Кіріспе

Бразилия әдебиетінің жанры

Cordel әдебиеті (португал тілінен алынған literatura de cordel термині, сөзбе-сөз "жіп әдебиеті", koʁˈdɛw) – халық романдары, өлеңдері мен әндері бар, танымал және арзан басылған кітапшалар немесе жарнамалық парақтар. Олар Бразилияда, әсіресе солтүстік-шығыс аймағында, көше базарларында және көше сатушылары арқылы жасалып, сатылады. Олар сатып алушылардың назарына түсу үшін жіптерге ілінеді, ал португал тіліндегі "арқан" сөзі – corda, осыдан Cordel термині шыққан.

Тарих

Кордель әдебиеті – батыстың халық әдебиеті дәстүрінің, мысалы, кітапшалар мен танымал гравюралардың ең аз өзгертілген жалғасы болып табылады. Оның тарихы 16 ғасырға дейін жетеді, дәл сол кезде Ренессанс кезеңінде ауызша хабарламаларды басып шығару кеңінен таралды. Бұл жанр Португалияның *papel volante* дәстүрінен туындаған, ол 18-19 ғасырларда Испанияда да кездесетін әдеби жанр. Ол оқырмандарға қарапайым нұсқаулықтардан бастап саяси трактаттарға дейін алуан түрлі тақырыптарды ұсынды. Атауы Португалияда жапырақшаларды сату үшін қолданылатын дәстүрлі әдістен шыққан – олар арқанға, жіпке немесе бауға ілінетін. Ол Бразилиядағы танымал әдеби форма болып қала береді. Бразилияның Солтүстік-Шығыс аймағында бұл атау қабылданды, бірақ жапырақша мінезді жіпке ілінген болуы да, болмауы да мүмкін. Кейбір өлеңдер ағаштан ойылған суреттермен безендіріледі, олар мұқабада да қолданылады. Ең көп қолданылатын строфалар он, сегіз немесе алты тармақты болады. Авторлар, немесе корделисталар, осы өлеңдерді *виола* деп аталатын музыкалық аспаптың сүйемелдеуімен әуенді және ырғақты түрде оқиды. Бұл өлеңдерді оқып, дауыстап айту арқылы әлеуетті сатып алушыларды қызықтыруға тырысады. 1988 жылы Рио-де-Жанейрода Бразилия Кордель әдебиеті академиясы (ABLC) құрылды, мақсаты – осы бразилиялық әдеби жанрдың өкілдерін біріктіру. Ақын Карлос Драммонд де Андраде айтқандай, бұл бразилиялықтардың, әсіресе елдің ішкі аймақтарының және қарапайым халықтың тапқырлық рухының, юмористик сезімінің және сыншылдық қабілетінің ең таза көрінісінің бірі.

Нысан

Көбінесе қара-ақ түсте, кварто форматында шығарылатын кордел кітапшалары әдетте ағаш кескіндерімен безендіріледі. Кітаптың беттерінде автордың немесе ақынның, сондай-ақ ағаш кескіш суретшінің есімдері көрсетіледі. Адир Ботелё және Хосе Франсиско Борхес – көрнекті ағаш кескіштер, олардың туындылары Лувр мен Смитсониан институттарында көрмеге қойылған. Кордел әдебиеті 1920-1930 жылдардағы кезеңде өркендеп, Лампиаоның кангасейролары туралы халық аңызын кеңінен таратты. Бұл шабандоздар мен қарақшылардың тобы шамамен 20 жыл бойы аймақты дүрліксітті. 1896-1897 жылдардағы Баия штатындағы Канудос соғысы, эпикалық сипаты мен Солтүстік-Шығыс аймағының тарихындағы маңыздылығы себепті, кордел әдебиетінің тақырыбына жиі енді. Кордел әдебиетін бүгінде де Бразилияның Солтүстік-Шығыс штаттарында, әсіресе Пернамбуко, Параиба және Сеарада кездестіруге болады.

Авторлары

Өткендегі негізгі авторлардың кейбірі - Леандро Гомес де Баррос (1865–1918) және Жоао Мартинс де Атайде (1880–1959). Бүгінде Марсело Соарес, Дэви Тейшеира, Мека Мореко және Альтер Лиал сияқты Cordel әдебиетінің авторлары осы халықтық өнерді тірі ұстап келеді. Бразилияда көпшілікке белгілі емес көптеген кордель авторлары бар, бірақ олар әлі де кеңінен танымал, тіпті жаңа контексте қайта жаңартылған ескі ертегілерді жазып жатыр. Мысалы, соңғы онжылдықтардың шедеврі – Хосе Пачеконың "Лампиаоның тозаққа келуі" (A Chegada de Lampião no Inferno), сондай-ақ бүгінгі "Луланың тозаққа келуі" (A Chegada de Lula no Inferno). «Классикалық» туындылардан өзге, халық поэзиясы кордель және оның халықтың күнделікті өміріне терең тамырлары мен бразилиялық мәдениеттегі орны туралы көп нәрсе айтады.