערה (ма’арах, әдеби мағынасы «үңгір») қабір үңгірін білдірді. Мұндағы тілдік қолданылуы, яғни «қабір үңгірі», белгілі бір жерге, Бейт-Хемдаға (баламалы оқылым: Бейт-Хамара) сілтеме жасайды. Қабір үңгірі әлі анықталған жоқ. «Алтын құймалар» дегеніміз «алтынның ең шикі түрін; пішіні жоқ массаны» білдіреді. немесе ол Шығыс қақпасына, сондай-ақ Никанор қақпасына (кейбір ғалымдардың пікірінше, Иосиф Флавий сипаттаған «Коринф қақпасымен» бірдей) және ғибадатхана аумағының Ішкі сарайында орналасқан (сағ. Мишна, Берахот 9:5). Қай жағдайда болса да, цистерна ғибадатхана тауында, қақпадан шамамен 10 метр қашықтықта орналасқан. Цистерна пайдаланылмаған болуы мүмкін және көбінесе тастармен толтырылып, жабылып қойылған. Қазіргі уақытта ғибадатхана тауының цистерналарын тізімдеген карталарда Алтын қақпадан осы қашықтықта цистерна көрсетілмеген, бұл цистернаның жермен және тастармен толтырылып жасырылған болуын көрсетеді. Алайда, егер мағынасы Никанор қақпасы болса (ол кейіннен қиратылған), цистерна қазіргі Бир-эр-Руммане (بئر الرمان, «Анар құдығы») болар еді, бұл Дөңгелек тастың оңтүстік-шығыс платформасында (неф) орналасқан үлкен цистерна, өлшемдері және тереңдігі, Ішкі сарай мен оның Шығыс қақпасының бұрынғы орнына жақындығына байланысты. Цистерна, ғибадатхана тауындағы көптеген цистерналардың бірі, бүгінге дейін су сақтау үшін қолданылады, және Клод Р. Кондер мен Конрад Шик оны Мишна Мидот 1:4-тегі Ішкі сарайдың «Су қақпасымен» байланыстырды. Цистернаға кіру оның алыс шығыс жағынан, оңтүстікке қарай төмен түсетін баспалдақ арқылы жүзеге асырылады. «Арна» (מזקא) дегеніміз цистернаға суды бағыттайтын құбыр. Чарльз Уоррен мен Кондер 1,52 м төмендегі арнаның бар екенін атап өтті...

Медиа

Шилоға ұзақ жол (АҚШ-та The Menorah Men деп аталады) – Лайонель Дэвидсонның 1966 жылы жарық көрген триллері, оның сюжеті ұқсас қазыналық парқын табу және оның мазмұнына арналған. Эдвин Блэктің «C форматы» кітабының мән-жайы күміс парқын табу үшін мыс парқын пайдалануды қамтиды, бұл басты кейіпкерлерге кітаптағы басты қауіпті табу және жеңу үшін қажетті ақпаратты береді. Мыс парқ 2006 жылы Джоэл Розенбергтің «Мыс парқ» атты саяси триллерінің тақырыбы болды. Кітап Розенбергтің мыс парқта (және Келісім сандығында) тізілген қазыналар Ақыр заманда Үшінші ғибадатхананы қайта құру үшін табылатындығы туралы теориясын пайдаланады. Мыс парқ Шон Янгтың тарихи романы «Күшті құмдар» ішінде де кездеседі, онда Барабба мыс парқтың және ол көрсеткен қазынаның сертілген қорғаушысы болып табылады. 2007 жылы «History Channel» телеарнасының «Шындықты іздеу» атты бағдарламасында бұл парқ және оның қазынасын іздеу көрсетілді. Бағдарлама мыс парқ туралы зерттеулердің негізгі білімі мен оның барлық маңызды түсіндіру теорияларын ұсынады.